Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

Tarih: 17/12/2017   /   Toplam Yorum 11   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 8236

San─▒lan─▒n aksine, Gelibolu Yar─▒madas─▒ÔÇÖndan m├╝ttefiklerin geri ├žekilmesiyle beraber yar─▒madada T├╝rk ┼×ehitlik ve An─▒tlar─▒n─▒n tesisine ba┼članm─▒┼čt─▒r. Hatta 9 Ocak 1916ÔÇÖda yar─▒madan─▒n tahliye haberinin Meclis-i AyanÔÇÖa ula┼čmas─▒yla 10 Ocak oturumunda bu olay g├╝ndeme gelir ve ┼čehitler i├žin bir ÔÇťravza-i ┼čuheda tesis edilmesiÔÇŁ (┼čehitlik yap─▒lmas─▒), ayn─▒ ┼čekilde Meclis-i MebusanÔÇÖda da ┼čehitler i├žin b├╝y├╝k ve g├Ârkemli an─▒t yap─▒lmas─▒ ├Ânerilir. T├╝m bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda yukar─▒da okudu─čunuz makalede hem Charles BEANÔÇÖin anlatt─▒klar─▒ndan hem de Fred WAITEÔÇÖin anlatt─▒klar─▒ndan tahliye sonras─▒nda T├╝rklerin yeterli ve ilgili say─▒da an─▒t tesis etti─čini g├Âr├╝yoruz. Ac─▒d─▒r ki bunlar korunamam─▒┼č ve kaybolup gitmi┼člerdir. Bug├╝n ise T├╝rklerin yeterli say─▒da ve nitelikte an─▒tlar─▒, anma alanlar─▒ bulunmaktad─▒r. Esasen bu an─▒tlar─▒n yeniden ve asl─▒na uygun yap─▒lmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilirdi. Lakin, 2014 y─▒l─▒nda genelde ├çanakkaleÔÇÖnin, ├Âzelde ise Harp Sahalar─▒n─▒n UNESCO ge├žici miras listesine al─▒nmas─▒yla alan─▒ daha az zedeleyici, tahrip edici misyonlar─▒ se├žerek odaklanmak, konunun selahiyeti i├žin elzemdir. Bence as─▒l tart─▒┼č─▒lmas─▒ gereken GeliboluÔÇÖda T├╝rklerin ger├žekle┼čtirdikleri anma rit├╝ellerinin niteli─či olmal─▒, an─▒tlar─▒n niceli─či de─čil. Bana g├Âre bu alan ancak ve ancak ├že┼čitli anma rotalar─▒ belirlenerek, bu rotalar ├╝zerinde y├╝r├╝yerek yap─▒lacak anmalar ile ancak hakk─▒ ile an─▒l─▒p, anla┼č─▒labilecektir. (M.O.Y.)

 

Gelibolu Yar─▒madas─▒’nda 1915’te ya┼čananlar─▒ an─▒msamak için her y─▒l milyonlar─▒ bulan insanlar yar─▒maday─▒ ziyaret ediyor. Bu ziyaretlerin ne kadar─▒n─▒n nitelikli ve kimlik kazanm─▒┼č bir anma ritüeline dönü┼čtü─čü ┼čöyle dursun –ki bu yaz─▒n─▒n buna somut bir katk─▒ sa─članmas─▒ da amaçlar aras─▒ndad─▒r- öncelikle anma için millet olarak yap─▒lanlara, yap─▒l─▒p unutulanlara ya da yok olanlara ─▒┼č─▒k tutmakta fayda olacakt─▒r.

An─▒t TDK sözlü─čüne bakt─▒─č─▒n─▒zda  “Önemli bir olay─▒n veya büyük bir ki┼činin gelecek ku┼čaklarca tarih boyunca an─▒lmas─▒ için yap─▒lan, göze çarpacak büyüklükte, sembol niteli─činde yap─▒, abide” anlam─▒ oldu─ču görülmektedir. Tabi asl─▒nda “An─▒t” yan─▒ s─▒ra anmalar için bir çok ülke veya millet anma alanlar─▒ da olu┼čturmu┼čtur. Mesela Gelibolu Yar─▒madas─▒’ndaki Anzak Koyu Tören alan─▒ bunlara bir örnektir. Türkiye’de ise “An─▒t” ayn─▒ zamanda anma olarak da kullan─▒l─▒yor olup TDK sözlü─čünde “Anma Alan─▒” gibi bir kavram bulunmamaktad─▒r. Gelibolu Yar─▒madas─▒nda 1935 y─▒l─▒nda Türk Tarih Kurumu ile birlikte gezen Afet ─░nan sava┼čtan tam 20 y─▒l sonra harp sahas─▒n─▒ gezerkenki duygular─▒n─▒ ┼čöyle anlat─▒yor:

“1935 y─▒l─▒nda Türk Tarih Kurumu üyeleriyle tarihi bir gezi düzenlemi┼čtim. Düzenlenen program─▒m─▒zda ilk u─črad─▒─č─▒m─▒z yer Anafartalar ve Conkbay─▒r─▒ olmu┼čtu. Yirmi y─▒l sonra bir sava┼č alan─▒nda dola┼čman─▒n heyecan─▒n─▒ duyuyordum. Topra─ča basarken aziz ┼čehitlerimizi rahats─▒z etmekten korkar gibiydim. Hakikaten, ayaklar─▒m─▒za ili┼čen bo┼č kovanlar, bir mermi parças─▒ veya ayakkab─▒lar içinde insan kemiklerine rastlamamak mümkün de─čildi. Bu topraklarda kanlar─▒n─▒ döken vatan savunucular─▒n─▒n gönüllerde ya┼čayan an─▒lar─▒na sayg─▒ ve ruhlar─▒n─▒n ┼čad olmas─▒ için dualarla ayr─▒l─▒rken, mütevaz─▒ Mehmetçik An─▒t─▒ kar┼č─▒s─▒nda yükselen yabanc─▒ an─▒tlara da hayranl─▒kla bakm─▒┼čt─▒m. Bu seyahat dönü┼čü Atatürk'e duygular─▒m─▒ anlat─▒rken, bizim de orada niçin büyük bir an─▒t yapmad─▒─č─▒m─▒z─▒ sordum. O, bana ┼ču cevab─▒ vermi┼čti: "Evet do─čru, biz de Mehmetçi─čimizi anmak için büyük, çok büyük abideler yapmal─▒y─▒z, fakat bu bir zaman ve imkan meselesidir. Ancak seni tatmin etmek için söyleyeyim ki bu topraklar─▒n Türk hudutlar─▒ içinde kalmas─▒yla, Mehmetçik en büyük abideyi bizzat kurmu┼čtur.”[1]

Afet ─░nan’─▒n gezisindeki di─čer detaylara ula┼čamasak da sadece Mehmetçik An─▒t─▒’ndan bahsetti─čini görüyoruz. Burada yukar─▒daki dizelerin özünde yatan özet ise de bence ┼čudur: “Türklerin de an─▒tlar─▒ var ama, Yabanc─▒ an─▒tlar o kadar intizaml─▒ ve ┼čatafatl─▒ ki, Türklerin an─▒tlar─▒ kahramanlar─▒n─▒n yan─▒nda küçük kal─▒yor.”

Böyle dü┼čünmemizin do─čal nedeni Afet ─░nan bir Türk an─▒t─▒n─▒n yoklu─čundan de─čil, Mehmetçik An─▒t─▒’n─▒n di─čer an─▒tlar kar┼č─▒s─▒nda kalan mütevaz─▒ duru┼čudur. Tabi bu mütevaz─▒ duru┼č, kimilerinin dedi─či gibi ─░slam inanc─▒ tesiri ile sergilenmemi┼čtir. Çünkü Selçuklu dönemi mimarisinde bir çok an─▒t mezar/an─▒t mescit örnekleri bulunmaktad─▒r.[2] Ülkenin mevcut kaynaklar─▒n─▒n yeterlili─či ile ilgiliydi. Bunu Afet ─░nan’a Atatürk’ün cevab─▒ndan anlamak pek mümkün. Afet ─░nan sadece Mehmetçik An─▒t─▒’ndan bahsetse de, asl─▒nda ondan 2 y─▒l önce yani 1933 y─▒l─▒nda yar─▒maday─▒ yürüyerek gezen Hüseyin Nihal ATSIZ, Çanakkale’ye Yürüyü┼č eserinde bir çok an─▒t ve ┼čehitlikten söz etmektedir.

Bu makalede ise, 1915’ten 1935 y─▒l─▒na kadar geçen süreçte var olan ama bugün ya yok olmu┼č ya da asl─▒n─▒ kaybetmi┼č, ziyaretçilerin, ar┼čivlerin dosyalar─▒nda sakl─▒ olan ┼čehitlik ve an─▒tlardan söz etmeye çal─▒┼čaca─č─▒z. Bu makalenin konu olan an─▒tlar ┼čunlard─▒r:

Gelibolu’da Kaybolan Türk ┼×ehitlik ve An─▒tlar─▒

  1. Kuzey Sektörü

1- 3’üncü Telgraf Bölü─čü An─▒t─▒-Maltepe

2- 16. Tümen An─▒t─▒ (Madenciler An─▒t─▒) –Kanl─▒s─▒rt     

3- Ar─▒burnu Zafer An─▒t─▒-(Bugün CWGC fide yeti┼čtirme alan─▒ içinde kal─▒yor.)

4- Çataldere ┼×ehitli─či ve An─▒t─▒

5- Mehmet Çavu┼č’un ┼×ehitli─či (Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒’n─▒n yan─▒nda olup bugün kaybolan mezar)

6- Kemalyeri Abidesi

7- 4. Bölük Komutan─▒ Yahya Hayati Efendinin ┼×ehitli─či (Kurtgedi─činde)

8-Matikdere’de Avusturya Macaristan Topçular─▒ ad─▒na dikilen an─▒t.

  1. Güney Sektörü

1-Dü┼čman─▒n Seddülbahir’den Firar─▒ An─▒t─▒

2-Dü┼čmana 11.000 Mermi atan 56. Alay Topçu Batarya An─▒t─▒ (Alibey Çiftli─či Civar─▒)

3-Trablusgarp An─▒t─▒ (Seddülbahir Kalesi içinde)

 

1- 3’üncü Telgraf Bölü─čü An─▒t─▒-Maltepe

Bugün yok olup gitmi┼č olan an─▒tlardan biri olan bu an─▒t asl─▒nda Harp Mecmuas─▒nda tescillenmi┼č bir an─▒t. Aral─▒k 1914’te Harp Mecmuas─▒n─▒n 2. Say─▒s─▒n─▒n 31. Sahifesinde kar┼č─▒m─▒za ç─▒k─▒yor. An─▒t─▒n üzerinde yazan “Maydos civar─▒nda Maltepede dü┼čman─▒n tayyare bombas─▒yla i┼č ba┼č─▒nda ┼čehid olan üçüncü telgraf bölü─čü efrâd─▒ndan dört nefer nâm─▒na yap─▒lan âbide”[3] sözlerinden an─▒t─▒n 3’ün Kolordu’ya ba─čl─▒ 3’üncü Telgraf Bölü─čünden ┼čehit olan askerler için yapt─▒─č─▒ bilgisini elde ediyoruz. 3’üncü Telgraf Bölü─čü Kolordu’nun Yar─▒mada’daki Kurulu┼ču esnas─▒nda, 5 A─čustos 1914 Kurulu┼čunda 3’üncü Kolordu ba─čl─▒ birliklerin, süvari bölü─čüyle, 4’üncü ─░stihkâm Bölü─čü, 3’üncü Telgraf Bölü─čü ve köprücü bölü─čünden kuruldu─čunu görüyoruz. 3’üncü Kolordunun 8 A─čustos 1914 tarihli mevcuduna göre 3’üncü Telgraf Bölü─čünün mevcudu 86 insan, 27 hayvandan te┼čekküldür. Bu say─▒lar 21 A─čustos’ta 198 insan, 102 hayvan olarak yeniden güncellenmi┼čtir. Bu 3’üncü Telgraf Bölü─čünün esas görevi, Anadolu Yakas─▒ Nara’da bulunan Telgraf Merkezine ve Gelibolu’daki Merkeze telgraflar─▒ ula┼čt─▒rmakt─▒. Buralardan da ilgili telgraflar Posta ve Telgraf Nezareti Merkezlerine telgraflar─▒n ula┼čmas─▒n─▒ sa─člamakt─▒. Bunlar Posta ve Telgraf Nezaretinin Nara-Bigal─▒ aras─▒ndaki üç denizalt─▒ kablosuyla ba─članm─▒┼čt─▒.[4] Ayn─▒ zamanda 18 Mart 1915 Çanakkale ile Kilitbahir aras─▒ndaki kablolar koptu─čundan 2’nci A─č─▒r Topçu Tugay─▒ ile 4’üncü A─č─▒r Topçu Alay─▒ aras─▒ndaki haberle┼čme helyostayla sa─članabilmi┼čtir. Haberle┼čmenin daha güvenli olmas─▒ için 6 Nisan 1915'te Nara ile Bigal─▒ aras─▒nda denize z─▒rhl─▒ kablo dö┼čenmi┼čtir. Sar─▒caeli'nden Nara'ya ve Bigal─▒'dan Eceabat'a telefon hatlar─▒ uzat─▒larak Erenköy ile Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n bat─▒s─▒ aras─▒nda do─črudan haberle┼čme ba┼člam─▒┼čt─▒r.Bu sebeplerle 3’üncü Telgraf bölü─čü Bigal─▒ Köyü yak─▒nlar─▒ndaki Maltepe eteklerinde konu┼članm─▒┼čt─▒r. Bu an─▒t─▒n hakk─▒nda bilgiye rastlamak oldukça güç olsa da, elde olan veriler ─▒┼č─▒─č─▒nda bu an─▒t─▒n Çanakkale Kara Ç─▒karmalar─▒ öncesindeki dönemde bombard─▒manlar neticesinde ┼čehit olan askerler için yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ dü┼čünüyoruz. Bunun nedeni müttefiklerin 5-8 Mart tarihleri aras─▒ndaki bombard─▒manlar─▒nda zaman zaman bu bölgede uçarak hem z─▒rhl─▒lara yön tayin eden hem de bomba atmak suretiyle de katk─▒ veren uçaklar─▒n bulunmas─▒. Özellikle 6-7 Mart günlerinde Gelibolu Ortaköy’e kadar olan bölgeye müttefik z─▒rhl─▒lar─▒ Kabatepe taraf─▒ndan ┼čiddetli bombard─▒manlar yaparken, Nara taraflar─▒nda konu┼članan Barbaros z─▒rhl─▒s─▒n─▒n yerinin ve bölgedeki önemli noktalar─▒n yerlerinin tespiti aç─▒s─▒ndan çe┼čitli ke┼čif uçu┼člar─▒ yap─▒lm─▒┼č, bunlar ara s─▒ra bomba atarak kendilerine aç─▒lacak ate┼či engellemeye çal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Ayr─▒ca Aral─▒k 1915 tarihinde yay─▒nlanan Harp Mecmuas─▒nda resmini gördü─čümüz kadar─▒yla an─▒t oldukça muntazam yap─▒lm─▒┼č. Bu da bize erken dönemde yap─▒lm─▒┼č olabilece─čine dair ipuçlar─▒ veriyor. Bu an─▒ttan bugün geriye neredeyse  bir ┼čey kalmam─▒┼č olup, ona ait oldu─čuna inan─▒lan birkaç temel ta┼č─▒ndan ba┼čka bir ┼čey bulunmamaktad─▒r.

