Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

Tarih: 07/04/2017   /   Toplam Yorum 4   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 5646

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ba┼člamadan ├Ânce haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ t├╝m ayr─▒nt─▒lar─▒yla planlayan devletler i├žin en ├Ânemli k─▒s─▒m askerlerin sa─čl─▒k, beslenme, giyecek ve sevkiyat durumudur.
5. Ordunun olu┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan Alman General Liman Von SandersÔÇÖin g├Âreve getirilmesinin ard─▒ndan 27 Mart 1915 tarihinde Ordu Menzil m├╝fetti┼čli─či olu┼čturulmu┼čtur. ├çanakkale Cephesinde di─čer cephelere g├Âre idari ve lojistik anlam─▒nda s─▒k─▒nt─▒lar─▒n ya┼čanmamas─▒n─▒n sebebi olarak kara ve deniz yollar─▒n─▒n b├Âlgeye yak─▒n olmas─▒ b├╝y├╝k bir ├╝st├╝nl├╝k sa─člamaktad─▒r. Ordunun lojistik deste─či ne kadar g├╝├žl├╝ olursa; cephede sava┼čan askerlerin giyinmesinden yeme ÔÇôi├žmesine ve sa─čl─▒kl─▒ bir yap─▒da olmas─▒ onlar─▒ kuvvetli ve ba┼čar─▒l─▒ k─▒lar. Bunun i├žindir ki idari kontrol ve haz─▒rl─▒klar son derece m├╝cadeleye tesir eder. (A.C.)

 

19. Yüzy─▒l ba┼člar─▒ndan itibaren dünyada ya┼čanan geli┼čmeler sonras─▒nda büyük devletler menfaatleri do─črultusunda kendi aralar─▒nda ittifaklar olu┼čturmaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Bunun sonucunda müttefiklerin amac─▒ güçsüz Osmanl─▒ Devleti’ni kendi aralar─▒nda pay ederek saf d─▒┼č─▒ b─▒rakma planlar─▒n─▒ öne sürerek ve her devletin kendi ç─▒karlar─▒ do─črultusunda uygulam─▒┼č olduklar─▒ politika sonucunda dünya sava┼č─▒n─▒n ya┼čanmas─▒ kaç─▒n─▒lmaz bir hal alm─▒┼čt─▒r.

─░ngiltere ve Fransa sömürgeleri sayesinde çok güçlü bir orduya sahipti. Balkan Sava┼člar─▒ sonucunda büyük bir hezimete u─črayan Türk ordusuna f─▒rsat vermeden olu┼čturulacak güçlü bir orduyla sald─▒rmak suretiyle son darbeyi vurmak için hareketlenmeler ba┼člad─▒. Birinci Dünya Sava┼č─▒ ba┼člamadan önce haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tüm ayr─▒nt─▒lar─▒yla planlayan devletler için en önemli k─▒s─▒m askerlerin sa─čl─▒k, beslenme, giyecek ve sevkiyat durumudur.

5. Ordunun olu┼čmas─▒n─▒n ard─▒ndan Alman General Liman Von Sanders’in göreve getirilmesinin ard─▒ndan 27 Mart 1915 tarihinde Ordu Menzil müfetti┼čli─či olu┼čturulmu┼čtur. Çanakkale Cephesinde di─čer cephelere göre idari ve lojistik anlam─▒nda s─▒k─▒nt─▒lar─▒n ya┼čanmamas─▒n─▒n sebebi olarak kara ve deniz yollar─▒n─▒n bölgeye yak─▒n olmas─▒ büyük bir üstünlük sa─člamaktad─▒r. Ordunun lojistik deste─či ne kadar güçlü olursa; cephede sava┼čan askerlerin giyinmesinden yeme –içmesine ve sa─čl─▒kl─▒ bir yap─▒da olmas─▒ onlar─▒ kuvvetli ve ba┼čar─▒l─▒ k─▒lar. Bunun içindir ki idari kontrol ve haz─▒rl─▒klar son derece mücadeleye tesir eder.

