18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

Tarih: 17/03/2019   /   Toplam Yorum 0   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 2572

Yine bir y─▒ld├Ân├╝m├╝n├╝ idrak etti─čimiz 18 Mart Deniz Sava┼č─▒ ve T├╝rk Zaferi (asl─▒nda m├╝ttefiklerin donanma ile ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ge├žme giri┼čimi/Bo─čaz Sald─▒r─▒s─▒) her y─▒l oldu─ču gibi bu y─▒lda Bouvet nas─▒l batt─▒? Seyit Onba┼č─▒ ka├ž kgÔÇÖl─▒k mermi kald─▒rd─▒? OceanÔÇÖ─▒ MecidiyeÔÇÖden at─▒lan mermi mi bat─▒rd─▒? Nusret T├╝rk may─▒n─▒ m─▒ d├Âkt├╝/depodaki son may─▒nlar m─▒yd─▒? gibi yazabildi─čim ve bir├žok defalarca ele┼čtirdi─čimiz ak─▒l ve mant─▒k ├žer├ževesi d─▒┼č─▒nda bulunan yazamayaca─č─▒m iddialar─▒n garip g├Âlgesinde kal─▒yor. Bu iddialar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ da burada de─čerlendirilice─čini belirtmekle beraber esas ama├ž; mevcut genel iddialar─▒ de─čerlendirip, en az─▒ndan T├╝rk taraf─▒na zaferi getiren operasyonel seviyedeki karar mekanizmas─▒ ve plan─▒ ile karar verici M├╝stahkem Mevki Komutan─▒ Cevat Pa┼čaÔÇÖn─▒n askeri ba┼čar─▒s─▒n─▒ hat─▒rlatmakt─▒r. (M.O.Y.)

 

 

“Zaferi kazanan komutan sava┼č öncesi en çok hesaplamay─▒ yapand─▒r.Sava┼č─▒ yitiren komutan ise sava┼č öncesi mutlaka yeterince plan yapmam─▒┼čt─▒r.Bu nedenle sava┼ča girmeden önce mutlaka zafer hesab─▒ yap─▒n.Ancak, bu arada her ihtimale kar┼č─▒, yenilgi hesab─▒n─▒ ve stratejisini yapmay─▒ da unutmay─▒n.Plan yapmaya verdi─činiz önem zafer ya da yenilginin belirleyici faktörü olacakt─▒r.”

Sun Tzu

Yine bir y─▒ldönümünü idrak etti─čimiz 18 Mart Deniz Sava┼č─▒ ve Türk Zaferi (asl─▒nda müttefiklerin donanma ile Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒ geçme giri┼čimi/Bo─čaz Sald─▒r─▒s─▒) her y─▒l oldu─ču gibi bu y─▒lda

Bouvet nas─▒l batt─▒?

Seyit Onba┼č─▒ kaç kg’l─▒k mermi kald─▒rd─▒?

Ocean’─▒ Mecidiye’den at─▒lan mermi mi bat─▒rd─▒?

Nusret Türk may─▒n─▒ m─▒ döktü? Depodaki son may─▒nlar m─▒yd─▒?

gibi yazabildi─čim ve birçok defalarca ele┼čtirdi─čimiz ak─▒l ve mant─▒k çerçevesi d─▒┼č─▒nda bulunan yazamayaca─č─▒m iddialar─▒n garip gölgesinde kal─▒yor. Bu iddialar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ da burada de─čerlendirilice─čini belirtmekle beraber esas amaç; mevcut genel iddialar─▒ de─čerlendirip, en az─▒ndan Türk taraf─▒na zaferi getiren operasyonel seviyedeki karar mekanizmas─▒ ve plan─▒ ile karar verici Müstahkem Mevki Komutan─▒ Cevat Pa┼ča’n─▒n askeri ba┼čar─▒s─▒n─▒ hat─▒rlatmakt─▒r.

 

Harekat Planlar─▒

1-Türk Taraf─▒n─▒n Savunma Düzene─či

  ─░ngilizlerle müttefik oldu─ču dönemlerde ─░ngilizlerin yönlendirmesi ve önerileriyle bo─čaz savunmas─▒n─▒ düzenleyen Türkler, Alman ─▒slah heyetinin faaliyetleri kapsam─▒nda Alman Amiral Schack taraf─▒ndan bir rapor haz─▒rlanm─▒┼č ve 28 Haziran 1914 Türk makamlar─▒na bu rapor sunulmu┼čtu. Amiral Schack’─▒n raporuna göre Bo─čaz’a olas─▒ bir sald─▒r─▒n─▒n öngörülmesi durumunda Bo─čaz’─▒n giri┼činin yani Ege Denizi’ne aç─▒lan k─▒sm─▒nda bulunan tabyalar─▒n güçlü tutularak olas─▒ sald─▒r─▒y─▒ burada bertaraf edecek bir savunma düzeninin kurulmas─▒ gerekliydi. ikinci rapor ise Müstahkem Mevki Komutan─▒ Cevat Pa┼ča taraf─▒ndan 20 Eylül 1914’te haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Nitekim bu raporun kabul edilmesiyle birlikte rapor do─črultusunda savunma düzene─či olu┼čturulmaya ba┼članm─▒┼č, Türk taraf─▒n─▒n elinde bulunan baz─▒ uzun menzilli toplar giri┼č tabyalar─▒na ta┼č─▒nmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Fakat Eylül ba┼č─▒nda Amiral Schack’─▒n rahats─▒zlanmas─▒ 10 A─čustos 1914’de Müstahkem Mevki Komutanl─▒─č─▒’na atanan Cevat Pa┼ča’ya yeni bir plan yapma imkan─▒ sunmu┼čtur. Cevat Pa┼ča’n─▒n Bo─čaz Savunma plan─▒ Amiral Schack’─▒n tam tersi yönünde idi.

 

Amiral Schack, Bo─čaz─▒n giri┼či yani d─▒┼č tabyalar─▒ güçlü k─▒lacak, merkezi ise zay─▒f b─▒rakacak ┼čeklindeki plan─▒ yerine Cevat Pa┼ča, Bo─čaz’─▒n giri┼činin hafif b─▒rak─▒lmas─▒, as─▒l savunma sikleti olarak merkez tabyalar─▒n─▒n güçlü k─▒lan bir plan─▒ olu┼čturmu┼čtur.