 

 

Resim 1. “Maydos civar─▒nda Maltepede dü┼čman─▒n tayyare bombas─▒yla i┼č ba┼č─▒nda ┼čehid olan üçüncü telgraf bölü─čü efrâd─▒ndan dört nefer nâm─▒na yap─▒lan âbide”[5]

Resim 2. 3’üncü Telgraf Bölü─čü An─▒t─▒’n─▒n ayn─▒ foto─čraf─▒n─▒n daha iyi bir hali.

2- 16. Tümen An─▒t─▒ (Madenciler An─▒t─▒) –Kanl─▒s─▒rt

Bu an─▒t bilinenin aksine, hakk─▒nda en çok bilgi sahibi olunan an─▒tlardan biridir. An─▒t’─▒n bulundu─ču yer tam olarak bugün Kanl─▒s─▒rtta bulunan Lone Pine an─▒t─▒n─▒n kar┼č─▒ kö┼česinde, Cemaldere’ye inen yamac─▒n hemen ba┼č─▒nda bulunuyordu. Bilindi─či üzere Lone Pine Mezarl─▒─č─▒ asl─▒nda 7 A─čustos ve öncesindeki dönemde 16. Tümen’in 47. Alay─▒n─▒n birinci siperlerinin oldu─ču nokta idi. 6 A─čustos günü ya┼čanan obüs bombard─▒manlar─▒ sonras─▒ Alay bir tabura yak─▒n askerini kaybetmi┼čti. Ak┼čamüzeri 17.30’da bombard─▒man─▒n bitmesinden sonra Anzak kuvvetleri ilerlemi┼č, Alay─▒n geri kalan kuvvetlerini Cemaldere içine atm─▒┼čt─▒. Bu s─▒rada 15. Alay Komutan─▒ Yarbay ─░brahim ┼×ükrü de birli─čiyle deste─če gelmi┼člerdi. Binba┼č─▒ Ahmet Tevfik ve Yarbay ─░brahim ┼×ükrü ┼čehit olmu┼čtu. Bu iki gün devam eden Kanl─▒s─▒rt’taki  muharebelerde Türkler 1520 ┼čehit vermi┼č ve 4750 Türk askeri de yaralanm─▒┼čt─▒.[6] Mondros Mütarekesinden sonra Gelibolu’ya gelen Avustralya Tarih Komisyonu ve Charles Bean’e Binba┼č─▒ Zeki Bey mihmandarl─▒k etmi┼čti. Yar─▒madada bu noktaya gelindi─činde Charles Bean Binba┼č─▒ Zeki Bey’den ald─▒─č─▒ bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda an─▒tla ilgili olarak; an─▒t─▒n tahliyeden sonra dikildi─čini ve an─▒t─▒n 7 A─čustos günü Anzak ilerleyi┼činin durduruldu─ču noktaya dikildi─čini söylüyor. Yine Gallipoli Mission adl─▒ eserinde obelisk benzeri bu an─▒t─▒ gördü─čünde bir ┼čok ya┼čad─▒─č─▒n─▒ söylüyor Charles Bean ve bu an─▒t─▒n ve di─čerlerinin Türklerin hakl─▒ bir gururu olarak dikildi─čini dü┼čünüyor. Fakat yine de bu an─▒t─▒ kitab─▒n─▒n içindekiler k─▒sm─▒na “Kanl─▒s─▒rt’taki Geçici Türk An─▒t─▒”  olarak yazm─▒┼čt─▒r.[7] Bu da an─▒t─▒n y─▒k─▒ld─▒─č─▒n─▒ veya y─▒k─▒laca─č─▒n─▒ biliyor demekti. Bu an─▒ta ait ilk foto─čraflar─▒n 1919 y─▒l─▒nda, Avustralya Tarih Komisyonu taraf─▒ndan çekildi─či san─▒lsa da, asl─▒nda daha öncesinde al─▒nm─▒┼č bir foto─čraf─▒ bulunmaktad─▒r. Sermet Atacanl─▒ Koleksiyonunda bulunan bu foto─čraf, ┼čehitleri ziyaret eden bir askere ait bir foto─čraf. Bunun d─▒┼č─▒nda ─░┼čgal Döneminde an─▒t─▒n al─▒nm─▒┼č birçok foto─čraf─▒ bulunmakta. Avustralya Tarih Komisyonu üyeleri ve binba┼č─▒ Zeki Bey ve buray─▒ ziyaret eden birliklerin burada foto─čraflar─▒ bulunmaktad─▒r. Bu sebeple, asl─▒nda kayboldu─ču halde en çok foto─čraf─▒ olan an─▒t diyebiliriz.

 

Resim 3. Sermet Atacanl─▒ Ar┼čivi’nde bulunan bu foto─čraf 16. Tümen An─▒t─▒nda al─▒nm─▒┼č belki de ilk foto─čraf. “Çanakkale’nin en muhte┼čem s─▒rt─▒:Kanl─▒s─▒rt. Kanl─▒s─▒rt’ta kanl─▒ topraklar içindeki ┼čehit karde┼člerimi, a─čabeylerimi bir ziyaret hat─▒ras─▒.” 

 

Resim 4. Binba┼č─▒ Zeki bey ve Avustralya Tarih Komisyonu Üyeleri Kanl─▒s─▒rt’ta (┼×ubat-Mart 1919) Zeki Bey’in solunda, foto─čraf─▒n en sa─č─▒ndaki komisyon üyesi ile aras─▒nda 16. Tümen an─▒t─▒ görülebiliyor. (AWM Ar┼čivi)

 

Resim 5. Yine Avustralya Tarih Komisyonu’nun gezisi s─▒ras─▒nda al─▒nm─▒┼č, an─▒t─▒n uzaktan görülen bir foto─čraf─▒. (AWM Ar┼čivi)

 

Resim 6. An─▒t─▒n önünden görünü┼čü. Arkada Conkbay─▒r─▒ da görülebilmekte.

 

 

 

┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒n─▒n 17. Paftas─▒nda da i┼čaretli olan an─▒t─▒n üzerinde çe┼čitli kaynaklara ┼čunlar yaz─▒l─▒d─▒r:

“Kanl─▒s─▒rt – ┼×ehitler Abidesi Kitabesi

─░ngilizlerin 38'li─če kadar mermi atan gemisi, bombas─▒ ve çivi saçan tayyaresi, yeralt─▒ndan lâv püsküren lâ─č─▒m─▒, yeryüzünden ate┼č ve çelik f─▒rlatan obüs ve bombas─▒ vard─▒. Türk'ün ancak bir Allah'─▒ vard─▒. Bir de fedas─▒ndan çekinmedi─či hayat─▒ ile kan─▒. 
Türk'ün zoru ─░ngiliz'i kaç─▒rd─▒. Kaçan ─░ngiliz. Kalan Türk'e ┼čeref ve ┼čan b─▒rakt─▒.
Bunu en çok ┼ču s─▒rtta gömülmü┼č kalm─▒┼č binlerce kahramana borçlu oldu─čunu unutma.  Ey zair! (Ziyaretçi!) Bu hat─▒ray─▒ muvaffakiyet, yi─čit Türk ┼čehitlerine 16. F─▒rka'n─▒n cephenin en kanl─▒ noktas─▒nda ┼čükran ve ihtiram ni┼čanesidir.”

 

Resim 7. An─▒t─▒n ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒nda “Abide” olarak i┼čaretlendi─či nokta. (siyah daire içerisinde)

Öte yandan An─▒t’─▒n üzerinde dikkat çekici ┼čekilde “Kazma ve Kürek” simgeleri bulunmas─▒ ve an─▒tta da ibare edildi─či üzere, “la─č─▒mlar─▒n” da yo─čun oldu─ču bir bölge olmas─▒ nedeniyle ak─▒llara acaba buras─▒ ayn─▒ zamanda istihkamc─▒lar─▒n ya da cepheye gelen madencilerin an─▒lma noktas─▒ olarak dü┼čünülmü┼č olabilir mi fikrini de getiriyor. Her ne kadar an─▒t─▒n i┼čgal döneminde kas─▒tl─▒ y─▒k─▒ld─▒─č─▒na dair söylentiler olsa da, Ar─▒burnu’ndaki Türk Zafer An─▒t─▒ d─▒┼č─▒ndaki an─▒tlar─▒n bilinçli olarak y─▒k─▒ld─▒─č─▒na dair bir bilgi bulunmamaktad─▒r.

 

Resim 8. Çanakkale'de Ere─člili Madencilerin Kamp─▒ (TSK Ar┼čivi)

3- Ar─▒burnu Zafer An─▒t─▒

Bu an─▒t yine hakk─▒nda az bilgiye sahip oldu─čumuz an─▒tlardan birisi olup ayn─▒ zamanda i┼čgal döneminde kas─▒tl─▒ olarak müttefikler taraf─▒ndan y─▒k─▒ld─▒─č─▒na dair kesin bilgi olan tek an─▒tt─▒r. Bu an─▒t ne ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒nda ne de ┼×evki Pa┼ča’n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒ Haritas─▒nda i┼čaretlenmemi┼čtir. Binba┼č─▒ Fred Waite 1915’te Gelibolu’da görev yapm─▒┼č, 1919’da Avustralya Tarih Komisyonu ile beraber Gelibolu Yar─▒madas─▒’na geri dönerek komisyonda görev yapm─▒┼čt─▒. Fred Waite 1921 bask─▒s─▒ kitab─▒nda bu an─▒t─▒n kendileri taraf─▒ndan y─▒k─▒ld─▒─č─▒n─▒ aç─▒kça yazm─▒┼čt─▒r.

 

 

Resim 9. Fred Waite’in The New Zealenders at Gallipoli adl─▒ eserinin “Return to Anzac” bölümünde sayfa 300’de Türklerin dikti─či Ar─▒burnu Zafer An─▒t─▒’n─▒n resmini görüyoruz. Resim alt yaz─▒s─▒nda ┼čöyle diyor:

“No. 1 Post’un Arkas─▒ndaki Bir Türk Zafer An─▒t─▒: Top mermisi kovanlar─▒n─▒n bir araya getirilmesiyle tasarlanm─▒┼č. Bu an─▒t─▒n kendisi kendi askerlerimiz taraf─▒ndan y─▒k─▒ld─▒.”[8]

Yine Charles Bean Gallipoli Mission adl─▒ eserinde bu an─▒t─▒ da “Geçici Türk An─▒t─▒” olarak belirtmi┼čtir.

 

Resim 10. An─▒t─▒n bir di─čer resmi. (AWM)

 

Resim 11. An─▒t─▒n yüksek çözünürlüklü bir resmi. (Alexander Turnbull Library Collection)

4- Çataldere ┼×ehitli─či ve An─▒t─▒

Bu an─▒t asl─▒nda o zaman Cup dedi─čimiz Cemaldere ve Çataldere’nin birle┼čti─či noktaya yak─▒n bir noktada yap─▒lm─▒┼č bir an─▒tt─▒r. ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒’n─▒n 17. Paftas─▒nda Çataldere içerisinde i┼čaretli an─▒t─▒n bir ┼čehitli─čin içerisinde (bugünkü Çataldere ┼×ehitli─či) i┼čaretli oldu─ču görülmü┼čtür. Buras─▒ ile ilgili olarak Charles Bean ┼čehitlik ve an─▒t olarak bahsetse de muhtemelen bu an─▒t da i┼čgal döneminde yitip gidenlerden olmu┼čtur. Çünkü 1933’te bölgeyi gezen Hüseyin Nihal ATSIZ ve sonraki ziyaretçiler de bahsetmemektedir.