Erkân─▒ Harbiye-i Umumiye Riyaseti ( Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒)’nin Birinci Reisi Sanisi ( Genelkurmay 2. Ba┼čkan─▒) sorumlulu─čunda idari ve teknik ┼čubeler, Menzil Genel Müfetti┼čli─či , buna eklenen ┼čimendifer (demiryolu) muvasala (ula┼čt─▒rma) topçu ve mühimmat ┼čubeleri, menzil müfetti┼člikleri, s─▒hhiye müfetti┼člikleri , sa─čl─▒k ba┼čkanl─▒─č─▒, muvasala ve muharebe müfetti┼čli─či umumili─či (posta telefon ve telgraf i┼čleri) hizmet bölümleriyle görevlerini sürdürmekteydi.1

─░kmal maddelerinin temin edilmesinden da─č─▒t─▒lmas─▒na kadar sorumluluk Harbiye Nezareti Levaz─▒m Dairesine aitti. Osmanl─▒ Devleti 2 A─čustos 1914 ilan etti─či seferberlik emri ile birlikte ordunun ihtiyac─▒ olan tüm malzemenin temini için harekete geçmi┼čti. Çanakkale ve Gelibolu bölgesinde Müstahkem Mevki Komutanl─▒─č─▒ askerlerin giydirilmesi ve yedirilmesi Levaz─▒m Dairesi Ba┼čkanl─▒─č─▒nca kar┼č─▒lan─▒yor, ayr─▒ca laz─▒m görüldü─čünde ilave yiyecek ve giyecek malzemeleri daire taraf─▒ndan bölgeye ula┼čt─▒r─▒lmaktayd─▒.218 Mart 1915 öncesi baz─▒ nedenlerden dolay─▒ erzak temini tam olarak yap─▒lamam─▒┼čt─▒r. Ba┼čkomutanl─▒k 19 ┼×ubat 1915 tarihinde yay─▒nlanan genelge ile en az 3 ayl─▒k erzak depolanmas─▒n─▒ buyurmu┼čtur.3

Askeri personelin hububat, bakliyat ve hayvanlar─▒n yem maddesi olan arpa, yulaf, kuru ot ve saman “Tekâlifi Harbiye” uygulamas─▒yla giderilmeye çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu ┼čekilde kar┼č─▒lanmamas─▒ durumunda ise müteahhitlerce temin edilmesi sa─članmaktayd─▒. Çay ve ┼čeker gibi maddelerin ise %15- %20 oranlar─▒nda el konulmak suretiyle kar┼č─▒lanmaktad─▒r.4

5. Ordunun ihtiyac─▒ olan erzak ve gerekli malzemenin nakledilmesinde büyük zorluklar olu┼čmas─▒ndaki sebep; kullan─▒lmas─▒ gereken en yak─▒n tren istasyonu Uzunköprü’ydü. Bu istasyonun Ordu karargâh─▒na mesafesi yaya olarak 7 gündür. Ta┼č─▒ma i┼čleri Öküz arabalar─▒, deve kollar─▒ ve mekkâre vas─▒talar─▒yla az da olsa ta┼č─▒nmaya çal─▒┼č─▒lmaktayd─▒. Cephede sevkiyatlar yük hayvanlar─▒ taraf─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒ndan Tekirda─č’da 5. Ordu Menzil Veterinerli─či ile Gelibolu’nun güneyinde Münip Bey Çiftli─či’nde hayvan hastaneleri ve Çanakkale-Lapseki yolu üzerindeki Suluca’da aç─▒lm─▒┼čt─▒. Daha sonra gerekdikçe Ilgar Dere’de üç, Sulucada Veteriner ─░laç Deposu, Ke┼čan ,Burgaz Ve Pazarl─▒’da Araba ve Hayvan Depolar─▒ aç─▒lm─▒┼čt─▒r.5 Tüm bu zorluklarda dolay─▒ Marmara üzerinden deniz yolu nakliyat için en uygun yer anlam─▒na gelmekteydi.6 Deniz yolu kullan─▒l─▒rken en büyük tehlikeyi müttefik donanmas─▒na ait denizalt─▒lar olu┼čturmaktad─▒r. Buna önlem olarak silah, cephane ve levaz─▒m ikmali yelkenli gemiler ve mavnalar sayesinde geceleri hedefe do─čru yola ç─▒karak limana ula┼čmakta oradan da cepheye getirilebilmekteydi.7