 

Cevat Pa┼ča’n─▒n bu savunma çe┼čidini seçmesindeki nedenler ┼čunlard─▒:

  1. Aç─▒k denizde bulunan dü┼čman filosunun üstün toplar─▒yla büyük bir bombard─▒man ile, eldeki en uzun menzilli toplarla donat─▒lm─▒┼č mevcut tabyalar─▒, ço─čunlukla onlar─▒n menziline girmeden uzun bir süre zarf─▒nda da olsa nihayetinde tahrip ederek bo─čaza girebilirdi.
  2. Aç─▒k Deniz yerine dü┼čman─▒n manevra ve hareketinin s─▒n─▒rland─▒─č─▒n─▒ bo─čaza girmesi ve bu alanlar─▒n tahkim edilmesiyle bo─čaz içinde kuvvetli bir savunma olu┼čturulabilirdi.

 

2-Birle┼čik Filo’nun Sald─▒r─▒ Plan─▒

            Çanakkale Bo─čaz─▒’na sald─▒r─▒ plan─▒ ise Amiral Carden taraf─▒ndan haz─▒rlanm─▒┼čt─▒. Plana göre;

1-      Bo─čaz’─▒n giri┼čini savunan d─▒┼č bataryalar uzun mesafelerden bir ate┼čle tahrip edilecekti. (D─▒┼č bataryalar─▒n ikisi Bo─čaz’─▒n Anadolu yakas─▒nda bulunan Orhaniye ile Kumkale’de, di─čer ikisi de Rumeli yakas─▒ndaki Ertu─črul ile Seddülbahir’de bulunuyordu. Bo─čaz’─▒n bu tabyalar aras─▒ndaki geni┼čli─či 4 km kadard─▒. )

2-      Bo─čaz’a girilerek Anadolu yakas─▒nda Kepez ve Rumeli’de Kilitbahir’e kadar olan ve merkez savunma sistemi denilen tahkimat ve buralardaki bataryalar tahrip edilecekti.

3-      Çanakkale ile Nara Burnu aras─▒ndaki savunma sisteminin son k─▒sm─▒ ate┼č alt─▒na al─▒nacak ve Marmara’ya girilerek Donanma ─░stanbul’a yönelecekti.

4-      Bu bombard─▒man a┼čamalar─▒n─▒n her birinde sava┼č gemileri yol almaya ba┼člamadan önce torpil alanlar─▒ temizlenmi┼č olacakt─▒.

HAREKAT

19 ┼×ubat 1915 Harekat─▒

19 ┼×ubat sabah─▒ saat 07:45’te Mondros Liman─▒’ndan donanma harekâta ba┼člarken, saat 07:50’de, Limni Adas─▒’ndan havalanan bir uçak Ertu─črul bataryas─▒n─▒n çevresindeki piyade bölü─čünü bombalam─▒┼čt─▒r. Saat 09:51’i gösterdi─činde ilk ate┼či açan Cornvallis z─▒rhl─▒s─▒, Orhaniye tabyas─▒n─▒ topa tutmu┼č, bunu 10:01’de Triumph z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Ertu─črul tabyas─▒na ate┼či izlemi┼čtir. Daha sonra saat 10:32’de Suffren de Kumkale tabyas─▒na ate┼če ba┼člam─▒┼čt─▒r. Gemilerinin menzil d─▒┼č─▒nda olmas─▒ nedeniyle Türk bataryalar─▒ kar┼č─▒l─▒k verememi┼čtir. 13:30’a kadar böyle devam eden, ö─člen saatlerinde bir saat ara verilen bombard─▒man 14:30’da tekrar ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu son a┼čamada tabyalar─▒n k─▒sa mesafeden ezici bir ate┼č alt─▒na al─▒narak tahrip edilmesi ve Bo─čaz’─▒n giri┼čine do─čru may─▒nlar─▒n temizlenmesi hedeflenmi┼čtir.

Inflexible z─▒rhl─▒s─▒n─▒n 10 bin metre mesafeden demirleyerek Seddülbahir tabyas─▒n─▒ bombalamas─▒na kar┼č─▒l─▒k verilmeyi┼či üzerine di─čer gemiler de Bo─čaz’a do─čru yana┼čmaya ba┼člam─▒┼člard─▒. Ayr─▒ca Kumkale’ye ate┼č ederek yakla┼čmaya ba┼člayan Suffren’e kar┼č─▒l─▒k verilemedi. Orhaniye ve Ertu─črul tabyalar─▒n─▒ da ate┼č alt─▒na alm─▒┼člard─▒r. Tabyalar─▒n kar┼č─▒l─▒k veremeyip toz duman alt─▒nda kalmas─▒, Amiral Carden üzerinde buralar─▒n yerle bir edildi─či intibas─▒n─▒ uyand─▒rm─▒┼čt─▒.

“Suffren’e k─▒y─▒ya daha yakla┼čmas─▒, Vengeance’─▒n da, ate┼č keserek tabyalar─▒ gözden geçirmesi” ┼čeklindeki verilen emri, yanl─▒┼č anlamas─▒ üzerine birle┼čik filo büyük bir f─▒rsat kaç─▒rm─▒┼č, bombalamay─▒ b─▒rak─▒p geri çekilmi┼čtir. Orhaniye tabyas─▒n─▒n etkili ate┼či, Vengeance’─▒n sereninin k─▒r─▒lmas─▒na ve donan─▒m─▒n─▒n a─č─▒r hasar görmesine neden olmu┼čtur. Vengeance ile birlikte sokulan Cornwallis de, yo─čun ate┼č alt─▒nda kalm─▒┼čt─▒r. Neticenin al─▒namayaca─č─▒na kanaat getiren Amiral Carden, 17:20’de donanmaya geri dönü┼č emri vermi┼čtir.