 

Resim 12. ┼×evki Pa┼ča Paftas─▒nda An─▒t─▒n i┼čaretli oldu─ču (siyah daire içerisinde) Çataldere ┼×ehitli─či.

 

Resim 13. Çataldere An─▒t. ┼×ehitlik içerisinde bulunan an─▒t─▒n kendisi görülebilirken, ┼čehitlik görülememekte. (AWM Ar┼čivi)

 

Resim 14. Çataldere An─▒t─▒’n─▒n daha yak─▒n plandan al─▒nm─▒┼č hali. Bu plandan, an─▒t─▒n mimari kompozisyonu biraz daha net olarak görülebilmektedir.[9]

5- Mehmet Çavu┼č’un ┼×ehitli─či

Me┼čhur Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒’n─▒ hepimiz biliyoruz. Çünkü asl─▒n─▒ kaybetmi┼č olsa da, Türklerin yar─▒madada dikti─či ilk an─▒tlardan.Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒ asl─▒nda 19. Tümen An─▒t─▒ olarak dikildi─či bilinmektedir. Asl─▒nda do─črudur da ki bu nokta 57. Alay 3. Taburunun kontrolü alt─▒nda önemli çarp─▒┼čmalara sahne oldu. Charles Bean Gallipoli Mission adl─▒ eserinde 1919’da buraya geldiklerinde buran─▒n 7 A─čustos’taki Nek taarruzunun 57. Alay 3’ün Tabur Komutan─▒ Ali Hayri Bey’in idare ve cesaretiyle taarruzu durdurduklar─▒ nokta olarak i┼čaretlendi─čini ifade ediyor. Ayr─▒ca yine bu nokta için ┼čunlar─▒ söylüyor:

            “Bu an─▒t─▒n üzerinde bir Türk Çavu┼ču için bir yaz─▒ vard─▒. Buna göre Nek’teki ┼čiddetli çarp─▒┼čmalar─▒n sürdü─čü günlerde o bizim hatlar─▒m─▒z─▒n neredeyse içerisinde arkada┼člar─▒ onun son sözlerini duyana dek çarp─▒┼čt─▒. Son sözlerinde –Ben ülkem ve sizler için öldü─čümden dolay─▒ mutlu ölüyorum, sizler ve komutanlar─▒m intikam─▒m─▒ alacaklard─▒r.- demi┼čti”[10]

Buna göre bildi─čimiz tarih asl─▒nda birden de─či┼čiyor. Çünkü bildi─čimiz Mehmet Çavu┼č, K─▒r┼čehirli olup, memleketine dönmü┼čtü. Peki o zaman bu bahsedilen kimdi? Bu tarihin tozlu sayfalar─▒nda ayr─▒ bir merak uyand─▒ra dursun, biz size bu bahsi geçen Mehmet Çavu┼č’un ┼čehitli─čini gösterelim.

 

Resim 15. Bildi─čimiz Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒ ve yan─▒nda bir ┼čehitlik.[11]

Hüseyin Nihal ATSIZ 10 arkada┼č─▒ ile birlikte Anafartalar Zaferi’nin 18. Y─▒ldönümünde (4-11 A─čustos 1933) yar─▒madadaki harp sahalar─▒n─▒ yürüyerek ziyaret ettiklerinde ald─▒─č─▒ bu foto─črafta bildi─čimiz Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒’n─▒n yan─▒nda bir mezar da bulunmaktad─▒r. Hatta Hüseyin Nihal ATSIZ bu mezar için “Mehmet Çavu┼č’un Türbesi” ifadesini kullanm─▒┼čt─▒r. Bu mezar─▒n Charles Bean’in bahsetti─či Mehmet Çavu┼č’un mezar─▒ olma ihtimali de bulunmaktad─▒r. Bu durumda Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒, Gazi olarak memleketi K─▒r┼čehir’e dönen 64. Alay’dan Mehmet Çavu┼č için de─čil, bu foto─čraftaki ┼čehitlikte yatan ve Charles Bean’in son sözlerini nakletti─či bilmedi─čimiz bir “Mehmet” için dikilmi┼č olacakt─▒r. Yine de bu mezar formunun civardaki kemikler toplanarak yap─▒lan bir ┼čehitlik olma ihtimali de bulunmaktad─▒r. Binba┼č─▒ Fred Waite de bu an─▒t ve mezarla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda ┼čunlar─▒ söylüyor:

            “Komisyonlar (Avustralya Sava┼č Komisyonu) eski tarihi ara┼čt─▒r─▒rken muzaffer Türkler Yar─▒madada büyük an─▒tlar yapt─▒rd─▒lar - Kâfirlerin yenilgisini anmak için yap─▒lan an─▒tlar-.”[12]

Yine bu an─▒t─▒n da ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒’n─▒n 17. Paftas─▒nda Cesarettepe bölümünde i┼čaretli oldu─čunu hat─▒rlatal─▒m. Her ne kadar an─▒t i┼čaretli olsa da ayn─▒ noktalarda resimde görülen bu mezar ile ilgili bir i┼čaret bulunmamaktad─▒r. Bu mezar─▒n kime ait oldu─ču konusu anla┼č─▒lan bildi─čimiz tarihi gerçekleri de asl─▒nda bilmedi─čimiz noktas─▒na do─čru ç─▒kabilir.

 

Resim 16. ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒nda Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒’n─▒n “Abide” olarak i┼čaretlendi─či nokta. (siyah daire içerisinde)

6- Kemalyeri Abidesi

Burada bugün bulunmayan bu an─▒ttan söz etmeden evvel, buraya neden Kemalyeri ad─▒n─▒n verildi─čini ve bu noktan─▒n önemini hat─▒rlatmak isterim. Kemalyeri, 25 Nisan ile 17 May─▒s tarihleri aras─▒nda Yarbay M. Kemal’in (Atatürk) karargah─▒n─▒ kurdu─ču yerdir. 17 May─▒s’ta ise buray─▒ karargâh yeri olarak 3. Kolordu Komutan─▒ Esat Pa┼ča devralacakt─▒r. Kemalyeri’nin isminin belirlenmesini, 3. Kolordu Kurmay Ba┼čkan─▒ Yarbay Fahrettin (Altay) ┼čöyle anlat─▒r:

“...Ertesi sabah emir subay─▒ Fahri ile 19’uncu Tümene hareket ettim. Yolda makineli tüfek ate┼čine tutulduk. Anla┼č─▒l─▒yordu ki, dü┼čmana çok fazla sokulmu┼čtuk. Can─▒m─▒z─▒ zor kurtard─▒k. Her taraf s─▒k fundal─▒k kesik dereciklerle dolu, bir ere rastlad─▒k. Bize yolu gösterdi. Tümen karargâh─▒n─▒ böyle bulabildik. Mustafa Kemal ile Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin (Çal─▒┼člar) bir sel yar─▒nt─▒s─▒nda ayakl─▒ dürbünle dü┼čman─▒ gözetliyorlard─▒. Beni görünce sevindiler. Kucaklay─▒p öpü┼čtük. Gazalar─▒n─▒ tebrik edip ihtiyaçlar─▒n─▒ sordum. Art─▒k ayr─▒l─▒yorduk ki:

- Karargâh─▒n─▒z hep burada m─▒ kalacakt─▒r? Buras─▒n─▒n ismi nedir?

Mustafa Kemal biraz dü┼čündü.

- Evet, burada kalaca─č─▒z. Ama sel yar─▒nt─▒lar─▒n─▒n ismi mi olur? (Onlar─▒ söylerken gülümsüyordu.)

- Olur... olur... Mesela Kemalyeri olur...

Ho┼čland─▒. Karargâha dönü┼čte Kolordu Komutan─▒n─▒n oluru al─▒narak bu isim konuldu.

Bu yukar─▒da belirtilen öneme binaen yap─▒lan bu an─▒t da bugün burada bulunmamaktad─▒r. Hakk─▒nda az miktarda bilgi bulunan ve tarihin sayfalar─▒nda k─▒sa bir dönemde ya┼čay─▒p yok olan bu an─▒t muhtemelen 1960 y─▒l─▒nda Abide’nin tamamlanmas─▒n─▒n ard─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Nitekim ┼×ehitlikleri ─░mar Vakf─▒ Cemiyeti’nin Abide, Nuri Yamut An─▒t─▒ ve Mehmet Çavu┼č An─▒t─▒’n─▒n tamamlanmas─▒yla (restorasyon) 1960-1961 y─▒llar─▒ s─▒ras─▒nda in┼čaat─▒ ba┼člayacak bir Kemalyeri Abidesi yapt─▒rma plan─▒ bulunmaktayd─▒.[13] Bugün burada Mustafa Kemal’in (ATATÜRK) 3 May─▒s 1915 günü saat 19.00’da birliklerine verdi─či emrin 5. Maddesinin yaz─▒l─▒ oldu─ču bir yaz─▒t bulunuyor. Bu yaz─▒t ve di─čer yaz─▒tlar 1970 y─▒l─▒nda yap─▒lan bir yar─▒┼čmay─▒ kazanan Mimar Ahmet ÜLGÖNEN taraf─▒ndan tasarlanm─▒┼čt─▒. Bu yaz─▒tlar 1985 y─▒l─▒na kadar da bugünkü yerlerinde tamamlanm─▒┼čt─▒r. Bu sebeple an─▒t─▒n, bugünkü yaz─▒t─▒n yap─▒lacak olmas─▒ nedeniyle y─▒k─▒lm─▒┼č olma ihtimali oldukça yüksektir.

 

Resim 17. Kemalyeri’nde bulunan “Kemalyeri Abidesi”.

 7- 4. Bölük Komutan─▒ Yahya Hayati Efendinin ┼×ehitli─či

Hüseyin Nihal ATSIZ’─▒n 1933 y─▒l─▒nda Yar─▒maday─▒ yürüyerek ziyareti s─▒ras─▒nda kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ ┼čehitliklerden biri olan bu ┼čehitlik, bugün yine yok olup gitmi┼č olan ┼čehitliklerden biridir. Zira Hüseyin Nihal ATSIZ bu ┼čehitlik hakk─▒nda bilgi verirken neredeyse y─▒k─▒lmak üzere oldu─čunu ve çok uzun süre dayanamayaca─č─▒n─▒ dü┼čündü─čünü belirtiyor. Kurtgedi─či civar─▒nda olan bu ┼čehitlikte hangi Alay’a ba─čl─▒ oldu─ču belli olmayan bir 27 Temmuz 1331 tarihinde (10 A─čustos süngü taarruzu olsa gerek) ┼čehit olan 4. Bölük Komutan─▒’n─▒n yatt─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. Fakat MSB Ar┼čivine bakt─▒─č─▒m─▒zda Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda ┼čehit olanlar aras─▒nda ad─▒ Yahya Hayati olan bir asker oldu─čunu görüyoruz. Buldu─čumuz Yahya Hayati adl─▒ askerin rütbesinin Üste─čmen olmas─▒ bir bölük komutan─▒ olmas─▒ nedeniyle bilgilerin do─črulu─čuna bizi yakla┼čt─▒r─▒yor. Fakat Selanik do─čumlu oldu─ču, Baba ad─▒n─▒n ┼×eyho oldu─ču bilgileri varken, hangi cephede ┼čehit oldu─ču, hangi tarihte ┼čehit oldu─ču bilgileri bulunmuyor. Bu nedenle bu da ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ gereken ayr─▒ bir konu.

Hüseyin Nihal ATSIZ, Conkbay─▒r─▒’ndan, Kurtgedi─či’ne do─čru ilerlerken bu ┼čehitlikle nas─▒l kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒n─▒ ┼ču ┼čekilde anlat─▒yor:

Conk Bay─▒r─▒nda 2 saatten fazla kald─▒k ve bu dü┼čman abidesinin kenar─▒na onlar─▒n sa─č─▒r kulaklar─▒na bir daha duyurmaya çal─▒┼čarak Çanakkale sava┼č─▒n─▒ okuduk. Yeniden yola ç─▒kt─▒─č─▒m─▒z vakit gök bulutluydu ve güne┼č yoktu. Conk Bay─▒r─▒ ile Anafarta aras─▒n─▒ birle┼čtiren yol tepeler ve vadilerle dolu... Her tümse─či döndükçe s─▒r─▒tan anzak abidesini bundan sonra ta vapurla Nara Burnunu dönünceye kadar kaybetmedik. Bay─▒rdan yar─▒m saat kadar uzakla┼čm─▒┼čt─▒k ki Kurt Geçidi göründü. Buraya bilmiyoruz niçin Kurt Geçidi demi┼čler... Otuz metre kadar uzanan ancak yan yana iki ki┼činin geçebilece─či bu geçit de bat─▒dan Anafarta ovas─▒na hakim... Do─čudan da Kanl─▒ S─▒rt─▒ oldukça iyi görebiliyor. Geçidin manzaras─▒ çok korkunç... Havan─▒n kapal─▒ olmas─▒ da solda uzanan ovay─▒ daha esrarl─▒ gösteriyor. Kurt Geçidini dolan─▒nca uzaktan büyük Anafarta köyünün eski de─čirmenleri göründü. Bu tepeyle köyün aras─▒nda ince bir yol uzan─▒yor, hepimiz susuyoruz, yaln─▒z Mengüç elindeki muz─▒ka ile m─▒r─▒ldan─▒yor:

Aç─▒ld─▒ kale yolu,

Göründü Gelibolu.

