T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

Tarih: 31/01/2017   /   Toplam Yorum 3   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 4520

KaradenizÔÇÖi AkdenizÔÇÖe ve AsyaÔÇÖy─▒ AvrupaÔÇÖya ba─člayan bo─čazlar siyasi askeri ve ekonomik ehemmiyeti dolay─▒s─▒yla y├╝zy─▒llar boyunca bir├žok devletin ilgisini ├žekmi┼č ve her zaman m├╝cadele sebebi olmu┼čtur. Bo─čazlar─▒ hakimiyeti alt─▒nda tutan devlet kara ve deniz harek├ótlar─▒nda b├╝y├╝k ├╝st├╝nl├╝k sa─člamaktad─▒r. S─▒ras─▒yla eski d├Ânemlerde Truval─▒lar Atinal─▒lar Ispartal─▒lar ve ─░ranl─▒lar; Roma ─░mparatoru Konstantin Bizanstionu merkez yapmas─▒ndan ve Bizans imparatorlu─ču kurulmas─▒ndan sonra Hunlar Avarlar ─░ranlar ve Araplar ─░stanbul ve bo─čazlar─▒ ele ge├žirmek i├žin k─▒yas─▒ya m├╝cadele ettiler. Osmanl─▒ devletinin kurulmas─▒yla k─▒sa s├╝rede b├Âlgede g├╝├žlenerek di─čer devletlerin aksine 1353 te ├çanakkale bo─čaz─▒n─▒ ge├žerek RumeliÔÇÖye hakim olmaya ba┼člad─▒lar. 29 May─▒s 1453 te BizansÔÇÖ─▒ yenerek bo─čazlar─▒n egemenli─či tamamen T├╝rklerin eline ge├žti. Bo─čazlar─▒n g├╝venli─čini art─▒rmak ama├žl─▒ Fatih Sultan Mehmet Kilitbahir ve Sedd├╝lbahir kalelerini ve ├çanakkale bo─čaz─▒ a─čz─▒ndaki bulunan BozcaadaÔÇÖya hisar in┼ča etti. (A. C.)

 

1484’de Fatih Sultan Mehmet’in hemen hemen tüm Karadeniz k─▒y─▒lar─▒n─▒ egemenli─či alt─▒na al─▒nca Karadeniz yabanc─▒ gemilerin serbestçe geçmelerine kapal─▒ iç deniz özelli─či kazanm─▒┼čt─▒r. Bunun sonucunda bo─čazlardan geçi┼č ve Karadeniz’de ticaret yapabilmek için Osmanl─▒ devletinin ilgili devletlere verdi─či ayr─▒cal─▒klar sayesinde düzenlenmi┼č oldu. Bo─čazlar─▒n uzun süre egemenli─či alt─▒nda tutulmas─▒ sonucunda, Rusya güçlenerek Karadeniz sahillerine sahip olma geli┼čiminde bulundu. ─░stanbul antla┼čmas─▒ ile 3 Temmuz 1700 Azak kalesi ve civar─▒ Ruslara b─▒rak─▒ld─▒ ve Rus gemileri Azak denizinde sefer yapma hakk─▒ buldu.1711 Purut da Rusya büyük bir hezimete u─črad─▒ 1713 te Edirne Antla┼čmas─▒yla tekrar Osmanl─▒ devletinin eline geçti. Böylece Karadeniz Türk gölü olma özelli─čini sürdürmeye devam etti. Büyük Petro hayal ve gerçe─či kar─▒┼čt─▒rarak daha büyük ba┼čar─▒lar elde edeyim derken bu sefer Purut ve Edirne Antla┼čmalar─▒ ile Azak ve Taygan─▒ elinden ç─▒karmaya mecbur oldu. Bununla birlikte Karadeniz ve bo─čazlar meselesi uzun bir zaman önemini kaybetti.[1]