Yedi saat kadar devam eden ve 1.000 kadar merminin at─▒ld─▒─č─▒ bu günde Türk taraf─▒n─▒n verdi─či zayiât bombard─▒man─▒n ┼čiddetine k─▒yasla az olmu┼čtu. Orhaniye ve Seddülbahir Tabyalar─▒’nda, 2’si subay 4 ┼čehit verilmi┼č, 11 er de yaralanm─▒┼čt─▒.

25-26 ┼×ubat 1915’te Devam Eden Müttefik Harekat─▒

Müttefik filosu, 25 ┼×ubat’ta 8 ─░ngiliz ve 4 Frans─▒z gemisi, istihkâmlar─▒n menzilleri d─▒┼č─▒nda ve birbirinin ate┼č hatlar─▒ istikametine isabetli at─▒┼člar yapm─▒┼člard─▒r. Bu bombard─▒manlar s─▒ras─▒nda giri┼čteki toplardan dördü de i┼čleyemez hâle geldi. Ö─čleden sonra gemiler, mesafeyi azaltmak üzere harekete geçmi┼člerdi. Müstahkem Mevki Kumandanl─▒─č─▒ d─▒┼č istihkâmlar─▒n bo┼čalt─▒lmas─▒ emrini vererek Bo─čaz içindeki istihkâmlar─▒n tahkimi ve muhafazas─▒na önem ve a─č─▒rl─▒k vermeye ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Bu bombard─▒mana, ─░ngilizlerin en büyük gemilerinden biri olan Queen Elizabeth de kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Sabah 10:00’da ba┼člay─▒p ak┼čama kadar devam eden bombard─▒manda 13 er ┼čehit olmu┼č 18 er de yaralanm─▒┼čt─▒r. Giri┼čteki dört tabya ve k─▒┼člalar─▒ da tümüyle tahrip edilmi┼čtir.

26 ┼×ubat günü ise donanma, Bo─čaz içindeki tabyalar─▒n susturulmas─▒ a┼čamas─▒na geçmi┼čtir. Bunun için Çanakkale-Kilitbahir hatt─▒ndaki Dardanos Batarya Grubu üzerine bir harekât planlanm─▒┼čt─▒. Önde muhriplerin korumas─▒nda may─▒n taray─▒c─▒ gemiler olmak üzere, Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n iki k─▒y─▒s─▒ndan birer muharebe gemisi ilerleyerek, Kepez Burnu’na kadar kara savunma sisteminin tümüyle tahrip edilmesi planlanm─▒┼čt─▒.

Sabah 09:00’da, 3 muharebe gemisi ve 4 torpido e┼čli─činde 5 may─▒n gemisinin harekât─▒ ile ba┼člad─▒. May─▒n tarama gemileri Bo─čaz’dan torpido gemilerinin refakatinde ilerleyerek Karanl─▒k Liman’─▒ taramaya ba┼člad─▒.

Bu muharebede, 19 ┼×ubat’─▒n hemen sonras─▒nda haz─▒rlanan Halileli s─▒rtlar─▒ndaki sahte bataryalar, gemilerin ate┼čini üzerine çekmi┼č, böylece gerçek bataryalar ate┼čin tesirinden k─▒smen kurtulmu┼čtur. Bu s─▒rada Majestic z─▒rhl─▒s─▒n─▒n, ald─▒─č─▒ isabetler nedeni ile su almaya ba┼člamas─▒ üzerine Amiral Carden geri çekilme emri vermi┼čtir. Bu sahte bataryalar─▒n yerlerinin kesin olarak tespit edilememesi, edilmesi hâlinde ise ertesi gün ba┼čka bir yere nakledilebilmeleri gemilerin i┼člerini hayli zorla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.

Ak┼čam 18:00’de gemiler Bo─čaz’dan uzakla┼č─▒rken Erenköy ve Kumkale köyleri tamamen harap edilmi┼č, giri┼č bataryalar─▒ da susturulmu┼čtu. Bununla beraber ilk defa küçük çapl─▒ da olsa karaya ç─▒karma yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Donanman─▒n, ate┼č deste─činde Vangeance ve Irresistible muharebe gemilerinden Kumkale ve Seddülbahir’e ç─▒kar─▒lan müfrezeler, kuvvetli bir mukavemet ile kar┼č─▒la┼čm─▒┼č, hedeflenen neticeye ula┼č─▒lamam─▒┼čt─▒r. Bu y─▒k─▒c─▒ bombard─▒mana ra─čmen Türk taraf─▒n─▒n zayiât─▒ 4 ┼čehidi geçmemi┼čtir.

Müttefiklerin Bo─čaz’a Sald─▒r─▒ Plan─▒’n─▒n ─░lk A┼čamas─▒’n─▒n De─čerlendirilmesi

26 ┼×ubat günü harekât k─▒smen ba┼čar─▒s─▒z olsa da, zaten 19,25 ┼×ubat günlerinde devam eden bombard─▒manda tabyalar tahrip olup kullan─▒lamaz hale gelmi┼č, harekat─▒n amac─▒ bu tahribat─▒n yerinde görülmesi ve yeri bilinen seyyar bataryalar─▒n imhas─▒ yönünde idi. Yani di─čer bir deyi┼čle müttefikler 25 ┼×ubat günü harekat sona erdi─činde zaten Carden Plan─▒’n─▒n 1. A┼čamas─▒ ba┼čar─▒ya ula┼čm─▒┼čt─▒. Her ne kadar, Türk taraf─▒n─▒n asker kayb─▒ az gibi görülse de, esas kay─▒p ve zayiat ate┼č gücündeydi.