B─▒rak deniz gideyim,

Oras─▒ yasla dolu.

Birden yolun bir meydana aç─▒ld─▒─č─▒ göründü. Sellerin büyük oyukla kazd─▒─č─▒ bu meydan─▒n solunda daha ancak bir y─▒l─▒n y─▒prant─▒s─▒na dayanabilecek bir eski mezar vard─▒. ─░ri ta┼člarla tutturulmu┼č olan bu mezar─▒n alt─▒n─▒ su tamamen oymu┼č... Dikkatle okuyoruz. Bu da kan─▒n─▒ yurdu ya┼čatmak için seve seve dökmü┼č bir Türk o─člu... Bu da tarihin kaydetmedi─či, fakat ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir tarih olan erlerden biri... Hayati Efendi... Mezar ta┼č─▒n─▒n üzerinde ┼čunlar okunuyor: 

27 Temmuz 331’de ─░ngilizlerin fâik kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda bir avuç bölü─čüyle müdafaa ve kahramane ┼čehadetiyle ibka-yi nâm eden kal’e istihkâm taburu bölük 4 kumandan─▒ Yahya Hayati Efendisinin mezar─▒d─▒r.[14]

 

Resim 18. Yahya Hayati Efendi’nin ┼×ehitli─či, 1933.[15]

 

8-Matikdere’de Avusturya Macaristan-Topçu An─▒t─▒

Bu an─▒t her ne kadar Avusturya-Macaristan Topçular─▒ ad─▒na dikilse de Müttefikimiz olduklar─▒ ve ayn─▒ zamanda ortak bir zaferin ni┼čanesi olmas─▒ ve de Gelibolu Yar─▒madas─▒nda kaybolmu┼č sava┼č miraslar─▒ndan birisi olmas─▒ nedeniyle bu an─▒t─▒ da bu makalede yazma ihtiyac─▒ duyduk. Asl─▒nda an─▒tla ilgili neredeyse hiç bilgi olmasa da resmine ula┼čmak bir mucize oldu. Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─čunda yay─▒nlanan Österreichische Illustrierte Zeitung adl─▒ haftal─▒k resimli derginin 7 May─▒s 1916 tarihli say─▒s─▒nda an─▒ta ait foto─čraf─▒ görüyoruz. Bulgaristan yolunun aç─▒lmas─▒ndan sonra Kas─▒m1915'te cepheye gelen K.u.K. 24 cm Mörserbatterie Nr. 9 (Avusturya-Macaristan) bataryas─▒ ad─▒na Matikdere’de yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ dü┼čündü─čümüz bu an─▒t da kaybolanlar aras─▒nda.

 

Resim 19. Matikdere’de dikilen ve bugün kaybolmu┼č Avusturya-Macaristan Topçu An─▒t─▒. An─▒t önünde Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─ču topçular─▒ görülmekte

 

9-Dü┼čman─▒n Seddülbahir’den Firar─▒ An─▒t─▒

─░lk olarak Alman Ara┼čt─▒rmac─▒-Koleksiyoner Gunter Hartnagel’in ar┼čivindeki foto─čraflar─▒ 2008’li y─▒llarda payla┼čmas─▒ ile var oldu─čunu ö─črendi─čimiz an─▒t, bugün bulunmamaktad─▒r. Üzerinde '─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n Seddülbahir’den Firar─▒ 27 Kanunu Evvel 1331' yazan an─▒t─▒n, dikilme amac─▒n─▒n müttefiklerin Ocak 1916’da yar─▒maday─▒ tahliyesi oldu─čunu anl─▒yoruz. Bugün yok olmu┼č olan an─▒t─▒n, hem üzerindeki yaz─▒, hem de elimizdeki foto─čraf─▒n gösterdi─či veriler do─črultusunda Seddülbahir Köyü içinde, Seddülbahir Kalesi yak─▒nlar─▒nda bir noktaya dikildi─činiz san─▒yoruz. Charles Bean ve di─čer Avustralya Tarih Komisyonu üyeleri bu an─▒ttan söz etmemi┼člerdir. Daha sonraki y─▒llarda 1933 y─▒l─▒ndaki ziyaretinde bu noktalar─▒ yürüyerek çok detayl─▒ biçimde gezen Hüseyin Nihal ATSIZ, Seddülbahir Kalesi içerisinde bulunan Trablusgarp Harbinden kalma Trablusgarp An─▒t─▒n─▒ dahi görmü┼č, bu an─▒t ile ise kar┼č─▒la┼čmam─▒┼čt─▒r. Mant─▒kl─▒ izah─▒ ise muhtemelen bu an─▒t da i┼čgal döneminde yok olanlardan biri. Dü┼čman─▒n Seddülbahir’den Firar─▒ An─▒t─▒ da yine ne ┼×evki Pa┼ča Tahkimat haritas─▒nda, ne de ┼×evki Pa┼ča Çanakkale Bo─čaz─▒ Haritas─▒nda i┼čaretlenmemi┼čtir.

 

Resim 20. Dü┼čman─▒n Seddülbahir’den Firar─▒ An─▒t─▒. An─▒t üzerinde “─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n Seddülbahir’den Firar─▒ 27 Kanunu Evvel 1331 (9 Ocak 1916)” yazmakta.

 

 10-Dü┼čmana 11.000 Mermi atan 56. Alay Topçu Batarya An─▒t─▒

 

Bu an─▒t─▒ yine Hüseyin Nihal ATSIZ’─▒n 1933 y─▒l─▒ndaki Çanakkale Yürüyü┼čünü anlatt─▒─č─▒ eserinden ö─čreniyoruz. ATSIZ’─▒n aktard─▒─č─▒na göre an─▒t, 56. Alay’a ait bir topçu bataryas─▒n─▒n müttefik birlikleri üzerine ba┼čar─▒l─▒ at─▒┼člar─▒na ithafen dikilmi┼č. An─▒tla ilgili di─čer detaylara geçmeden ATSIZ’─▒n an─▒tla kar┼č─▒la┼čma hikayesini aktarmak istiyoruz:

Kirte’den saat 10’da yola ç─▒kt─▒k…Yürüdü─čümüz arazi sava┼čtan pay─▒n─▒ almam─▒┼čt─▒. Fakat az bir zaman sonra yolun tümsek bir noktas─▒nda acele ile yap─▒lm─▒┼č ve ┼čimdi çok harap olmu┼č bir Türk âbidesine raslad─▒k. Dü┼čmana 11.000 mermi atan bu kahraman bataryan─▒n âbidesi rasgele ta┼člar─▒n y─▒─č─▒lmas─▒yla elde edilmi┼č. ─░nsan─▒n kendini avundurmak için tevazua atfetmek, Türk erlerinin gösteri┼čsizli─čine yakla┼čt─▒rmak istedi─či bu y─▒─č─▒nlar çok ac─▒ olarak “biz kay─▒ts─▒zl─▒ktan do─čduk” diye hayk─▒r─▒yorlard─▒. Gönlümüzdeki derin s─▒z─▒ büyüyor, k─▒z─▒l alevleriyle uzaklarda y─▒lan gibi ba┼čkald─▒ran dü┼čman âbidelerini sarmak istiyordu. Ve dumanl─▒ gözlerimizle y─▒k─▒lmak üzre olan yaz─▒s─▒n─▒ okuyoruz:

28 Kanun-─▒ Evvel 331 [10 Ocak 1916]

 Mukaddes emeller u─črunda fevkalade ┼čecaat ve fekadarl─▒kla muharebe ederek büyük hizmetler ifa etmi┼č olan

müstakil on buçukluk seri ate┼čli sahra obüs bataryas─▒n─▒n hat─▒ra-i zaferidir.

 1330-1331 [1914-1915]

 att─▒─č─▒ mermi 11 bin.

 

Naci, y─▒pranm─▒┼č olan yerleri gücü yetti─či kadar ta┼člarla yamad─▒. Böylelikle âbidenin ömrü bir iki hafta daha uzat─▒lm─▒┼č oldu. Sonra hiçbir ┼čey söylemeden ac─▒m─▒z─▒ sindire sindire yürüdük.[16]

 

Resim 21. Dü┼čmana 11.000 Mermi atan 56. Alay Topçu Batarya An─▒t─▒[17]

 

Asl─▒nda ATSIZ ve arkada┼člar─▒n─▒n okudu─ču bu kitabe bugün halen durmakta. Bu makalede ┼čuana kadar anlatt─▒─č─▒m─▒z ┼×ehitlik ve An─▒tlar tamamen yok olmu┼čtu. Asl─▒nda bu an─▒t da tamamen yok olmu┼člardan biri ancak en az─▒ndan kitabesi halen duruyor. Tarih, sanki bir enerji gibi, fizik kanunlar─▒na göre enerji evrende kaybolmay─▒p ba┼čka bir enerjiye dönü┼čür ya asl─▒na bakarsan─▒z tarih de böyle. Bu an─▒t─▒n kendisi kaybolsa da kitabesi bir çe┼čmede ve farkl─▒ bir yerde de olsa duruyor. Bugün an─▒t─▒n kitabesi Behraml─▒ Köyü’nün giri┼čindeki bir çe┼čmede. Asl─▒nda muhtemelen an─▒t bak─▒ms─▒zl─▒ktan y─▒k─▒ld─▒ ve civar ya┼čayanlar─▒ bu an─▒t─▒ bir çe┼čmede ya┼čatmaya karar verdi. Asl─▒nda an─▒tlar─▒n “ta┼č─▒nmaz kültür miraslar─▒” oldu─čunu hat─▒rlatmak isterim. An─▒t─▒n gerçek yeri konusuna gelince yukar─▒da sizlerin de okudu─ču ve ATSIZ’─▒n aktard─▒─č─▒ bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda Kirte’den ┼×ahindere’ye giden yolu ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒nda inceledik. ─░nceledi─čimizde, ATSIZ ve arkada┼člar─▒n─▒n yol güzergah─▒n─▒n geçti─či 35 nolu paftada bölgedeki topçu birliklerinin ço─čunlukla yolun sol güzergah─▒nda kalan 143 ve 134 Rak─▒ml─▒ Tepeler aras─▒nda ve yine yolun sa─č taraf─▒nda da bir tak─▒m topçu mevzileri oldu─čunu görmekteyiz.15’inci Tümen’e ba─čl─▒ olarak hereket eden 56’─▒nc─▒ Alay─▒n topçular─▒n─▒n da yine bu bölgede mevzilendirilmi┼č olmas─▒ kuvvetle muhtemeldir. Nitekim ATSIZ ve arkada┼člar─▒n─▒n Kirte’den ayr─▒l─▒p k─▒sa bir süre bu an─▒t─▒ görmü┼č olduklar─▒ da görülmektedir. Daha ileri noktalarda bu yo─čunlukta topçu mevzii bulunmamas─▒ ve an─▒t─▒n da ancak buraya yak─▒n bir noktaya dikilmi┼č olma ihtimalinin güçlü olmas─▒ nedeniyle bu an─▒t─▒n bu bölgede yap─▒lm─▒┼č oldu─čunu dü┼čünmekteyiz.

 

Resim 22. ┼×evki Pa┼ča Tahkimat Haritas─▒n─▒n 35 Nolu Alç─▒tepe Paftas─▒nda Topçu Birliklerinin Yo─čun Olarak Mevzilendi─či 143 ve 134 Rak─▒ml─▒ tepeler ve civar─▒. Siyah daire içersinde gösterilmi┼č bu alandan yine ATSIZ ve arkada┼člar─▒n─▒n Alç─▒tepe-┼×ahindere istikametine giderken kulland─▒klar─▒ Maydos yolu da görülmektedir.

 

11-Trablusgarp An─▒t─▒ (Seddülbahir Kalesi içinde)

Esasen Trablusgarp Sava┼č─▒’ndan kalma bu an─▒t, Çanakkale Muharebeleri ile do─črudan ilgisi olmasa da hem sava┼č dönemi, hem i┼čgal y─▒llar─▒nda kendisine ait vesikalar olmas─▒, hem de di─čer kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar gibi bu An─▒t’─▒n da Gelibolu Yar─▒madas─▒’nda kaybolan sava┼č/kültür miraslar─▒ndan biri olmas─▒ nedeniyle makalenin içerisine dahil olmu┼čtur.