Osmanl─▒ Ordusunun Çanakkale Cephesinde ikmal yollar─▒n─▒n birincisi; Saros ve Gelibolu Yar─▒madas─▒ndaki birliklerin ana ikmal yolu olarak Ke┼čan- Bolay─▒r, Gelibolu, Galata- Bigal─▒ ve Seddülbahir yolar─▒n─▒n yan─▒nda deniz yoluydu. ┼×arköy, Gelibolu, Galata, Ilgar Deresi, Akba┼č, Kilya, Maydos ve Kilitbahir iskeleleri denizalt─▒lar ortaya ç─▒k─▒ncaya kadar aktif kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Di─čer ana ikmal yollar ise Anadolu taraf─▒nda Biga- Bayramiç- Ezine- Erenköy- Çanakkale- Biga- Balc─▒lar- Pirgos veya I┼č─▒klar, Biga- Ç─▒nardere- Çardak, Lapseki yollar─▒ do─črultusunda gerçekle┼čmi┼čtir.8

Çanakkale Cephesinde ordunun asker say─▒s─▒ art─▒kça buna ba─čl─▒ olarak erzak saklama yerleri de art─▒┼č göstermektedir. Erzak depolar─▒ tehlikeli görülerek cepheye uzak mesafeler seçilmi┼čtir. Bunlar Burgaz, Akba┼č, Kilya, Gelibolu, Ke┼čan ve Uzunköprü ile Lapseki,Pirges, I┼č─▒klar, Balc─▒lar, Biga, Karabiga, Ezine ve Bayramiç olmak üzere menzil ambarlar─▒ olu┼čturularak gerekli ihtiyaç maddeleri saklanm─▒┼čt─▒r.9 5. Ordunun tümü dü┼čünüldü─čünde toplam insan say─▒s─▒ olarak 533.112 ve sevkiyatlarda kullan─▒lan hayvan say─▒s─▒ 120.268’ dir. Levaz─▒m Daire Ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ bu mevcudun ihtiyaçlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak için toplamda 541 vagon kullan─▒lacak malzemeyi temin etmek durumundad─▒r.10

Çanakkale Cephesi’nde ia┼če anlam─▒nda bahse konu olun büyük zorluklar─▒n ya┼čand─▒─č─▒ pek gerçe─či yans─▒tmad─▒─č─▒ kaynaklarca do─črulanmaktad─▒r. Menzil ambarlar─▒nda muhafaza edilen g─▒dalar ,askerlerin bir kaç hafta idare edecek miktardayd─▒. Ayr─▒ca 4 Haziran 1915 tarihinde Burgaz’daki ambarda 18 ton un, 2 ton nohut, 20 ton tuz, 52.249 kilo bakla,2 ton ┼čeker, 24 ton sardalye, 2 ton üzüm,49 s─▒─č─▒r, 245 kuzu, 679 o─člak, 1 ton küspe ve 511 ton arpan─▒n gerekli görüldü─čünde Gelibolu ve Çanakkale’ye gönderilebilece─či belirtilmi┼čtir.11 Bu belgelerden anla┼č─▒lan orduya laz─▒m olan maddelerin tedarik konusunda s─▒k─▒nt─▒ya dü┼čülmeyece─či aç─▒kça ortaya ç─▒kmaktad─▒r. Çanakkale Muharebeleri süresinde ileri hatlarda askerlerin yeme-içme ve levaz─▒m anlam─▒nda düzenli bir yap─▒ olu┼čturulmak suretiyle taze ekmek, s─▒cak yemek, f─▒nd─▒ktan üzüme yiyecek ihtiyaçlar─▒ kar┼č─▒lanmas─▒ anlam─▒nda büyük cabalar harcanm─▒┼čt─▒r.12 Eceabat’ta f─▒r─▒nlar faal oldu─čundan, Tekirda─č, Karabiga ve Gelibolu’da bulunan un fabrikalar─▒ sayesinde yiyecek anlam─▒nda fazla bir s─▒k─▒nt─▒ ya┼čanmam─▒┼čt─▒r.13Ayr─▒ca muharebenin gidi┼čat─▒na göre gerekli önlemler al─▒nmaya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