Fakat giri┼č tahkimat─▒n─▒n sava┼č d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒lmas─▒yla, esasen Müttfik Filo, Cevat Pa┼ča’n─▒n plan─▒n─▒n ana noktas─▒ olan “muharebeyi Bo─čaz içinde kabul etme/kar┼č─▒lama” merhalesine geçilmi┼č oldu. Dolay─▒s─▒yla, Türklerin yani Cevat Pa┼ča’n─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ Savunma Plan─▒nda, her ne kadar Türk taraf─▒ savunan taraf olsa da, kendisine, savunma görünümü içerisinde kar┼č─▒ sald─▒r─▒ olana─č─▒ sunan bir hal tarz─▒na geçmi┼č oldu.Bu durumda Cevat Pa┼ča haz─▒rlad─▒─č─▒ planda, dü┼čman─▒n muharebeyi kendisinin istedi─či yerde yani Bo─čaz içerisinde kabul etmek durumunda kalmas─▒ sonras─▒ndaki a┼čama olan “elveri┼čli noktalar─▒ tahkim etme” (top, torpido, may─▒n ile) k─▒sm─▒na geçmi┼č oldu. Böylece Cevat Pa┼ča “Obüs Grubu” dedi─čimiz ve Müttefiklerin Merkez tabyalara (Kilidbahir-Kepez Hatt─▒) çok yakla┼čmadan yani buradaki mevcut tabyalar─▒n menzillerine girmeden tabyalar─▒ bombard─▒man edebilece─či ve yukar─▒da dedi─čimiz gibi muharebenin kabul edildi─či k─▒s─▒mda may─▒n ile bir tahkim yaparak savunmay─▒ güçlendirmeyi uygun gördü. Bu nedenle Nusret’in dökece─či may─▒nlar─▒n habercisi, 25 ┼×ubat harekat─▒ sonunda tamamen tahrip olmu┼č giri┼č tabyalar─▒yd─▒.

19-25 ┼×ubat harekâtlar─▒n─▒ inceledi─čimizde müttefiklerin “çok iyi korunan ve yaln─▒zca belirli noktalar─▒ vurularak yok edilebilecek tabyalar─▒n hareket halindeki gemilerden vurulmas─▒n─▒n, herhangi bir tabyadan hareket halindeki belirli büyüklükteki bu sava┼č gemilerinin vurulmas─▒ndan daha zor oldu─čunu” fark ettiklerini görürüz. operasyonel seviyede ciddi bir girdi olan bu veri, maalesef Amirallik, Sava┼č Konseyi, Churchill gibi siyasi ki┼či ve organlar─▒n bask─▒lar─▒ ve dayatmalar─▒ nedeniyle tam manas─▒yla dikkate al─▒nmam─▒┼čt─▒r.

Nusret’in May─▒n Harekat─▒

Cevat Pa┼ča’n─▒n yukar─▒da da belirtti─čimiz bo─čaz savunmas─▒ için yapt─▒─č─▒ planda, Birle┼čik Filo gemileri ile yap─▒lacak bir sava┼č─▒ Kumkale-Kepez aras─▒ndaki deniz alan─▒nda kabul edecek ┼čekilde haz─▒rlad─▒─č─▒ndan bahsetmi┼čtik.Bu durumda gemilerin Kumkale–Kepez aras─▒nda orta bölgede yani Erenköy koyunun aç─▒klar─▒nda bulunmalar─▒ gerekmektedir. Bu mevkide sava┼čan gemilerin, ihtiyaç duyacaklar─▒ harp sahas─▒n─▒ geçici olarak terk etmek veya 18 Mart günü Bouvet’nin manevras─▒nda oldu─ču gibi hat de─či┼čtirmek gibi manevra gereklili─čini, di─čer gemilerin sava┼čma kabiliyetlerini aksatmadan en k─▒sa yoldan yapmas─▒ gerekmektedir. Muharebenin icras─▒n─▒n kabul edildi─či Kumkale-Kepez aras─▒nda bu geni┼člikte tek nokta Erenköy Koyu idi. Bunun yan─▒nda; bir may─▒n hatt─▒n─▒n dö┼čenmesinde, hatt─▒n dü┼čman gemilerinin kuvvetle muhtemel ilerleme hatt─▒na, en az bir may─▒n─▒n çarpabilmesi için dik olarak yerle┼čtirilmesi esas─▒ da ortaya kondu─ču zaman Nusret’─▒n dökece─či may─▒nlar─▒n ┼čekli ile ilgili tek bir sonuç ortaya ç─▒kmaktad─▒r. Bu ┼čekilde; Erenköy koyuna,  Kumkale-Kepez hatt─▒na paralel olacak bir durumda olu┼čturulmas─▒d─▒r. Bunun d─▒┼č─▒nda 11nci hatt─▒n dö┼čenmesinde, yukar─▒daki verilerin yan─▒nda; birle┼čik filonun bo─čaz içinde yapt─▒─č─▒ may─▒n arama-tarama faaliyetleri esnas─▒nda Erenköy koyunu kullanmalar─▒ da buraya may─▒n dökülmesiyle savunman─▒n güçlenece─činin i┼čaretini vermi┼čtir.

Planlanan 11nci may─▒n hatt─▒n─▒n Güney ucuna saat 07:00 sular─▒nda varan Nusret, 07:10 itibari  ile genel Kuzey’e dönerek Paleo kastrodan ba┼člamak üzere 100-150 mt aral─▒klarla, sat─▒htan 4,5 mt derinlikte olacak ┼čekilde 26 may─▒n─▒ denize döktü. Bu harekat esnas─▒nda hava sisli ve ya─čmurlu idi. Nusret, Birle┼čik Filo taraf─▒ndan tespit edilmeden saat 08:00 itibari ile Çanakkale’ ye intikal etti. Nusret’in birle┼čik filo taraf─▒ndan tespit edilmemi┼č olmas─▒ 18 Mart günü ya┼čanacak Muharebenin seyrini farkl─▒ bir ┼čekilde etkileyecekti. Nitekim e─čer Nusret’in döktü─čü may─▒nlar fark edilmi┼č dahi olsa, bu müttefiklere ayr─▒ca buradaki may─▒nlar─▒ temizleme aç─▒s─▒ndan zaman kaybettirmekle beraber farkl─▒ sonuçlar da do─čurabilirdi.