─░talyanlar, milli birliklerini 1861 y─▒l─▒nda ─░talya Krall─▒─č─▒’n─▒n kurulmas─▒ ile sa─člamalar─▒ sonras─▒nda, di─čer Avrupal─▒ büyük güçler gibi sömürgecilik politikas─▒ izlemi┼člerdir. Bu politika do─črultusunda da Kuzey Afrika’daki son Osmanl─▒ egemenlik bölgesi olan Trablusgarp’─▒n ele geçirilmesi amac─▒yla Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’na 29 Eylül 1911’de sava┼č açm─▒┼člard─▒r. Ancak ─░talyan ordusu Trablusgarp’ta kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ beklenmedik direni┼č nedeniyle ç─▒kmaza girmi┼čtir. Bu sebeple ─░talyanlar, üstün donanma güçleri vas─▒tas─▒yla çat─▒┼čma alan─▒n─▒ Adalar Denizi’ne yayarak Osmanl─▒ hükümetini bar─▒┼č masas─▒na oturmak zorunda b─▒rakmaya karar vermi┼čler, bu karar do─črultusunda da 18 Nisan 1912’de Çanakkale Bo─čaz─▒’na sald─▒rm─▒┼člard─▒r. Fakat ─░talyan donanmas─▒n─▒n gerçekle┼čtirdi─či sald─▒r─▒ askeri aç─▒dan felaketle sonuçlanm─▒┼čt─▒r.[18]

 

Resim 23. 1915 Çanakkale Harekat─▒ s─▒ras─▒nda Frans─▒z askerler Trablusgarp An─▒t─▒’n─▒n ba┼č─▒nda görülüyor. (Bibliothèque nationale de France)

 

 

Resim 24. 1915 y─▒l─▒ Çanakkale Harekat─▒ s─▒ras─▒nda Trablusgarp An─▒t─▒’na ait ba┼čka bir foto─čraf. (IWM Ar┼čivi)

Esasen bu harekat s─▒ras─▒nda ana hedefi, kendilerini topa tutan Seddülbahir ve Ertu─črul Tabyalar─▒ de─čil de 24/35’lik toplarla a─č─▒r hasar verdirmeye çal─▒┼čan Orhaniye ve Kumkale Tabyalar─▒yd─▒. Bu harekat ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonuçlanm─▒┼č, ─░talyan Donanmas─▒ geri çekilmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Fakat buna ra─čmen Seddülbahir’e bu an─▒t─▒n neden dikildi─či tam belli olmamakla birlikte, ─░talyanlar─▒n Bo─čaz’a ikinci sald─▒r─▒s─▒ s─▒ras─▒nda burada bulunan bir ─▒┼č─▒ldak gece ─░talyan Z─▒rhl─▒lar─▒n─▒ yakalam─▒┼čt─▒r. ─░talyanlar─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒’na yönelik ikinci sald─▒r─▒s─▒, 18-19 Temmuz 1912 gece yar─▒s─▒ndan sonra adlar─▒ “Spica”, “Centauro”, “Climene”, “Perseo” ve “Astore” olan 5 torpidobot taraf─▒ndan yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Rehberli─či, Albay Enrice Millo komutas─▒ndaki “Spica” isimli torpidobot taraf─▒ndan üstlenilen bu filotillâ, bo─čaza girerken Seddülbahir ─▒┼č─▒lda─č─▒ taraf─▒ndan yakalanm─▒┼č ve tabyalar─▒n top ate┼čine maruz kalm─▒┼čt─▒r. Buna ra─čmen, ─░talyan filotillâs─▒ h─▒z─▒n─▒ art─▒rarak Kilitbahir’e do─čru ilerlemi┼č, ancak burada, Nara Liman─▒’nda demirli Osmanl─▒ filosuna 2 mil kadar yakla┼čm─▒┼čken daha ┼čiddetli bir ate┼če maruz kalm─▒┼čt─▒r. Kilitbahir önünde rehber torpidobot “Spica” yaralanarak karaya oturmu┼č (Spica”n─▒n karaya oturmas─▒ yerine, pervanesinin Kilitbahir önündeki çelik kablolara tak─▒ld─▒─č─▒ da ifade edilmektedir), fakat birkaç dakika sonra kendini kurtarm─▒┼čt─▒r. Daha fazla ilerleme imkân─▒ bulamayan ─░talyan torpidobotlar─▒, Kilitbahir önünden geri dönmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r.[19]

 

 

Resim 25. Trablusgarp An─▒t─▒’n─▒n ─░┼čgal Dönemine ait bir resmi.

 

An─▒t’─▒n bir hat─▒ra olarak dikildi─či ve An─▒t’─▒n kaidesi üzerinde bulunan top mermisinin ─░talyan Gemilerinden at─▒lan ama patlamayan bir top oldu─čunu dü┼čünmekteyiz. ─░lginçtir ki bu an─▒t birçok di─čerleri gibi i┼čgal döneminde de─čil de daha sonras─▒nda kaybolmu┼čtur. Hüseyin Nihal ATSIZ yine 1933 y─▒l─▒ndaki ziyaretinde bu an─▒t için a┼ča─č─▒daki bilgileri not etmi┼čtir.

 

Ak┼čam saat 20 sular─▒nda Seddülbahir’e vard─▒k. Buras─▒ birkaç evden ibaret bir köy... Köy muhtar─▒ bize camii verdi. Orada sabahlad─▒k. Ertesi 5 a─čustos cumartesi günü sabahleyin etraf─▒ gezdik. Burada imparatorluk Türkiye’sinin harap tabyalar─▒ var. Sahilde Türk-─░talyan sava┼č─▒na at küçük bir abide yükseliyor. Bir metre murabba ta┼čtan bir kaide üzerinde yine ta┼čtan ve bir metre yüksekli─činde bir sütun... Daha üzerinde de a┼ča─č─▒ yukar─▒ 28’lik veya 30.5’luk bir gülle... Ta┼č─▒n üzerinde ┼čunlar yaz─▒l─▒:

Do─čuya bakan yüzünde :  ─░talyan bombard─▒man─▒ hat─▒ras─▒...

Cenuba bakan yüzünde : 4 Nisan 1328 Per┼čembe...

Bat─▒ya bakan yüzünde  : ─░talyan mermisinin nokta-i sukutu...

┼×imale bakan yüzünde : 1 Cemaziyülevveel 1330...

 

Fakat bu âbide bak─▒ms─▒zl─▒ktan az çok harap. Hey gidi koca Çanakkale hey! ─░talyanlar da kanc─▒kça Trablusgarba sald─▒rd─▒klar─▒ zaman yine seni zorlam─▒┼člard─▒.fakat senden zorla geçmenin imkan─▒ var m─▒?... i┼čte onlar─▒n daha kabaday─▒lar─▒ da sana sald─▒rd─▒lar ve onlar da ayn─▒ dersi ald─▒lar... Yar─▒n da belki daha kabaday─▒lar─▒ gelecek... Onlara da biz ayn─▒  dersi verece─čiz... Çanakkale, sen yabanc─▒lara tarihin ebedi bir ihtar─▒ halinde kalacaks─▒n... Onlar senin ufuklar─▒nda daima Tekin de─čildir levhas─▒n─▒ görecekler…”[20]

 

Resim 26. Trablusgarp An─▒t─▒’n─▒n 1933’te Hüseyin Nihal ATSIZ taraf─▒ndan al─▒nan foto─čraf─▒. ATSIZ, foto─čraf─▒n alt─▒na ┼čunlar─▒ not etmi┼čti: “Seddülbahir’deki dü┼čmanlar─▒m─▒zdan ─░talyanlar─▒n sald─▒r─▒┼č─▒na ait bir Türk abidesi.”[21]

 Özetle, san─▒lan─▒n aksine, Gelibolu Yar─▒madas─▒ndan müttefiklerin geri çekilmesiyle beraber yar─▒madada Türk ┼×ehitlik ve An─▒tlar─▒n─▒n tesisine ba┼članm─▒┼čt─▒r. Hatta 9 Ocak 1916’da yar─▒madan─▒n tahliye haberinin Meclis-i Ayan’a ula┼čmas─▒yla 10 Ocak oturumunda bu olay gündeme gelir ve ┼čehitler için bir “ravza-i ┼čuheda tesis edilmesi” (┼čehitlik yap─▒lmas─▒) önerilir.[22] Ayn─▒ ┼čekilde Meclis-i Mebusan’da da ┼čehitler için büyük ve görkemli an─▒t yap─▒lmas─▒ önerilir. Tüm bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda yukar─▒da okudu─čunuz makalede hem Charles BEAN’in anlatt─▒klar─▒ndan hem de Fred WAITE’in anlatt─▒klar─▒ndan tahliye sonras─▒nda Türklerin yeterli ve ilgili say─▒da an─▒t tesis etti─čini görüyoruz. Ac─▒d─▒r ki bunlar korunamam─▒┼č ve kaybolup gitmi┼člerdir. Bugün ise Türklerin yeterli say─▒da ve nitelikte an─▒tlar─▒, anma alanlar─▒ bulunmaktad─▒r. Esasen bu an─▒tlar─▒n yeniden ve asl─▒na uygun yap─▒lmas─▒ dü┼čünülebilirdi. Lakin, 2014 y─▒l─▒nda genelde Çanakkale’nin, özelde ise Harp Sahalar─▒n─▒n UNESCO geçici miras listesine al─▒nmas─▒yla alan─▒ daha az zedeleyici, tahrip edici misyonlar─▒ seçerek odaklanmak, konunun selahiyeti için elzemdir. Bence as─▒l tart─▒┼č─▒lmas─▒ gereken Gelibolu’da Türklerin gerçekle┼čtirdikleri anma ritüellerinin niteli─či olmal─▒, an─▒tlar─▒n niceli─či de─čil. Bana göre bu alan ancak ve ancak çe┼čitli anma rotalar─▒ belirlenerek, bu rotalar üzerinde yürüyerek yap─▒lacak anmalar ile ancak hakk─▒ ile an─▒l─▒p, anla┼č─▒labilecektir. Bunun için zor diyenler, Hüseyin Nihal ATSIZ’─▒n 10 arkada┼č─▒ ile 1933’ün A─čustos s─▒ca─č─▒nda bütün yar─▒maday─▒ nas─▒l yürüdü─čünü ve ┼čehitleri nas─▒l and─▒─č─▒n─▒ anlamal─▒/anlatmal─▒d─▒r.

 

KAYNAKÇA

Afetinan, A. (1981). Atatürk Hakk─▒nda Hat─▒ra ve Belgeler.

AKSOY, Z. D. (2015). D─░├ÉER YAPILARLA ─░L─░┼×K─░LER─░ BAKIMINDAN MEZAR ANITLARI. Journal of International Social Research8(38).

Ak┼čit, ─░lhan. Çanakkale Sava┼člar─▒ Harp Sahalar─▒ ve Abideleri, ─░stanbul 1974.

Aspinall-Oglander, C. F. Büyük Harbin Tarihi Çanakkale Gelibolu Askeri Harekât─▒. 2 vols. [Turkish translation of the English original Military Operations Gallipoli, 2 vols, London: William Heinemann, 1929–1932]. Translated by Tahir Tunay, M. Hulusi. ─░stanbul: Askeri Matbaa, 1939–1940.

Atabay, M. (2016). ┼×ehitlikleri ─░mar Cemiyeti Ar┼čiv Belgelerine Göre Çanakkale ┼×ehitler Abidesi ─░n┼čaat─▒n─▒n Tamamlanmas─▒ Ve Aç─▒l─▒┼č Töreni. Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒, 14(21).

Ataksor, Halis. Çanakkale Raporu: Binba┼č─▒ Halis Bey’in Sava┼č Notlar─▒, edited by Serdar H. Ataksor. ─░stanbul: Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 2008.

Atatürk, Mustafa Kemal. Ar─▒burnu Muharebeleri Raporu [Report of the Anzac Battles], edited by Ulu─č ─░─čdemir. Ankara: Türk Tarih Kurumu Bas─▒mevi, 1968.

Atatürk, Mustafa Kemal. In Anafartalar Muhaberat─▒na Ait Tarihçe [A History of the Anafartalar Battle], edited by Ulu─č ─░─čdemir. Ankara: Türk Tarih Kurumu Bas─▒mevi, 1962.

Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒.

Bademli, Raci, Murat Balamir, Feryal Halatç─▒, Serdar Özbay. Gallipoli Peninsula, Peace Park International Ideas and Design Competition. Ankara: Middle East Technical University, 1997.

Bean, C. E. W. (1924). The Story of Anzac: From 4th May 1915 to the Evacuation of the Gallipoli Peninsula (Vol. 2). Angus and Robertson.

Bean, C. E. W. (1948). Gallipoli mission. ABC Enterprises (Australian Broadcasting Corporation).

Conk, Cemil. Çanakkale Conkbay─▒r─▒ Sava┼člar─▒. Ankara: Erkan─▒ Harbiyei Umumiye Bas─▒mevi, 1959.

ESENKAYA, A. (2010). Çanakkale Muharebelerinde Gelibolu ve Civar─▒. Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒8(8-9), 33-56.

Gelibolu Yar─▒madas─▒ Tarihi Milli Park─▒ Kanunu, no. 4533, 17 February 2000.

Harp Mecmuas─▒, Say─▒ 2. Aral─▒k 1915.

Karaka┼č, N. (2013). Askeri ve Siyasi Yönleriyle ─░talyan Donanmas─▒’n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒ Harekât─▒ (18 Nisan 1912). Gazi Akademik Bak─▒┼č6(12).

Karaka┼č, N. ─░talyan Donanmas─▒’n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒s─▒nda Bir Kahraman: Topçu Onba┼č─▒ Yusuf (Erdil). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co─črafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi32(54), 20013.