1739 da Belgrat Anla┼čmas─▒yla Azak kalesinin y─▒k─▒lmas─▒ kalenin bulundu─ču yerden her iki devletinde terk etmesi esas─▒na dayanan bir anla┼čma yap─▒ld─▒.21 Temmuz 1774 küçük kaynarca anla┼čmas─▒ ile Karadeniz’e ç─▒kmaya ve serbestçe ticaret yapma hakk─▒ kazand─▒. Rusya'ya di─čer devletlere tan─▒nan ticari geçi┼č hakk─▒ verilmek mecburiyetinde kal─▒nd─▒ bunun sonucunda bo─čazlar uluslararas─▒ hukukun konusu oldu.1798 m─▒s─▒r─▒ i┼čgal eden Fransa’ya kar┼č─▒ askeri önlem almak zorunda kalmas─▒yla Osmanl─▒ devletinin Rusya ile 23 Aral─▒k 1798 ve ─░ngiltere ile 5 Ocak 1799 da ittifak yapmas─▒yla bu konuda ilk defa taviz verilmi┼čtir. Bunun sonucunda Rus sava┼č gemileri bo─čazlardan geçerek Akdeniz’e ula┼čm─▒┼čt─▒r.5 Ocak 1809 da Kale-i Sultaniye (Çanakkale Anla┼čmas─▒n─▒) imzalad─▒. Buna göre bo─čazlar meselesi bar─▒┼č zaman─▒nda bo─čazlar─▒n yabanc─▒ sava┼č gemilerine kapal─▒l─▒─č─▒ bu hususun Osmanl─▒ devletinin eskiden beri benimsedi─či önemli bir kural oldu─ču kabul ettirildi. Bo─čazlardan ticari amaçla geçi┼č ve Karadeniz’de serbestçe ticaret hakk─▒, Rusya ile Akkirman Anla┼čmas─▒ ile teyit edildi.(/7 Ekim 1826) 14 Eylül 1829 da bar─▒┼č zaman─▒nda bo─čazlardan ticari geçi┼č yan─▒nda, Karadeniz’in bütün yabanc─▒ devletlerin ticaret gemilerine aç─▒lmas─▒ ile Karadeniz bir ticaret gölü olma özelli─čini kaybetti.[2]

             Mehmet Ali Pa┼čan─▒n M─▒s─▒r'da, Osmanl─▒ Devleti'nin egemenli─či alt─▒ndan ç─▒kmak ve topraklar─▒na Suriye'yi katmak amac─▒yla, 1831 y─▒l─▒nda isyan etti. Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ II. Mahmut, M─▒s─▒r Valisi Mehmet Ali Pa┼ča isyana durduramayaca─č─▒n─▒ anlay─▒nca büyük devletlerden yard─▒m istedi. Osmanl─▒ Devleti'nin yard─▒m iste─činde bulundu─ču devletler olumlu cevap veremediler. Çünkü Avusturya'n─▒n deniz gücü s─▒n─▒rl─▒ idi. Fransa, M─▒s─▒rl─▒lara yak─▒nl─▒k göstermekteydi. ─░ngiltere ise Rusya ve Fransa ile olan ili┼čkilerini bozmamak için, olumlu cevap vermemi┼čti. Rusya'ya gelince, bu devlet yukar─▒da bahsetti─čimiz politika de─či┼čikli─či sebebiyle Osmanl─▒ Devleti üzerinde nüfuz sahibi olarak ve ekonomik ç─▒karlar─▒n─▒ daha iyi koruyabilmek dü┼čüncesiyle, II. Mahmut'un yard─▒m ça─čr─▒s─▒na olumlu cevap verdi. II. Mahmut’un, Rus Çar─▒ I. Nikola'n─▒n yard─▒m talebini kabul etti. Bunun üzerine bir Rus filosu Beykoz’a asker ç─▒kard─▒. Bu durum ─░ngiltere ve Fransa’y─▒ harekete geçirdi ve Kütahya’da 1833’te anla┼čma sa─čland─▒. Devleti tehdit eden bu tehlike geçici olarak önlenmi┼č oldu. 8 Temmuz 1833 tarihinde Hünkâr ─░skelesi anla┼čmas─▒yla 8 y─▒l süresinde taraflar tehlike an─▒nda birbirlerine yard─▒m etmeyi kabul etmi┼člerdir. Avrupal─▒ devletler Rusya’n─▒n bu ayr─▒cal─▒kl─▒ haklar─▒n─▒ 1841 y─▒l─▒nda Londra Bo─čazlar Antla┼čmas─▒yla sona erdirmeyi ba┼čard─▒lar.[3] Bu anla┼čma ile Bo─čazlar ilk defa çok tarafl─▒ Uluslararas─▒ statüye kavu┼čmas─▒ ve büyük devletlerin farkl─▒ ç─▒kar yollar─▒ aramalar─▒na sebep olacakt─▒r. Osmanl─▒ Devleti’nin bar─▒┼č zamanlar─▒nda sava┼č gemilerinin geçi┼člerine izin vermemesi kaidesi, 1856 Paris Antla┼čmas─▒yla sava┼č zaman─▒nda ekleyerek Osmanl─▒ Devletinin egemenlik haklar─▒n─▒ daralm─▒┼čt─▒r. Antla┼čmay─▒ imzalayan devletler ve elçiliklerin küçük sava┼č gemilerinin bo─čazdan geçi┼čleri padi┼čah─▒n iznine tabidir. Bu ┼čartlar Rusya’y─▒ memnun etmedi, çünkü Karadeniz egemenli─čini kaybetmi┼č oldu. 1870 Almanya – Fransa sava┼č─▒yla s─▒k─▒nt─▒ya dü┼čen Avrupa siyasi halinden kazanç elde etmek için tek tarafl─▒ anla┼čma maddelerini yok sayd─▒─č─▒n─▒ duyurdu. Almanya’n─▒n Rusya ile beraber hareket etmesi sonucunda ─░ngiltere öncülü─čünde Londra’da Osmanl─▒, Almanya, Avusturya, ─░ngiltere, Fransa, ─░talya ve Rusya 17 Ocak 1871 tarihinde Londra da konferansta topland─▒lar ve 13 Mart 1871 Londra Anla┼čmas─▒n─▒ imzalad─▒lar. Buna göre Karadeniz’in tarafs─▒zl─▒─č─▒ kald─▒r─▒larak, Osmanl─▒’n─▒n bar─▒┼č zamanlar─▒nda bo─čazlar─▒ kapal─▒l─▒─č─▒ ilkesi kald─▒r─▒ld─▒. Türk Devleti istedi─či zaman bo─čazlara dost ve müttefik donanmalar─▒na açabilecekti.[4]