18 Mart Bo─čaz’a Sald─▒r─▒

18 Mart günü cereyan eden Bo─čaz’a Müttefiklerin Sald─▒r─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda Türklerin Savunmas─▒ esas─▒na dayal─▒ muharebe birçok defalar birçok kimselerce tafsilatl─▒ bir ┼čekilde anlat─▒ld─▒. Burada amaç Muharebeyi de─čerlendirmek oldu─čundan özetle bahsedilecek olursa;

18 Mart 1915 günü gün boyu devam eden muharebelerde Müttefik Donanmas─▒’n─▒n sava┼č gücünün üçte biri yok olmu┼č, Frans─▒z Bouvet, ─░ngiliz Irresistible ve Océan z─▒rhl─▒lar─▒ batm─▒┼č, ─░ngiliz Inflexible, Frans─▒z Suffren ve Gaulois z─▒rhl─▒lar─▒ görev yapamayacak ┼čekilde a─č─▒r hasara u─čram─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca 2 muhrip ve 7 may─▒n tarama gemisi de batm─▒┼čt─▒r. Muharebe sonucu asker kayb─▒ da çok olmu┼č, ─░ngilizler 61, Frans─▒zlar ise 640 ölü olarak kay─▒p vermi┼č, yaral─▒lar ile birlikte toplam kay─▒p 800’ü bulmu┼čtur. Türk taraf─▒n─▒n kayb─▒ Almanlarla birlikte ölü ve yaral─▒ olmak üzere 97 ki┼či olarak belirlenmi┼čtir.

De─čerlendirme

Muharebeyi inceledi─čimizde, müttefik taraf─▒nda muharebe plan─▒n─▒ haz─▒rlayan ve harekat─▒n ilk 2 a┼čamas─▒n─▒ muharebeden 2 gün önceye kadar devam ettirmi┼č olan Amiral Carden’in rahats─▒zlanmas─▒ sebebiyle yerini Amiral De Robeck’e b─▒rakmas─▒, müttefikler için stratejik seviyede bir de─či┼čikliktir.

Asl─▒nda De Robeck’in 18 Mart Muharebesi sonras─▒nda Kara Muharebeleri esnas─▒nda temkinli davrand─▒─č─▒n─▒ söyleyebiliriz. Bu aç─▒dan bakt─▒─č─▒m─▒zda, e─čer Bo─čaz’─▒ geçme giri┼čimi üst düzey politikac─▒ ve karar vericilerin dayatmas─▒ olmasa muhtemeldir ki De Robeck Bouvet’nin batmas─▒ sonucu Birle┼čik Filo’yu Bo─čaz’─▒n d─▒┼č─▒na çekecekti. Çünkü henüz daha merkez tabya önlerindeki noktalara gelmeden Bouvet’nin bir may─▒n etkisiyle batmas─▒ plan─▒n a┼čamalar─▒ndan biri olan “her harekat öncesi donanma ilerlemeden may─▒nlar temizlenecekti” maddesi uygulanmadan hareket edilmi┼č olacakt─▒ ve öyle de oldu. De Robeck seviyesinde bir komutan denizin harekat aç─▒s─▒ndan kirli yani may─▒nl─▒ m─▒ oldu─čunu muhakkak Bouvet’nin bat─▒┼č─▒yla fark etmi┼čtir. De Robeck’in temkinli bir komutan olmas─▒ da belki Harekat’─▒n kesin gerçekle┼čmesi bask─▒s─▒ olmasa bu a┼čamadan sonra geri çekilebilece─či yönünde bizlere ipucu sunuyor. Fakat bask─▒ ona harekat─▒ devam ettirme karar─▒ verdirmi┼čtir. De Robeck Muharebe’nin kaybedildi─čini Amirallik’e 19 Mart tarihli telgrafla ┼ču cümlelerle bildirmi┼čtir:”

“Ya┼čan─▒lan personel ve gemi kayb─▒ndan dolay─▒ büyük üzüntü duymaktay─▒m. Yo─čun top ate┼či kar┼č─▒s─▒nda “Océan” ve “Irresistible”─▒n hemen hemen bütün mürettebat─▒ muhripler taraf─▒ndan kurtar─▒lm─▒┼čt─▒r. Kay─▒p say─▒s─▒ henüz kesinle┼čmemi┼čtir. Üzülerek söylüyorum ki, “Bouvet”den birkaç ki┼či d─▒┼č─▒nda kimse kurtulamam─▒┼čt─▒r. Gemilerin manevra yapmakta oldu─ču Erenköy Koyu daha önce defalarca may─▒n tarama gemileri taraf─▒ndan taranm─▒┼č, ayr─▒ca deniz uçaklar─▒ da burada may─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ rapor etmi┼člerdir. Burada b─▒rak─▒lm─▒┼č olan yüzen may─▒nlardan dolay─▒ ilk olarak “Bouvet”, daha sonra “Irresistible” ve “Océan” batm─▒┼čt─▒r. Inflexible, Gaulois, Suffren, Agamemnon, Lord Nelson, Albion, Charlemagne z─▒rhl─▒lar─▒nda hafif ve a─č─▒r olmak üzere bir tak─▒m hasarlar mevcuttur.”

 

Yukar─▒daki De Robeck telgraf─▒nda iletti─či  “Gemilerin manevra yapmakta oldu─ču Erenköy Koyu daha önce defalarca may─▒n tarama gemileri taraf─▒ndan taranm─▒┼č, ayr─▒ca deniz uçaklar─▒ da burada may─▒n olmad─▒─č─▒n─▒ rapor etmi┼člerdir.” ifadesiyle taktik seviyede hataya dü┼čtü─čünü belirtse de devam eden cümlesinde “may─▒nlardan batan ilk geminin Bouvet” oldu─čunu belirtmesi harekât─▒ devam ettirerek operasyonel düzeyde hatal─▒ oldu─čunu da kabul etmi┼čtir. Her ne kadar sava┼č planlar─▒ uzakta veya bir ba┼čkas─▒ taraf─▒ndan yap─▒lsa da tarihte sorumluluk hep cephedeki icrac─▒ komutan üzerinde kalm─▒┼čt─▒r.