Mehmed Hayri. Harbi Umumi’de Çanakkale Muharebât─▒ Berriyesi Anafartalar Grubu [Land Battles of the Dardanelles during the First World War: Anafartalar Group]. ─░stanbul: Erkân-─▒ Harbiye Mektebi Matbaas─▒, 1336, 1920.

Onur, Necmi, “Çanakkale ┼×ehitler An─▒t─▒ Kupkuru Duruyor”, Milliyet Gazetesi, 15 February 1962.

Onur, Necmi, “Çanakkale Zaferimizi Bugün Kutluyoruz”, Milliyet Gazetesi, 18 March 1958.

Onur, Necmi. “200 Bin ┼×ehit için Dikilmekte Olan Abide”, Milliyet Gazetesi, 30 July 1957.

Pemberton, T. J. Gallipoli To-day. London: Ernest Benn, 1926.

Ronald J. Austin, The White Gurkhas: the 2nd Australian Infantry Brigade at Krithia, Gallipoli (McCrae, Vic.: R.J. and S.P. Austin, 1989)

RUHL, A. Antwerp To Gallipoli: A year of war on many fronts and behind them, by Arthur Ruhl, with illustrations from photographs. New York, C. Scribner's Son,1916.

Ru┼čen E┼čref [Ünayd─▒n], Mustafa Kemal Çanakkaleyi Anlat─▒yor. ─░stanbul: Ak Bank Yay─▒nlar─▒, 1981.

Rutherford, Dianne. “Gallipoli’s Graves.” The Globe 59 (2007): 21–30.

Scates, Bruce. Return to Gallipoli: Walking the Battlefields of the Great War. Melbourne: Cambridge University Press, 2006.

Sönmez. “Çanakkale Sava┼člar─▒’n─▒ Anma ve Kutlama Etkinlikleri (1916–1938).” Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒ 13, no. 19 (2015), 173–195.

TUNCOKU, M.: Anzaklar─▒n Kaleminden Mehmetçik, Ankara, 2000

Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi: Osmanl─▒ Devri: Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekât─▒ (Haziran 1915 - Ocak 1916), 5. Cilt. 3. Kitap, haz. ─░rfan Tek┼čüt, Necati Ökse, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Ba┼čkanl─▒─č─▒ (ATASE), Ankara 2012.

Türk Silahl─▒ Kuvvetleri tarihi: Osmanl─▒ Devri: Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekât─▒ (25 Nisan 1915 May─▒s 1915) 5. Cilt, 2. Kitap, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Ba┼čkanl─▒─č─▒, (ATASE) Ankara 2012. 

Uca, A. (2002). ÇANAKKALE ZAFER─░ OSMANLI PARLAMENTOSU'NDA NASIL YANKI BULDU?. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Ara┼čt─▒rmalar─▒ Enstitüsü Dergisi, 9(19).

Ulu, Cafer. “Çanakkale Muharebeleri S─▒ras─▒nda Bas─▒n─▒n Propaganda Arac─▒ Olarak Kullan─▒lmas─▒: Harp Mecmuas─▒ Örne─či.” Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒ 10, 12 (Spring 2012): 66–78.

Uyar, Mesut Edward, and J. Erickson. A Military History of the Ottomans from Osman to Atatürk. Santa Barbara, CA: Praeger Security Studies & ABC-Clio, 2009.

Waite, C. F. The New Zealanders at Gallipoli.1921.

 

 

 

 



[1] Afetinan, A. (1981). Atatürk Hakk─▒nda Hat─▒ra ve Belgeler, syf. 217.

[2] AKSOY, Z. D. (2015). D─░├ÉER YAPILARLA ─░L─░┼×K─░LER─░ BAKIMINDAN MEZAR ANITLARI. Journal of International Social Research8(38).

[3] “Hücum”, Harp Mecmuas─▒, Say─▒ 2, s. 31.

[4] ESENKAYA, A. (2010). Çanakkale Muharebelerinde Gelibolu ve Civar─▒. Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒8(8-9), 33-56.

[5] “Hücum”, Harp Mecmuas─▒, Say─▒ 2, s. 31.

[6] Bean, C. E. W. (1924). The Story of Anzac: From 4th May 1915 to the Evacuation of the Gallipoli Peninsula (Vol. 2). Angus and Robertson, s. 522.

[7] Bean, C. E. W. (1948). Gallipoli mission. ABC Enterprises (Australian Broadcasting Corporation).

[8] Waite, C. F. The New Zealanders at Gallipoli, s. 300.

[9] Bean, C. E. W. (1948). Gallipoli mission. ABC Enterprises (Australian Broadcasting Corporation)

[10] Bean, C. E. W. (1948). Gallipoli mission. ABC Enterprises (Australian Broadcasting Corporation), s. 343.

[11] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s. 57.

[12] Waite, C. F. The New Zealanders at Gallipoli, s. 295.

[13] Atabay, M. (2016). ┼×ehitlikleri ─░mar Cemiyeti Ar┼čiv Belgelerine Göre Çanakkale ┼×ehitler Abidesi ─░n┼čaat─▒n─▒n Tamamlanmas─▒ Ve Aç─▒l─▒┼č Töreni. Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒, 14(21).

[14] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s. 27.

[15] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s.61.

[16] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s.15.

[17] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s.1.

[18] Karaka┼č, N. ─░talyan Donanmas─▒’n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒s─▒nda Bir Kahraman: Topçu Onba┼č─▒ Yusuf (Erdil). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co─črafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi32(54), 20013.

[19] Karaka┼č, N. (2013). Askeri ve Siyasi Yönleriyle ─░talyan Donanmas─▒’n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒ Harekât─▒ (18 Nisan 1912). Gazi Akademik Bak─▒┼č6(12).

[20] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s.11.

[21] Ats─▒z, N. (1933). Çanakkale’ye Yürüyü┼č, Türkçülü─če Kar┼č─▒ Haçl─▒ Seferi [Walking to Dardanelles: a Crusade against Turkism] ─░stabul,Arkada┼č Matbaas─▒. s.67.

[22] Uca, A. (2002). ÇANAKKALE ZAFER─░ OSMANLI PARLAMENTOSU'NDA NASIL YANKI BULDU?. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Ara┼čt─▒rmalar─▒ Enstitüsü Dergisi, 9(19).


  8236 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

10522_Gürdal UÐUR 18-12-2017, 05:31:03
B├╝y├╝k bir eksikli─či dolduran harika bi ├žal─▒┼čma olmu┼č.. Tebrikler, Mustafa Onur Bey eme─činize y├╝re─činize sa─čl─▒k..
 
10523_Melike Bayrak 18-12-2017, 12:59:53
Eme─čine sa─čl─▒k Onur, iyi bir de─čerlendirme ve eksiklik dolduran bir ├žal─▒┼čma olmu┼č. Sava┼č arazisinin -art─▒k- y├╝r├╝yerek gezilme fikrine tamamen kat─▒l─▒yorum, ├Âzellikle yaz─▒n─▒n son sat─▒rlar─▒ bu konuda ├žok isabetli bir ├Ârnek. ─░yi ki Nihal Ats─▒z o y├╝r├╝y├╝┼č├╝ yapm─▒┼č ve bu g├╝nlere hem bir ├Ârnek hem de iyi bir eser b─▒rakm─▒┼č. Bir de, "D├╝┼čman" de─čil de "m├╝ttefik" kelimesini kullanal─▒m diyenler, bu yaz─▒dan sonra tekrar bir de─čerlendirirler umar─▒m.
 
10524_Seyit Ahmet S─▒lay 18-12-2017, 14:28:12
├çok g├╝zel bir ├žal─▒┼čma. Tebrik ediyorum.
 
10525_emre 18-12-2017, 19:47:10
├ľnce bir ele┼čtiri: Bir tak─▒m bariz imla hatalar─▒ var. Bir yerden sonra b├Âyle g├╝zel bir konunun tad─▒n─▒ ka├ž─▒rabiliyor, metnin ak─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ bozuyor ve rahats─▒zl─▒k veriyor a├ž─▒k├žas─▒. Yazarlarla beraber Tuncay hocam da biraz daha ├Âzenli yakla┼č─▒rsa ├žok iyi olur diye d├╝┼č├╝n├╝yorum.

Yaz─▒ya gelirsek, ┼č├╝phesiz araziye benden daha hakimsiniz ama evvela ├çatal Dere'deki an─▒t ve "The Cup" hakk─▒nda birka├ž ┼čey s├Âyleyeyim. "The Cup" denen yer (sizin de ├žok iyi bildi─činiz gibi 47. Alay taburlar─▒na ait tara├žalar bu sel yar─▒nt─▒s─▒n─▒n i├žindeydi) ├çatal Dere'yle Cemal Dere'nin birle┼čti─či noktada de─čil. The Cup, Cemal Dere'nin g├╝neye, Kanl─▒s─▒rt'a do─čru a├ž─▒lan bir kolu sadece. ├çatal Dere ile Cemal Dere'nin birle┼čme noktas─▒ndan 500 m kadar i├žeride, Lone Pine an─▒t─▒n─▒n kuzeydo─ču k├Â┼česiyle a┼ča─č─▒ yukar─▒ ayn─▒ hizada. (Lone Pine'─▒n hemen dibindeki asfalt yolun k─▒vr─▒ld─▒─č─▒ yer The Cup'─▒n ba┼č taraf─▒d─▒r da denebilir) Bnb. Ahmet Tevfik'in orijinal mezar─▒ da bu sel yar─▒nt─▒s─▒n─▒n ba┼č─▒nda, asfalt yolla toprak yolun aras─▒nda bir yerde bulunuyor bildi─činiz gibi. Dolay─▒s─▒yla foto─čraf─▒ ve ┼×evki Pa┼ča Haritas─▒'n─▒ do─čru kabul ediyorsak, -yani an─▒t bug├╝nk├╝ as─▒l ┼čehitlik alan─▒n─▒n ├╝zerindeyse- an─▒t─▒n ├çatal Dere-Cemal Dere'nin kesi┼čti─či noktada bulunmas─▒, hele hele The Cup'ta bulunmas─▒ imkans─▒z. Sadece derelerin kesi┼čti─či yere yak─▒n ama The Cup'la alakas─▒ yok.

Cesaret Tepe/19. T├╝men an─▒t─▒n─▒n yan─▒ndaki o mezar ger├žekten ilgin├ž ve hakikaten soru i┼čareti yarat─▒yor ilk anda. ├ľncelikle an─▒t─▒n bulundu─ču yer yani Cesaret Tepe, 7 A─čustos'ta 57. Alay taraf─▒ndan de─čil, 18. Alay taraf─▒ndan savunuldu. Bean'in kitab─▒nda Ali Hayri'den bahsetti─či noktay─▒ san─▒r─▒m yanl─▒┼č anlam─▒┼čs─▒n─▒z. Bean, 343. sayfada Ali Hayri'nin direni┼činden bahsederken 7 A─čustos'taki Light Horse taarruzunu kastetmiyor, "first night" yani "25 Nisan gecesi" diyor. Bunun haricinde, buradaki an─▒t─▒n y─▒llar boyu -yanl─▒┼č bi├žimde- "Mehmet ├çavu┼č An─▒t─▒" olarak an─▒lmas─▒, civardaki siperlerin "Mehmet ├çavu┼č Siperleri" olarak adland─▒r─▒lm─▒┼č olmas─▒yla alakal─▒. Mevzu epey evrilip ├ževrildi; bu siperlere ismini veren K─▒r┼čehirli Mehmet ├çavu┼č, 27. Alay'daki Bigal─▒ Mehmet ├çavu┼č'la kar─▒┼čt─▒r─▒ld─▒ (bu an─▒t─▒ bu kadar ├╝nl├╝ hale getiren ┼čey asl─▒nda biraz da bu kar─▒┼č─▒kl─▒k) vesaire. Bean'in bahsetti─či tabela ve mezara ra─čmen, an─▒t─▒n herhangi bir "Mehmet ├çavu┼č" i├žin dikilmedi─či ortada ├ž├╝nk├╝ an─▒t─▒ bizzat diken ┼×efik Aker, an─▒t─▒n hikayesini de a├ž─▒k├ža anlat─▒yor. ├ťstelik an─▒ta ait 1919'dan kalma, sa─č─▒n─▒ solunu net g├Ârebildi─čimiz epey foto─čraf mevcut. Bu foto─čraflarda an─▒t─▒n ├╝zerindeki 2 sat─▒rl─▒k yaz─▒y─▒ a├ž─▒k├ža okuyabiliyoruz; sadece "19. T├╝men ┼čehitlerine ithaf edildi─či" yazmakta (arzu edilirse foto─čraf─▒ ayr─▒ca payla┼čabilirim). Buna ra─čmen Bean neye istinaden b├Âyle bir ┼čey s├Âyl├╝yor, bu yorumu yaparken benim g├Âz ard─▒ etti─čim bir nokta m─▒ var, ayr─▒ tart─▒┼čma konusu. K─▒sacas─▒, yap─▒l─▒┼č─▒na sebep olan hikayeyi yani ┼×efik Aker'in anlat─▒s─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak an─▒t─▒n ad─▒n─▒n "Mehmet ├çavu┼č" de─čil, "19. T├╝men An─▒t─▒" ya da "20 Aral─▒k 1915, 19. T├╝men ┼×ehitler An─▒t─▒" olmas─▒ gerekti─čini savunuyorum. Kanl─▒s─▒rt'taki an─▒t da zaten bunun muadilidir. Oradaki "16. T├╝men," Cesaret Tepe'deki de "19. T├╝men" olarak an─▒lmal─▒. Mezar─▒n da illa bir "Mehmet ├çavu┼č"a ait olmas─▒na gerek yok. Dedi─činiz gibi tek mezar g├Âr├╝n├╝m├╝ndeki bir toplu mezar da olabilir. Son la─č─▒m patlamas─▒nda ┼čehit olan askerlere ait olmas─▒ daha yak─▒n bir ihtimal gibi duruyor. (Biraz dolamba├žl─▒ oldu ama san─▒r─▒m anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r).

Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda Kilya Tepe'deki Alman an─▒t ve mezarl─▒─č─▒na da yaz─▒da yer verebilirdiniz.

Elinize sa─čl─▒k, ilgiyle okudum ve istifade ettim.

Emre,
twitter@harbiumumi1418
 
10526_Mustafa Onur Yurdal 19-12-2017, 07:12:32
Merhaba Emre bey, ├žok te┼čekk├╝rler nazik ele┼čtirileriniz ve katk─▒lar─▒n─▒z i├žin. Harb-i Umumi olarak Twitter ortam─▒nda payla┼č─▒mlar─▒n─▒z─▒ be─čeniyle takip ediyoruz. ├ľncelikle ┼čunu s├Âyleyeyim evet maalesef imla konusunda hatalar─▒m olabiliyor. Do─črusu genelde makaleler yay─▒nlanmadan ├Ânce ikinci-├╝├ž├╝nc├╝ ┼čah─▒slara makaleleri okuturum. Gelen d├╝zeltmelerden sonra yay─▒nlanmas─▒na ge├žilir. Bu sebeple Tuncay beyden ├žok san─▒r─▒m ben biraz mesul├╝m gibi g├Âr├╝n├╝yor.
Bir di─čer konu, esta─čfurullah siz de en az benim kadar araziye hakimim. Burada ÔÇťThe CupÔÇŁ meselesinde anlatmak istedi─čimi do─čru anlatamad─▒m. Asl─▒nda orada ÔÇťThe CupÔÇŁ deyimi bana ait de─čil. ┼×├Âyle ki ├çanakkale Ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ aras─▒nda bu ├çataldere An─▒t─▒ i├žin ÔÇťCupÔÇÖta kaybolan an─▒tÔÇŁ deyimi kullan─▒lmakta. Yoksa, an─▒t ÔÇťThe CupÔÇŁ da deyip ┼×evki Pa┼ča Haritas─▒ÔÇÖnda ├çataldereÔÇÖde g├Âstermek abes olurdu. Bu arada bu an─▒t─▒n neden ÔÇťThe CupÔÇŁ ile an─▒ld─▒─č─▒n─▒ da hi├ž m├╝lahaza etmedim. Sadece s├Âzl├╝ tarih manas─▒nda at─▒fta bulunmaya ├žal─▒┼čt─▒m. San─▒r─▒m biraz konuyu bilenlere y├Ânelik bir makale oldu─ču i├žin a├ž─▒k├žas─▒ okuyucunun anlamas─▒n─▒ beklemi┼č olabilirim yanl─▒┼č anla┼č─▒lma varsa benim hatamd─▒r. ─░lave d├╝zeltme gerekecek.
Tevfik BeyÔÇÖin mezar─▒na gelince, ben Tevfik BeyÔÇÖin tek defnedilmedi─čini, birka├ž subayla beraber tam da ÔÇťThe CupÔÇŁ ─▒n merkezinde s├╝tre gerisi bir noktada o g├╝n ┼čehit olan subaylarla birlikte (Yarbay ─░brahim ┼×├╝kr├╝ ve di─čerleri) defnedildi─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum. Bunu arazide de tetkik etme ┼čans─▒m oldu. Onu da daha sonra payla┼čaca─č─▒m.
Sizin dedi─činiz gibi Kanl─▒s─▒rtÔÇÖtaki an─▒t─▒n ÔÇť16. T├╝men An─▒t─▒ÔÇŁ ve bilinen Mehmet ├çavu┼č An─▒t─▒n─▒n da 19. T├╝men An─▒t─▒ olarak tescillenmesi gerekti─čini kabul ediyorum. Ama Mehmet ├çavu┼čÔÇÖla ilgili olan k─▒s─▒mda ÔÇťAn─▒tÔÇŁ─▒ de─čil, bug├╝n burada yok olmu┼č bir mezar─▒ konu ald─▒k. ├ç├╝nk├╝ bu an─▒t form de─či┼čtirmi┼č olsa da yerinde duruyor gibi g├Âr├╝n├╝yor.
Yine buradan yola ├ž─▒karak, biliyorsunuz ki makalelerde ya da di─čer bilimsel ├žal─▒┼čmalarda ara┼čt─▒rman─▒n s─▒n─▒r─▒n─▒ belirlemek gerekir. Makalenin ba┼č─▒nda bunun i┼čgal d├Ânemi ve sonras─▒nda kaybolan an─▒tlar ile ilgili oldu─čunu ifade etmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m gib, bu an─▒tlar─▒n veya ┼čehitliklerin kaybolu┼č ┼čeklini de g├╝ndeme ald─▒m. Kilya TepeÔÇÖdeki Alman an─▒t─▒ da ilgi alan─▒mdad─▒r. Yerini tespite gitmi┼čli─čim dahi oldu, hatta temel ta┼člar─▒n─▒n orada bulundu─čunu da tespit ettim. Foto─čraflar─▒ da mevcut. Lakin bu an─▒t─▒n yok olmas─▒ndan daha ├žok mezarl─▒─č─▒n ta┼č─▒nd─▒─č─▒n─▒ biliyoruz. Bu nedenle a├ž─▒k├žas─▒ bu an─▒t─▒n makalenin s─▒n─▒rlar─▒na girmedi─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum. Zira Hamidiye olsun, Al├ž─▒tepe olsun bir ├žok noktada bulunan Almanlar─▒n mezarlar─▒ ve ├çanakkaleÔÇÖdeki Alman faaliyetlerini i├žeren bir makalenin konusu oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. ├çok te┼čekk├╝r ederim, ├žok b├╝y├╝k bir ele┼čtirel katk─▒. Daha dikkatli olmak laz─▒m geldi─čini ayr─▒ca g├Âsterdiniz. ─░stifade etmenizden ayr─▒ca memnuniyet duydu─čumu da belirtirim. Sayg─▒lar, selamlarÔÇŽ
 
10527_Cemalettin Y─▒ld─▒z 19-12-2017, 16:03:35
Tebrikler ve te┼čekk├╝rler Onur. Harika bir ├žal─▒┼čma olmu┼č. ┼×ahin Aldo─čan Abi ile birlikte bu an─▒tlar─▒n yerlerini tespit ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člamal─▒y─▒z. Yeni ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ bekliyoruz.
 
10528_Bar─▒┼č BORLAT 20-12-2017, 19:19:10
Yaz─▒y─▒ merakla ve ilgi ile okudum, ancak baz─▒ eklemeleri yazmadan ge├žemeyece─čim, yaz─▒da bahsedilen konu ilk defa ├çanakkale1915 dergisinin Nisan 2010 y─▒l─▒ 2. say─▒s─▒nda Do├ž. Dr. Burhan SAYILIR taraf─▒ndan "Gelibolu Yar─▒madas─▒'ndaki an─▒tlar─▒m─▒z─▒ kim yok etti?" ba┼čl─▒─č─▒ ile 7 y─▒l ├Ânce yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. 2010 y─▒l─▒nda yaz─▒lan bu yaz─▒n─▒n konuya dikkat ├žekmesi ile y─▒k─▒lan an─▒tlara dair bir├žok ├žal─▒┼čma ba┼člat─▒lm─▒┼č, hatta y─▒k─▒lan bu an─▒tlar─▒n yeniden yap─▒m─▒ g├╝ndeme gelmi┼čtir.
Yrd. Do├ž. Dr. Mithat Atabay ve Murat Keskin taraf─▒ndan ├çanakkale K├╝lt├╝r Varl─▒klar─▒n─▒ Koruma B├Âlge KuruluÔÇÖna ba┼čvurularak 7 Mart 2014 tarihinde tescil i┼člemleri de yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu i┼člem yap─▒l─▒rken haz─▒rlanan raporda;
1-Bulundu─ču Mevki
2-Tarihsel Geli┼čimi
3-An─▒t─▒n Yap─▒l─▒┼č─▒
4-An─▒t─▒n ├ľzellikleri
5-An─▒t─▒n Y─▒k─▒l─▒┼č─▒
6-An─▒t─▒n Yap─▒laca─č─▒ Yer
7-An─▒t─▒n Tekrar Yap─▒lmas─▒n─▒n ├ľnemi
8-Restit├╝syon Raporu
9-Rekonstriksiyon Raporu
10-Tan─▒t─▒m Levhas─▒na A┼ča─č─▒daki A├ž─▒klay─▒c─▒ Bilgiler, gibi ba┼čl─▒klar ile ├žok detayl─▒ bir raporlama yap─▒lm─▒┼čt─▒r.
Yine T├╝rkiye ile Avustralya h├╝k├╝meti aras─▒nda 2010-2015 tarihleri aras─▒nda Yrd. Do├ž. Dr. Mithat Atabay ba┼čkanl─▒─č─▒nda y├╝r├╝t├╝len uluslararas─▒ projenin sonu├ž kitab─▒ 2016 y─▒l─▒nda Cambridge yay─▒n evinden ANZAC Battlefield ismiyle yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. ─░lgili kitab─▒n 233 sayfas─▒ndan ba┼člayarak konuya yer verilmi┼čtir.
Son olarak, ├çanakkale Onsekiz Mart ├ťniversitesi b├╝nyesinde faaliyetlerine devam eden Atat├╝rk ve ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒ Ara┼čt─▒rma Merkezi (A├çASAM) ile Gelibolu Tarihi Alan Ba┼čkanl─▒─č─▒ aras─▒nda yap─▒lan i┼čbirli─či protokol├╝ne istinaden, A├çASAM taraf─▒ndan Alan Ba┼čkanl─▒─č─▒'na sunulan ve alanda yap─▒lmas─▒ gerekli i┼čleri ele alan dosyada "Y─▒k─▒lan T├╝rk An─▒tlar─▒n─▒n Yeniden Yap─▒m─▒" hususu dile getirilmi┼čti. Nitekim, halihaz─▒rda her iki kurum da "Y─▒k─▒lan T├╝rk An─▒tlar─▒n─▒n Yeniden Yap─▒m─▒" konusunu hassasiyetle ve ├Ânemle takip etmektedir.
Sayg─▒lar─▒mla.
Bar─▒┼č BORLAT
20.12.2017
 