Cephede askerlerin ekmek ve peksimet ihtiyaçlar─▒ kesintiye u─črat─▒lmadan kar┼č─▒lanmaya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Fakat yemeklerin pi┼čirilmesi hiç de kolay olmam─▒┼čt─▒r. Seyyar mutfaklardan ç─▒kan duman─▒n görünmesi ─░ngiliz ve Frans─▒z ate┼čine maruz kalmas─▒ndan dolay─▒ cephe hatt─▒n─▒n epeyce gerisine al─▒nmak zorunda kalm─▒┼čt─▒. Bu do─črultuda Seddülbahir bölgesinde So─čanl─▒dere; Ar─▒burnu bölgesinde ise yemek pi┼čirme yerleri Maltepe- Bigal─▒ hatt─▒n─▒n do─čusu olarak belirlenmi┼čti. Ta┼č─▒ma i┼člemleri bakraçlarla veya mermi sand─▒klar─▒n─▒n hermetik k─▒s─▒mlar─▒ kullan─▒larak gerçekle┼čmekteydi.14 Bunlar─▒n yan─▒nda cephe ileri hatlar─▒nda yaralanan askerlere a┼č ve çay vermek üzere So─čanl─▒dere, Ar─▒ burnu ve Anafartalar sava┼č alanlar─▒nda görevli K─▒z─▒lay memurlar─▒ bulunmaktad─▒r. 15 Hilal-i Ahmer Cemiyeti sa─čl─▒k hizmetlerinin d─▒┼č─▒nda askerlerin çay ihtiyaçlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamaya çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Sahra S─▒hhiye Müfetti┼čli─či cepheye semaverler gönderilmesini istemi┼čtir. Askerlerin sigara temini Hilal-i Ahmer Cemiyeti, Müdafaa-i Milliye Cemiyeti ile halk─▒n yard─▒mlar─▒ sayesinde kar┼č─▒lanma yoluna gidilerek 25.000 paket sigara sipari┼či verilmi┼čtir.16

 

SONUÇ

─░ngiliz ve Fransa donanmas─▒n─▒n 19 ┼×ubat’ta ba┼člayan ve 18 Mart’a kadar Çanakkale Bo─čaz─▒na ve Bolay─▒r’a 14 gündüz, 21 gece 35 sald─▒r─▒da bulunmu┼čtur.17 Osmanl─▒ ordusunun özellikle 25 Nisan 1915’te ba┼člayan kara muharebeleri esnas─▒nda askerlerin kullanaca─č─▒ top tüfek ve cephane temini ta┼č─▒nmas─▒ önemli bir a┼čamayd─▒. Bunun yan─▒ s─▒ra cephede çarp─▒┼čan askerlerin gerekli olan ia┼česinden giyece─čine kadar tüm ihtiyaçlar─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ son derece zor bir görevdi. Çanakkale Muharebeleri süresinde bölgeye 22 tümen gelmi┼čtir. Sava┼č d─▒┼č─▒ kalan askerlerin yerine gelen ikmal erleriyle birlikte say─▒ 350.009 bulmu┼čtu.

Yaral─▒ askerlerden iyile┼čip cepheye sava┼čmaya gelenlerin say─▒s─▒ ise 24.000 ki┼čiydi. Ayr─▒ca zayiatlardan dolay─▒ baz─▒ alaylar 5.000 ikmal eri alm─▒┼čt─▒r18. Bu laz─▒m gelen ordu ihtiyaçlar─▒n─▒ cepheye sevk edilmesi ba┼čl─▒ ba┼čl─▒na büyük organizasyon içerisinde yap─▒lmas─▒ gerekliydi.