 

            Türk taraf─▒na geldi─čimizde 18 Mart Zaferi a┼ča─č─▒daki bir tak─▒m asl─▒nda daha önce cevaplanm─▒┼č iddialar─▒n gölgesinde kalm─▒┼č, kimi zaman sadece Seyit Onba┼č─▒’ya ba─članm─▒┼č, kimi zaman yaln─▒zca Nusret’in döktü─čü may─▒nlara hatta kimi zaman da Müttefiklerin zafiyetlerine ve hatalar─▒na ba─članm─▒┼čt─▒r. Bu iddialara tek tek cevap vermek gerekir. Bunlardan baz─▒lar─▒:

 

─░ddia 1: Müttefiklerin 18 Mart günü kaybetmesindeki nedenlerden biri “─▒skartaya ç─▒kar─▒lacak gemiler” ile muharebeye kat─▒lmas─▒d─▒r:

Cevap 1: Her ne kadar ─░ngilizler aç─▒s─▒ndan ─▒skartaya ç─▒kar─▒lacak gemiler olsa da, mevcutlar─▒nda bulunan top gücü, manevra kabiliyeti, azami h─▒zlar─▒ dü┼čünüldü─čünde, Türk taraf─▒nda kar┼č─▒s─▒na ç─▒kacak bir donanma bulunmuyordu. Zaten 18 Mart günü sava┼č gemilerinde bulunan top gücü esast─▒. Türk taraf─▒na k─▒yasla, hem menzil hem de at─▒┼č kabiliyeti aç─▒s─▒ndan oldukça üstünlerdi.

 

─░ddia 2:Müttefik Filo mühimmat aç─▒s─▒ndan yetersizdi.

Cevap 2:19 Mart günü tekrar harekat edecek kadar müttefik filonun yeterince mühimmat─▒ mevcuttu. Nitekim ertesi gün neredeyse bir harekat daha olacakt─▒. Fakat buna kar┼č─▒n 19 Mart günü yap─▒lacak bir harekatta Türklerin mühimmat─▒ ne kadar yetecekti? Muhtemelen yetmeyecekti.

 

─░ddia 3:Bouvet yaln─▒zca May─▒nla batt─▒./Bouvet’yi Mecidiye bat─▒rd─▒.

Cevap 3: Prof. Dr. Ayhan Aktar uzun süreli bir ara┼čt─▒rma neticesinde #tarih dergisinin Mart 2016 say─▒s─▒nda kaleme ald─▒─č─▒ “Bouvet z─▒rhl─▒s─▒n─▒ may─▒nlar de─čil  topçular─▒m─▒z bat─▒rd─▒” ba┼čl─▒kl─▒ makalesinde, orjinalli─či oldukça tart─▒┼čmal─▒ olan ve Rumeli Mecidiye Tabyas─▒nda görev yapt─▒─č─▒n─▒ iddia eden Sarkis Torosyan’─▒n an─▒lar─▒ndan hareketle Rumeli Mecidiye Tabyas─▒n─▒n bat─▒rd─▒─č─▒n─▒ iddia ediyordu. Fakat halihaz─▒rda Çanakkale’de görev yapt─▒─č─▒ bir yana hatta Osmanl─▒ Ordusunda bile görev yapm─▒┼č olma ihtimali halen ┼čüpheli olan bu ki┼činin günlü─čü ile kolayca aç─▒klanacak bir durum de─čildi. Bouvet’nin may─▒na çarpma esnas─▒nda kazan patlamas─▒ ve ayn─▒ anda top mermisi isabetiyle birden fazla patla oldu─čuna dair iddialar do─črudur. Bu nedenle tam kendim dahil bunu kabul edecekken Alman ara┼čt─▒rmac─▒ Günter Hartnagel’in ara┼čt─▒rmac─▒-yazar Ahmet Yurttakal’a att─▒─č─▒ ve bana da ula┼čan e-posta dikkatimi ba┼čka yere çekti. Gunter Hartnagel, henüz görmedi─čimiz ama Alman ar┼čivinden ald─▒─č─▒ belgelerde özetle:

“Bouvet ilk batt─▒─č─▒nda Usedom bunun may─▒n nedeniyle oldu─čunu belirten bir rapor haz─▒rlam─▒┼čt─▒. Fakat ertesi gün, rapor de─či┼čtirilerek Bouvet’nin Anadolu Hamidiye tabyas─▒nda bulunan 35.5’luk toplar ile batt─▒─č─▒n─▒ belirttiler. Raporun bu son hali Cevat Pa┼ča, Wehrle bir Alman Topçu tarassud subay─▒ ve Amerikal─▒ gazeteciler Swing ve Schreiber taraf─▒ndan onayland─▒. Fakat 6 ay sonra bu rapora Mesudiye (Bayku┼č Tabyas─▒) komutan─▒ itiraz ederek Bouvet’nin kendilerinin ate┼či ile batt─▒─č─▒n─▒ iddia etmi┼čtir.”

Di─čer taraftan uzun y─▒llar Müttefiklerin Bo─čaza sald─▒r─▒s─▒ ve Türklerin buradaki savunma tahkimi üzerine ara┼čt─▒rmalar yapan Polonyal─▒ akademisyen Piotr Nykel de Bouvet’nin bir isabet ald─▒─č─▒n─▒ ve o anda da may─▒na çarpt─▒─č─▒n─▒ ileri sürmektedir.

 

Her ne kadar Bayku┼č Tabyas─▒n─▒n toplar─▒ 35.5’luk gibi a─č─▒r toplar olmasa da seri ate┼čli toplar olmas─▒ nedeniyle y─▒prat─▒c─▒ etkiye sahipti. Fakat Bouvet’nin may─▒na çarpmas─▒ esnas─▒nda birden fazla patlama duyulmu┼č olmas─▒, Mesudiye veya ba┼čka bir tabyadan at─▒lan merminin gemi için kritik olan, kazan, mühimmat bulunan bir nokta gibi bir yerlere isabet ederek patlamaya neden olmu┼č olabilir. Benim ┼čahsi görü┼čüm Piotr Nykiel ile ayn─▒ do─črultudad─▒r.

 

 

 

─░ddia 4:Ocean’─▒ Seyit Onba┼č─▒ bat─▒rd─▒. Seyit Onba┼č─▒ 275 kg’l─▒k topu kald─▒rd─▒ v.b.