10529_Mustafa Onur Yurdal 20-12-2017, 21:32:52
Barış Hocam Merhaba,
Değerli katkı ve yorumlarınız i├žin ├žok teşekk├╝r ederim. A├žık├žası siz bu anıtlar ile ilgili ilk ser├╝venlerden bahsederken, ben de kendi ser├╝venimden kısaca bahsetmek istiyorum. İlk olarak 2008ÔÇÖli yıllarda yıkılan anıtlar konusunda makalemde de bahsettiğim Binbaşı Fred WaiteÔÇÖin ÔÇťThe New Zealenders at Gallipoli (1921)ÔÇŁ kitabının 300. Sayfasında Arıburnu Zafer Anıtını ve altındaki yazanları okumamla beraber bu anıtlar ve şehitlikler ile ilgili d├Âk├╝manları toparlamaya başladım. Daha sonra H├╝seyin Nihal ATSIZÔÇÖın ÔÇť├çanakkaleÔÇÖye Y├╝r├╝y├╝şÔÇŁ kitabında (yeni baskılar) bahsettiği ÔÇťD├╝şmana 11.000 Mermi Alay 56 Top├žu AnıtıÔÇŁ , ÔÇťKurtgediğindeki Yahya Hayati EfendiÔÇŁnin şehitliği başlıkları ├Âzellikle dikkatimi ├žekmişti. 2014 yılında, Milli Park M├╝d├╝rl├╝ğ├╝ D├Âneminde, bu anıtların yapılması konusunda d├Ânemin Milli Park M├╝d├╝r├╝ Sn. Ozan HACIALİOĞLU ile benim de temaslarım oldu. Hatta bu anıtların ├žizimini yapacak firmaya ve Ozan beye bende bulunan resimleri kendilerinin istemesi ├╝zerine 19 Haziran 2014 tarihinde ilettim. Ve hatta, yapacak ekip, alana geldiğinde Ozan bey bana da davette bulundu, fakat kendi rutinlerim nedeniyle katılamadım. Tarihi Alan BaşkanlığıÔÇÖnın kurulmasıyla ihale verilmiş olmasına rağmen iptal edilerek proje rafa kalkmış oldu. Yine 2014 yılı Kasım ayında, 2010-2015 tarihleri arasında Yrd. Do├ž. Dr. Mithat Atabay başkanlığında y├╝r├╝t├╝len uluslararası projenin i├žerisinde yer alan Yeni Zelanda K├╝lt├╝r Bakanlığı Tarih Başdanışmanı Sn. Dr. Ian McGIBBON ile bu konuyla ilgili, hem elektronik ortamda hem de Voices of Gallipoli kitabının ├çanakkaleÔÇÖdeki T├╝rk├že Lansmanı sonrası y├╝z y├╝ze g├Âr├╝şerek bu konuyu y├╝z y├╝ze g├Âr├╝şt├╝m. Hatta bu g├Âr├╝şmeyi bir r├Âportaj halinde yine bu sitede yayınlamıştık. Bu tarihlerde bu bahsettiğiniz uluslararası araştırmanın raporu olarak varsaydığımız ÔÇťANZAC BattlefieldÔÇŁ kitabı basılmamıştı. Bu konuşmamızda bu anıtlarla ilgili detaylı konuştuk, sadece Arıburnu Zafer AnıtıÔÇÖnın temellerinin durduğunu diğerlerinin yok olduğunu ifade etmişti. Tabi bu alan biliyorsunuz bug├╝n CWGCÔÇÖnin fide yetiştirme alanı sınırları i├žerisinde bulunduğundan y├╝zey araştırması yapma imkanım olmadı. Ayrıca ÔÇťANZAC BattlefieldÔÇŁ kitabını da sanırım Kenan ├çelik hocamla beraber ├çanakkaleÔÇÖde ilk edinenlerden biriyim, bu araştırma sadece ANZAC sekt├Âr├╝n├╝ kapsıyor. Oysa ki bu makalemde Sedd├╝lbahir sekt├Âr├╝nde yer almış 3 adet anıt bulunmakta. Bu nedenle i├žerdiği bilgilerin bu konuda ne derece aydınlatıcı olduğu ortadadır. ├ľte yandan Alan Başkanlığı kurulduktan sonra 27 Mart 2015 tarihinde hazırladığım ve 6 alt başlıktan oluşan ÔÇťTarihi Alanı Koruma, Yaşatma ve Gelecek Kuşaklara Aktarma Noktasında Asgari D├╝zeyde Master Planına Konularak Y├╝r├╝t├╝lmesi Gereken Proje ve ├çalışmalarÔÇŁ başlıklı bir dosya ilettim. Bu dosyanın 5. Alt başlığını Eski Yıkılan Anıtlar oluşturuyordu. Bu alt başlıkta ÔÇťArıburnu Zafer Anıtı, Kanlısırt 16. T├╝men Anıtı, ├çataldere Anıtı, Sedd├╝lbahirÔÇÖden D├╝şmanın Firarı, Maltepe 3. Telgraf B├Âl├╝ğ├╝ anıtları aslında uygun şekilde ve yapıldığı yerlerde yeniden yapılmalıdır.ÔÇŁ ifadelerine yer vermiştim. Yine 4. Telgraf B├Âl├╝ğ├╝ anıtı i├žin yerinde g├Ârmek maksatlı Maltepe-Bigalı dolaylarında y├╝zey araştırmasına y├Ânelik ├žalışmalar yapmıştım.
Yukarıda kendi ser├╝venimi ├Âzetledikten sonra aslında bu makalenin birka├ž g├╝n bilgisayar başında oturularak yazılan değil, uzun yıllardır birikerek kabaran verilerin olduğu bir klas├Âr├╝n artık dolduğunu d├╝ş├╝nmemle tamamlanmış bir makale olduğunu ifade etmek isterim.
Bahsettiğiniz ├žalışmaları daha ├Ânce g├Ârmediğime ├╝z├╝ld├╝m. ├ľzellikle Burhan Hocamın makalesineÔÇŽ ├ç├╝nk├╝ ├Âzellikle 3. Telgraf B├Âl├╝ğ├╝ Anıtı ile ilgili ├Ânemli ve benim makalemde olmayan bilgiler olduğunu kendisinden ├Âğrendim, ├Âz├╝rlerimi de ifade ettim. Fakat bu dergiye ulaşmak i├žin o d├Ânemde temas kurmak zorunda kaldığımız zat, -ki şu sıralar sanırım sizin de hoşlaşmadığınız bir insan- bu dergiyi bize satmakla ilgili kaygılar taşıdığı i├žin elimde derginin ├žok sınırlı birka├ž sayısı bulunuyor. Rapor da doğrudan bir kuruma iletilmiş bir rapor olduğu i├žin maalesef biz araştırmacıların erişimine a├žık halde bulunmuyor. T├╝m bunların ışığında şunu da belirtmeliyim ki ÔÇômaalesef- bu s├Âylediğiniz yayınlara d├╝nya ├╝zerindeki akademik veritabanlarından hi├žbirinden ulaşmanın m├╝mk├╝n olmadığı g├Âr├╝n├╝yor. ├ľyle olsaydı, bu makalede diğer erişilebilen eski-yeni, Ulasal-Uluslararası kaynaklardan istifade edildiği gibi istifade edilir,alıntılar yapılır, gerekli atıflarda da etik olarak bulunulurdu. Tıpkı Sn. Yrd. Do├ž. Dr. Mithat ATABAY hocamın ÔÇťŞehitlikleri İmar Cemiyeti Arşiv Belgelerine G├Âre ├çanakkale Şehitler Abidesi İnşaatının Tamamlanması ve A├žılış T├ÂreniÔÇŁ başlıklı ├žalışmasından faydalanıldığı gibi.
Makaleye baktığımızda elbette ki eksikler ve hatalar var. Ama g├Ârd├╝ğ├╝m şudur ki, bahsettiğiniz ├žalışmalar, bu makaleden daha az kapsam i├žeriyor. Ş├Âyle ki zaten sizin bahsettiğiniz makaleler yalnızca Anıtlar ├╝zerine iken, bu makale i├žerisinde aynı d├Ânemlerde yok olmuş şehitlikleri de ihtiva ediyor. ├ľte yandan s├Âylediğiniz ├žalışmalarda;
1- Mehmet ├çavuşÔÇÖun Şehitliği (Mehmet ├çavuş AnıtıÔÇÖnın yanında olup bug├╝n kaybolan mezar)
2- Kemalyeri Abidesi
3- 4. B├Âl├╝k Komutanı Yahya Hayati Efendinin Şehitliği (Kurtgediğinde)
4-MatikdereÔÇÖde Avusturya Macaristan Top├žuları adına dikilen anıt.
5-D├╝şmanın Sedd├╝lbahirÔÇÖden Firarı Anıtı
6-D├╝şmana 11.000 Mermi atan 56. Alay Top├žu Batarya Anıtı
7-Trablusgarp Anıtı (Sedd├╝lbahir Kalesi i├žinde)

bahsedilmediğini biliyorsunuz. Ayrıca bu makalede sadece anıtlar veya şehitlikler değil, ÔÇťanmaÔÇŁ rit├╝eli ve olgusu, anma alanları ve anış bi├žimleri ile ilgili m├╝lahazalar da bulunuyor.

Ben de elbette bu anıtların aynı yerde ve aslına uygun olarak yapılması taraftarıydım. Fakat, yine bu sitede Yrd. Do├ž. Dr. Mithat ATABAYÔÇÖın kaleme aldığı bir yazı ile duyurulan ÔÇťGelibolu Yarımadası ve ├çanakkale Merkezde Bulunan Savaş Alanlarının UNESCO Ge├žici Miras ListesinÔÇŁe alınması haberi sonrası, yaptığım araştırmalar, katıldığım bazı ├žalıştaylar, bazı yabancı tarih├žiler ile ger├žekleştirdiğim g├Âr├╝şmeler ve en ├Ânemlisi UNESCO ge├žici miras listesinden kalıcı listeye ge├žme şartları, sonrasında sonu├žları bug├╝n a├žıklanan ÔÇťŞehitlikler ProjesiÔÇŁ kapsamında alana 15 yeni şehitliğin yapılacak olması, T├╝rklerin yeterince anıt ve şehitliğe ve de anma alanlarına sahip olacağını g├Âsterdiği i├žin bu anıtların yeniden yapılmasının alanın UNESCO kalıcı miras listesine kalabilme ihtimali konusunda beni ├žeşitli ş├╝phelere sevk etti. Fakat tabi eminim A├çASAMÔÇÖın danışmanlığında bu anıtlar en iyi şekilde aslına uygun ve kendi yerinde yapılacaktır. Bu fikirlere sahip olmam bunun ├Ân├╝nde durduğum anlamına gelmiyor. Biz fikirlerimizi beyan ederiz, etmeliyiz, paylaşmalıyız ki istifade edelim. Aynen 102 yıl ├Ânce bu topraklarda şuan onların uğurunda araştırmalar yaptığımız ÔÇôki o g├╝n onlar bizlerin geleceği i├žin ├žabalıyordu- o zatların dediği gibi ÔÇťHepimiz şehadete koşalım ki vatan kurtulsunÔÇŁ d├╝sturuyla bu alana katkı yapmak isteyen herkesin elindekileri paylaşmasıyla hakkı ile anılarının yaşatılacağı kanaatindeyim.
En i├žten saygılarımlaÔÇŽ
 
10530_Muzaffer Albayrak 21-12-2017, 12:54:37
Hepimizin k─▒y─▒s─▒ndan k├Â┼česinden bildi─či an─▒tlar─▒, kaynak taramas─▒ yaparak derli toplu bir yaz─▒yla bizlerle payla┼čt─▒─č─▒ i├žin Onur Yurdal'─▒ y├╝rekten kutlar─▒m. ├çanakkale ile ilgilenen herkese el alt─▒nda tutaca─č─▒ bir malzeme sunmu┼č.
Bu itibarla yukar─▒daki yorumlarda say─▒n Bar─▒┼č Borlat'─▒n yorumunu bilgi y├Ân├╝nden bir katk─▒ olarak g├Âr├╝yor, "daha ├Ânce yaz─▒lm─▒┼čt─▒" t├╝r├╝nden s─▒─č bir ele┼čtiri oldu─čunu d├╝┼č├╝nm├╝yorum. Zira Onur Yurdal harp sahas─▒ dahilindeki 11 an─▒t─▒ ele alarak ├žok kapsaml─▒ bir yaz─▒ haz─▒rlam─▒┼č. ├çanakkale literat├╝r├╝ne katk─▒ sa─člayan, bilgisini c├Âmert├že payla┼čan herkese minnettar─▒z. Zira bilgi payla┼čt─▒k├ža ├žo─čal─▒r ve anlam kazan─▒r.
Zaten yaz─▒lanlardan ve yorumlardan g├Ârd├╝─č├╝m kadar─▒yla herkes yap─▒c─▒ bir ele┼čtiri i├žinde ve do─čruyu bulman─▒n pe┼činde. Son tahlilde herkesin ÔÇô┼čahsen benim de ├žok ├Ânemsedi─čim- kaybolan ┼čehitliklerin yeniden ihyas─▒ hususunda hemfikir olmas─▒, as─▒l gayede ittifak edildi─čini g├Âstermesi a├ž─▒s─▒ndan sevindirici.
Sayg─▒lar─▒mla.
 
10547_Tosun Saral 27-02-2018, 17:04:30
Sayg─▒de─čer Mustafa Onur Karde┼čim. Avusturya Macaristan-Top├žu An─▒t─▒ bir mucize eseri olarak bulunmad─▒. Ankarada Macaristan Askeri Ate┼česinin bir sohbet s─▒ras─▒nda an─▒ttan bahsetmesi ve Avusturya ar┼čivlerinde uzun y─▒llar yapt─▒─č─▒m ara┼čt─▒rmalar sonunda an─▒t hakk─▒nda yukar─▒da bahsedilen gazetede yine yukar─▒daki resim ve di─čer resimleri buldum. ├çanakkale Kara Muharebelerii hususunda sizin gibi uzmanla┼čm─▒┼č bir ├žok arkada┼ča yazarak an─▒t─▒n yeri hakk─▒nda bir ip ucu bulunmas─▒ i├žin bana yard─▒mc─▒ olmalar─▒n─▒ rica ettim. Yeri bulunamad─▒ belki de baz─▒ arkada┼člar aramak geregini duymad─▒lar. An─▒t 9 nolu batarya ile ilgili de─čildir. 36. Nolu 15lik a─č─▒r ob├╝s bataryas─▒ taraf─▒ndan dikilmi┼čtir ve ├╝zerinde almanca ÔÇťErinnerung an die Dardanellen-K├Ąmpfe 1915/1916 ├Âst.-ung. schw. H.-B. Nr. 36" (36 Numaral─▒ Avusturya-Macaristan A─č─▒r Ob├╝s Bataryas─▒ An─▒s─▒na) ibaresi bulundu─ču ├že┼čitli Avusturya gazetelerinin haberinden saptanm─▒┼čt─▒r. An─▒t─▒n yeri tam olarak saptanamasa da Bataryan─▒n g├Ârev yapt─▒─č─▒ yer bellidir. Bu yere Kahraman Avusturya Macaristanl─▒ askerler an─▒s─▒na bir ta┼č dikilmesi yerinde olacakt─▒r. Bu vesile ile an─▒t hakk─▒nda k─▒ymetli makalenizde yer verdi─činiz i├žin size minnettar─▒m. T├╝rk vatan─▒ u─čruna cefa ├žeken hayat─▒n─▒ kaybeden b├╝t├╝n m├╝ttefik askerleri B├╝y├╝k Atat├╝rk'├╝n dedi─či gibi art─▒k bizim evlatlar─▒m─▒zd─▒r. selam ve sayg─▒lar─▒mla.
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)