Ayr─▒ca salg─▒n hastal─▒klar ve ┼čiddetli geçen muharebelerde yaralan askerlerin sa─čl─▒k hizmetleri yönünden yaralar─▒n sar─▒lmas─▒ veya a─č─▒r yaral─▒ askerlerin daha donan─▒ml─▒ hastaneleri nakli önemli bir durumdu. Sava┼č─▒n ┼čiddetlendi─či zamanlarda sevkiyatta s─▒k─▒nt─▒lara sebep olmu┼č ve binlerce yaral─▒ korunakl─▒ bölgelerde beklemek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Güney cephesinde Kanl─▒ Dere- Kirte istikametinde sarg─▒ yerlerinde yaral─▒lara ula┼č─▒larak takati olanlar─▒n arkada┼člarla, olmayanlar─▒n ise bulunduklar─▒ yerde kalmalar─▒ ;yanlar─▒na ekmek çuvallar─▒yla beraber iki teneke su b─▒rak─▒ld─▒. Yaral─▒lar arabalar─▒n gelmemesinden ┼čikayet edenlerin say─▒s─▒ 70 kadard─▒. A─člayarak onlar─▒n gönülleri al─▒nd─▒.19 Yaralanmalar daha çok omurga, gö─čüs, kafa ve kar─▒n bölgelerinde gerçekle┼čti─činde ço─ču ölümle sonuçlan─▒yordu. Cepheye gelmeden önce askerlerin tahaffuzhanelerde sa─čl─▒k taramas─▒na tabi tutularak çiçek. kolera ve dizanteri a┼č─▒lar─▒ yap─▒larak önlem al─▒nm─▒┼čt─▒r. Daha sonra cephede de a┼č─▒lar devam etmi┼č, Sahra S─▒hhiye Dairesinden 15 kilo kolera, 20 bin çiçek ve 60 tane tetanoz a┼č─▒s─▒ bölgeye ula┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.20 Bunun yan─▒ s─▒ra sa─čl─▒ks─▒z içme suyu ve bölge ┼čartlar─▒n─▒n olumsuzlu─čuna ra─čmen Türk sa─čl─▒k personeli alm─▒┼č oldu─ču önlemler neticesinde kara muharebeleri s─▒ras─▒nda salg─▒n bir hastal─▒─č─▒n ç─▒kmas─▒n─▒ engellemi┼člerdir. Bu sürede 110.220 yaral─▒,70.993 hasta ve hava de─či┼čimiyle menzil hastaneleri sevk edilmi┼čtir. 61 doktor ve 10000 yatak kapasite ve 14 hastane te┼čkil edilerek özverili bir çal─▒┼čma göstermi┼člerdir.21

1.Dünya Sava┼č’─▒ Osmanl─▒ Devletinin 9 cephede güçlü müttefik kuvvetlerine kar┼č─▒ kahramanca topraklar─▒n─▒ savunmu┼čtur. Çanakkale Cephesi’nde önce 18 Mart deniz muharebelerinde Türk topçusunun büyük ba┼čar─▒s─▒ sonucunda geri çekilmek zorunda kalan dü┼čman donanmas─▒ k─▒sa süre içerinde haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlamak suretiyle yakla┼č─▒k 8.5 ay süren kara muharebelerinde hedefleri olan ─░stanbul’a ula┼čamayacaklard─▒r. Bu sayede Rusya yard─▒m alamam─▒┼č ─░htilal ç─▒kmas─▒na ve sava┼č─▒n uzamas─▒ sonuçlar─▒na gidecektir.

Osmanl─▒ Ordusu Çanakkale Cephesinde Türk subaylar─▒ bölgenin de vermi┼č oldu─ču stratejik üstünlü─čü sayesinde idari ve sevk noktas─▒nda son derece ba┼čar─▒ elde etmi┼čtir. Sava┼č─▒n kazan─▒lmas─▒nda büyük rol oynayan Türk askeri Balkan Sava┼člar─▒nda kaybetmi┼č oldu─ču kendine güveni tekrar kazanm─▒┼č ve milli ┼čuurla dü┼čman kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda büyük bir zafer kazanm─▒┼čt─▒r. Bu zafer ve kazan─▒lan tecrübeler sonras─▒nda Kurtulu┼č Sava┼č─▒ için bir zemin olu┼čturmu┼čtur.

  

KAYNAKÇA

 Birinci Dünya Sava┼č─▒ Çanakkale Cephesi Harekat─▒ (Haziran 1914- Ocak 1916) .Ankara 2014.Genelkurmay Bas─▒m Evi.

Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi V. Cilt Çanakkale Cephesi Harekat─▒ I. Kitap (Haziran 1914- 25 Nisan 1915), Ankara 1993.Genelkurmay Bas─▒m Evi.

Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi V. Cilt Çanakkale Cephesi 2. Kitap, Ankara 1978.Genelkurmay Bas─▒m Evi.

Çapa, Mesut.2010. K─▒z─▒lay [Hilal-i Ahmer ]Cemiyeti (1914-1925). Ankara: Bask─▒ ve Cilt Özel Matbaas─▒.

Erat, Muhammet, 2003, Çanakkale Sava┼č─▒’nda Türk Ordusunun ─░a┼če Problem, Çanakkale, Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒, S. 1, Çanakkale 18 Mart Üniversitesi Atatürk ve Çanakkale Sava┼člar─▒ Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒,s.114-133.