Cevap 4: Yukar─▒da De Robeck’in de 19 Mart tarihli telgraf─▒ndan anla┼č─▒laca─č─▒ üzere Ocean Nusret’in döktü─čü may─▒nlara çarparak batm─▒┼čt─▒r. Zaten Ocean’─▒n batarken bulundu─ču mevki Rumeli Mecidiye tabyas─▒n─▒n tesirli menzili d─▒┼č─▒nda bulunmaktad─▒r. Bir di─čer taraftan Seyit Onba┼č─▒’n─▒n görev yapt─▒─č─▒ Rumeli Mecidiye tabyas─▒ndaki gibi benzeri toplar─▒n at─▒┼č yapabilmesi için 22 ile 26 aras─▒nda say─▒da askerin topu haz─▒rlamas─▒ gerekmektedir. Ayr─▒ca top at─▒┼č─▒ yapabilmek için tarassut subay─▒ Te─čmen Fahri Mecidiye’nin gözetleme noktas─▒nda gözlemlerini yaparak, topun at─▒┼č─▒ için top ba┼č─▒ndakileri bilgilendirmi┼č, burada gerekli hesaplamalar (ço─čunlu─ču mühendislik seviyesinde trigonometrik hesaplar─▒ içeren aç─▒sal ölçümler) yap─▒larak at─▒┼č yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Herhalde zaten elde az bulunan mühimmat öyle ezbere at─▒┼čla heba edilemezdi. Bu zay─▒fl─▒k göstergesi veya Seyit Onba┼č─▒’n─▒n hakk─▒n─▒n yenmesi meselesi de─čildir. Seyit Onba┼č─▒ görevini yapm─▒┼čt─▒r, zaten bildi─čimiz kadar─▒yla Seyit Onba┼č─▒ o dönemin bir çok askeri gibi okuma yazma bilmiyordu. Bir de ┼ču var ki Rumeli Mecidiye Tabyas─▒nda top mermisi ta┼č─▒yan tek asker Seyit Onba┼č─▒ de─čildir. Rumeli Mecidiye Tabyas─▒ Komutan─▒ Yüzba┼č─▒ Hilmi Bey, hat─▒ralar─▒nda sava┼čtan önceki bir dönemde ┼×ubat ay─▒ içinde geçen bir olay─▒ anlat─▒rken “öyle yi─čitler vard─▒ ki; 130, 190 ve 215 kg a─č─▒rl─▒─č─▒ndaki mermileri s─▒rtlar─▒nda ve kucaklar─▒nda ta┼č─▒yorlard─▒” ifadesini kullanm─▒┼čt─▒r. ATASE’nin yay─▒nlad─▒─č─▒ “Askeri Tarih Belgeleri Dergisi”nin 132. say─▒s─▒n─▒ (Y─▒l 63, Ocak 2014) inceledi─čimizde Seyit Onba┼č─▒ ile beraber ayn─▒ bölükten (5’inci Bölük) Muvazzaf Osman o─člu Ali (Konya) asl─▒ asker de 190 kg’l─▒k mermi ta┼č─▒d─▒─č─▒ için taltif edilmi┼čtir.

  

 Asl─▒nda tüm bu iddialar─▒n gölgesinde kalan ise Cevat Pa┼ča’n─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ pland─▒r. Günümüzün ve gelece─čin muharebe fonksiyon sahalar─▒ diyebilece─čimiz “komuta, manevra, bekâ, ate┼č deste─či, harekât kabiliyeti, bilgi ve lojistik yönetimi" gibi pek çok alanda 18 Mart’ta Türk taraf─▒n─▒n ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu söyleyebiliriz. Bunun en temel noktas─▒ Cevat Pa┼ča’n─▒n plan─▒d─▒r. Cevat Pa┼ča bu plan ile Muharebeyi daha kendi çal─▒┼čma masas─▒ndan kazanm─▒┼čt─▒r. Elbette taktik düzeyde at─▒┼č taksimi, hedef yönetimi, intikal gibi konularda ba┼čar─▒l─▒ olunmu┼čtur. E─čer Amiral Schack’─▒n plan─▒ uygulanm─▒┼č olsa idi, Müttefikler uzaktan Türklerin menzil d─▒┼č─▒ndan at─▒┼člarla daha uzun sürede de olsa giri┼č tahkimat─▒n─▒ yok edip, az bir kay─▒pla daha zay─▒f tahkim edilmi┼č merkez tabyalar─▒ndan rahatl─▒kla geçecekti. Yani e─čer 18 Mart’ta Seyit Onba┼č─▒ top mermisini kald─▒rd─▒ysa, devam edilecek bir harekât olduysa ve Türkler Muharebe yetene─čini kaybetmeden 18 Mart’a gelebildiyse bu plan çerçevesindedir. Cevat Pa┼ča giri┼č istihkamlar─▒n─▒n yok edilmesinden sonra moral kayb─▒ ya┼čamam─▒┼č, muharebeyi kabul edece─či hat üzerinde may─▒nla tahkimat─▒n─▒ peki┼čtirmi┼čtir. Moral kayb─▒ ya┼čamadan böyle bir harekata karar vermek üstün bir askeri yetenektir.

Dile─čim, 18 Mart’ta ac─▒nas─▒ zay─▒fl─▒klar─▒m─▒z yerine, muazam bir plan yaparak 18 Mart’─▒ kazand─▒ran Cevat Pa┼ča’n─▒n askeri becerileriyle övünen ve onun nezdinde di─čer subay ve askerlerin mücadele yetene─čini takdir eden 18 Mart’lar ya┼čamam─▒zd─▒r. Çünkü onlar─▒ hakk─▒ ile ancak bu ┼čekilde anabilece─čiz.

 

KAYNAKLAR

Albayrak, Muzaffer. Çanakkale Kahramanlar─▒, Kültür ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 2015.

Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, Say─▒ 132, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Daire Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 2014.

Aspinall-Oglander, C.F. Military operations, Gallipoli [official history of the Great War]. 2 vols. London: W. Heinemann, 1929–32.

Atabey, Figen, Çanakkale Muharebelerinin Deniz Cephesi, Türk Tarih Kurumu Yay─▒nlar─▒, Ankara 2014.

Atabey, Figen. ‘Çanakkale Sava┼člar─▒’n─▒n Deniz Cephesi’. Unpublished PhD thesis, Ankara University, 2010.

Besbelli, Saim. Çanakkale’de Türk Bahriyesi (1914–1918). Ankara: Deniz Bas─▒mevi, 2005.

Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi VIII. Cilt Deniz Harekât─▒ Genelkurmay Harp Tarihi Ba┼čkanl─▒─č─▒, Ankara 1976.

Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Çanakkale Cephesi (Amfibi Harekat), V’inci Cilt I’inci Kitap, Gn. Kur ATASE Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara 2012.

British defence planning (1815–1914)’. Forthcoming in a festschrift for Virginia Aksan

Corbett, Sir Julian S. Naval operations [history of the Great War based on official documents]. vols. 1–3. London: Longmans, Green, 1920–23.

Cumhuriyet gazetesi, 23 A─čustos 1936, s. 6.

Çanakkale Bo─čaz Komutanl─▒─č─▒. Çanakkale Deniz Sava┼člar─▒ 1915. Istanbul: Deniz Bas─▒mevi, 2008. 74 E. MERCAN

Darr, Karl Wilhelm Augustus. ‘The Ottoman Navy, 1900–1918: a study of the material personel and professional development of the Ottoman Navy from 1900 through the Italian, Balkan, and First World Wars’. Unpublished MA thesis, Department of History, University of Louisville, KY, 1998.

Erduran, B. S. (2015). Cephedeki bir doktorun gözünden: 1915 bahar─▒nda Çanakkale. Türkiye ─░┼č Bankas─▒.

Erickson, Edward J. Gallipoli: command under fire. Oxford: Osprey, 2015.

Flanagan, Brian P., ed. ‘The history of the Ottoman Air Force in the Great War: reports of Maj. Erich Sarno, parts 1 and 2’, Cross and Cockade Journal 11 (1970): 98–144.

Forrest, Michael. The defence of the Dardanelles: from bombards to battleships. Barnsley: Pen and Sword, 2012.

G─▒yas Yetkin, “Yaratanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart 1915 Çanakkale Zaferi” Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti Yay─▒nlar─▒.  Ankara 1966.

Halaço─člu, Ahmet, “Birinci Dünya Sava┼č─▒nda Türk Donanmas─▒ ve Çanakkale Deniz Operasyonu”, Askeri Tarih Bülteni, Genelkurmay Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1988

Halpern, Paul G. A naval history of World War I. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1994.

Haluk Ça─člar “18 Mart 1915 Tarihinde Yap─▒lan Çanakkale Bo─čaz Harbinin Safahat─▒” Editör: Yurttakal, Ahmet. Sezen Niyazi, 18 Mart Deniz Zaferi, ÇOMÜ Çanakkale Sava┼člar─▒ Ara┼čt─▒rma ve Tan─▒tma Toplulu─ču, Çanakkale 2009.

Hamilton Ian. Gelibolu Günlü─čü, (çev. O. Özde┼č), Hürriyet Gazetesi Yay─▒n─▒, ─░stanbul 1972.

Hürmüz Ba┼čar─▒n, Vecihi, and Hatice Hürmüz Ba┼čar─▒n. Beneath the Dardanelles: the Australian submarine at Gallipoli. Crows Nest: Allen & Unwin, 2008.

Koç, Kemal. ‘I. Dünya Sava┼č─▒’nda Çanakkale Bo─čaz─▒ ve Marmara’da Denizalt─▒ Muharebeleri’. Unpublished MA thesis, Mimar Sinan University, 2012.

Langensiepen, Bernd, and Ahmet Güleryüz, trans. J. Cooper. The Ottoman steam navy, 1828–1923. London: Conway, 1995.

Lorey, Hermann. Der Krieg in den Türkischen Gewässern. Berlin: Mittler & Sohn, 1928.

Macleod, Jenny. Gallipoli. Oxford: Oxford University Press, 2015.

McCartney, Innes. British submarines of World War I. Oxford: Osprey, 2008.

Mercan, Evren. ‘Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒n Stratejik Silah─▒: Denizalt─▒ ve Çanakkale Cephesindeki Rolü’, Türkiye Günlü─čü 113 (2013): 39–44.

Mühlman, Carl. Çanakkale Sava┼č─▒: Bir Alman Subay─▒n─▒n An─▒lar─▒. Istanbul: Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 2003.

Noppen, Ryan K. Ottoman Navy warships, 1914–18. Oxford: Osprey, 2015.

O’Connell, John. Submarine operational effectiveness in the 20th century: part one (1900–1939). Bloomington, IN: iUniverse, 2010.

Rudenno, Victor. Gallipoli: attack from the sea. London: Yale University Press, 2008.

Seal, Graham. Century of silent service. Salisbury: Boolarong Press, 2003.

Selahaddin Adil Pa┼ča Çanakkale Hat─▒ralar─▒, Çanakkale Hat─▒ralar─▒, Cilt: I, Haz─▒rlayan: Metin Mart─▒, Arma Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2001.

Stoker, H.G. Straws in the wind. London: Herbert Jenkins, 1925.

Tevfik R─▒za Bey, Çanakkale Günlükleri, K─▒rklareli Üniversitesi, V. T. Do─čruöz, E. Y. Yücetürk,  R. Gündo─čdu, K─▒rklareli 2012.

Uyar Mesut, Özcan Ahmet, Sava┼č─▒n ve Esaretin Günlü─čü – Irak Cephesi’nden Burma’ya Ta┼čköprülü Mehmed Efendi, ─░┼čbankas─▒ Kültür Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2015

von Sanders, Otto Liman. Five years in Turkey. London: Bailliere, Tindall and Cox, 1928.

Yazman, M. ┼×evki, Cephaneniz Yoksa Süngünüz Var, (Yay. Haz.Tuncay Y─▒lmazer) Yeditepe Yay─▒nevi, ─░stanbul 2007.

Y─▒ld─▒z, Gültekin. ‘How to defend the Turkish Straits against Russians: a century-long question in

Yurttakal, Ahmet. Cevat Çobanl─▒ Pa┼ča Çanakkale Kahraman─▒, Malatya Kitapl─▒─č─▒, Malatya 2014.

Yurttakal, Ahmet. 18 Mart Kahraman─▒ Cevat Pa┼ča Çanakkale Belediyesi Yay─▒nlar─▒, Çanakkale 2018.

 

 


  2572 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)