 

Erdemir, Lokman.2009. Çanakkale Sava┼č─▒ Siyasi, Askeri ve Sosyal Yönleri. ─░stanbul: Gökkubbe Yay─▒nlar─▒.×

Esenkaya, Ahmet; ed. Mehmet Fatih Can.2015. S─▒hhiye 1915 yüzy─▒l önce... ─░stanbul : Medyatr Yay─▒nc─▒l─▒k.

 

Esenkaya, Ahmet .2014.Çanakkale Cephesinde ─░dari Faaliyetler ve Lojistik Hizmetleri, Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒, S:17,s.45-83.

 

Haz. Metin Mart─▒.2005. Mahmut Sabri Bey’in Seddülbahir Muharebesi Hat─▒ralar─▒, Çanakkale Hat─▒ralar─▒.─░stanbul: Arma Yay─▒nlar─▒.

Haz. Metin Mart─▒.2005. Cepheden Cepheye /Münim Mustafa, Çanakkale Hat─▒ralar─▒. ─░stanbul: Arma Yay─▒nlar─▒.

Haz. Metin Mart─▒.2002. liman Von Sanders’in Çanakkale Hat─▒ralar─▒.─░stanbul: Arma Yay─▒nlar─▒.

Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi,1980. C.V. 3. Kitap, Çanakkale Cephesi Harekat─▒ (Haziran 1915-Ocak 1916) Ankara; Gnkur. Bas─▒mevi.

 

Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Birinci Dünya Harbi ─░dari Faaliyetler ve Lojistik ,1985.C.X, Ankara; Gnkur. Bas─▒mevi.

 

 

1 Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Birinci Dünya Harbi ─░dari Faaliyetler ve Lojistik ,C.10. Ankara,1985.s. 113.

2 ─░dari Faaliyetler ve Lojistik,s.168.

3 Muhammet Erat, Çanakkale Sava┼č─▒’nda Türk Ordusunun ─░a┼če Problemi,Çanakkale,2003.s.117.

4 Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi: Osmanl─▒ Devri: Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi harekat─▒ ( Haziran 1915- Ocak 1916),Ankara 1980,C. V. 3. Kitap,s.526.

5 Ahmet Esenkaya, S─▒hhiye 1915 yüzy─▒l önce…,Ankara1915.s.399.

6 Haz. Metin Mart─▒, Liman Von Sanders’in Çanakkale Hat─▒ralar─▒. ─░stanbul 2002.s.70.

7 Ahmet ESENKAYA, Çanakkale Cephesinde ─░dari Faaliyetler ve Lojistik Hizmetleri, Çanakkale Ara┼čt─▒rmalar─▒ Türk Y─▒ll─▒─č─▒ 2014 S:17,s.67.

8 Lokman Erdemir, Çanakkale Sava┼č─▒ Siyasi, ,Askeri ve Sosyal Yönleri ,─░stanbul 2009.s.238.

9 Erdemir, a.g.e.s.240.

10 ─░dari Faaliyetler ve Lojistik,s.244.

11 Erdemir, a.g.e.s.241.

12 Haz. Enver Koray, Selahattin Adil Pa┼ča’n─▒n Çanakkale Hat─▒ralar─▒. ─░stanbul 2005. s.172.

13 ─░dari Faaliyetler ve Lojistik,s.259.

14 Çanakkale Cephesi Harekat─▒,s.529-530.

15 Mesut Çapa,K─▒z─▒lay [Hilal-i Ahmer] Cemiyeti (1914-1925),Ankara 2010.s.85.

16 Erdemir, a.g.e.s.259.

17 ─░dari Faaliyetler ve Lojistik,s.201.

18 ─░dari Faaliyetler ve Lojistik,s.203.

19 Haz. Metin Mart─▒, Mahmut Sabri Bey’in Sedülbahir Muharebesi Hat─▒ralar─▒, Çanakkale Hat─▒ralar─▒. ─░stanbul 2005.s.79.

20Ahmet Esenkaya, S─▒hhiye 1915 yüzy─▒l önce…,Ankara1915.s.257.

21 Kemal Özbay,Türk Asker Hekimli─či Tarihi ve Asker Hastaneleri, Cilt 1,─░stanbul 1976.s.238.


  5646 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)