1877-1878 Osmanl─▒ Rus Sava┼č─▒nda büyük bir hezimete u─črayan Osmanl─▒’dan bo─čazlardan baz─▒ ayr─▒cal─▒klar elde etmek isteyen Rusya ─░ngiltere’nin araya girmesiyle 13 Temmuz 1878 Berlin Antla┼čmas─▒yla yeni bir ve de─či┼čiklik olmad─▒─č─▒ndan ─░ngiltere güvenceyi sa─člamak amac─▒yla böyle bir antla┼čma yapt─▒. Londra anla┼čmas─▒n─▒n aynen devam etmesi kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Bo─čazlar─▒n hukuki statüsü Berlin antla┼čmas─▒na sonradan baz─▒ küçük de─či┼čiklikler yap─▒larak hükümler geçerlili─čini 1. Dünya Sava┼č─▒na kadar sürdürmü┼č oldu.[5]

1.Dünya Sava┼č─▒ sürecinde Türk Bo─čazlar─▒nda uygulanacak geçi┼č rejiminin ehemmiyeti çok dikkatli bir ┼čekilde ortaya ç─▒km─▒┼čt─▒r. ─░ttifak Devletlerinin Sava┼č─▒ kaybetmesiyle ABD ve ─░ngiltere Bo─čazlar─▒n tüm yabanc─▒ devlet gemilerine aç─▒lmas─▒ ve kendi menfaatleri yönünde geli┼čmesi yönünde caba harcam─▒┼člard─▒r. 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi’nin 1. Maddesinde, Çanakkale ve Karadeniz Bo─čazlar─▒’n─▒n yabanc─▒ devlet gemilerine aç─▒lmas─▒ ve Bo─čazlar─▒n ─░tilaf Devletlerinin hakimiyetine girmesi öngörülmü┼čtür.[6]  10 A─čustos 1920’de imzalanan Sevr Antla┼čmas─▒n─▒n Bo─čazlarla ilgili maddelerine göre Bo─čazlar Uluslararas─▒ bir statüye girmekteydi. Çanakkale ve ─░stanbul Bo─čaz─▒ndan geçi┼č sava┼č esnas─▒nda her çe┼čit sava┼č ve ticaret gemilerine serbest olacakt─▒. Bo─čazlar─▒n kontrolü Uluslararas─▒ bir komisyon taraf─▒ndan yürütülecekti. Osmanl─▒ Devleti Bo─čazlar─▒n hakimiyeti tümüyle kaybetmi┼č olacakt─▒. Bo─čazlarda seyrüseferin, gerek bar─▒┼č gerek sava┼č hallerinde, milliyet fark─▒ gözetmeksizin bütün ticaret ve harp gemilerine, askeri ve ticari uçaklara aç─▒k olmas─▒na hükmedilmi┼čtir. Ayr─▒ca Bo─čazlar─▒n ablukaya tabi tutulmamas─▒, Milletler Cemiyeti Konseyi’nin kararlar─▒n─▒n icras─▒ haricinde Bo─čazlarda harp hali hakk─▒n─▒n kullan─▒lmamas─▒ ve dü┼čmanca hiçbir harekete ba┼čvurulmamas─▒ esasa ba─članm─▒┼čt─▒r. Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n Avrupa k─▒y─▒s─▒n─▒n ise Yunanistan’a verilmesi öngörülmü┼čtür.[7] Osmanl─▒ yetkilileri taraf─▒ndan kabul edilen bu uygulama TBMM’ce kabul olmay─▒nca uygulanmayan bir anla┼čma olmu┼čtur.[8]

Sevr antla┼čmas─▒ uygulama alan─▒ bulunmay─▒nca, Kurtulu┼č Sava┼č─▒n─▒n kazan─▒lmas─▒  sonucunda Bo─čazlar─▒n durumu Türkiye Cumhuriyetinin tapu mahiyetinde olan 24 Temmuz 1923 tarihinde Türkiye ile Büyük Britanya, Fransa, Rusya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan, Japonya ve Yugoslavya aras─▒nda ─░sviçre’nin Lozan ┼čehrinde            imzalanan ve Türkiye’yi ─░smet Pa┼ča’n─▒n ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyetin temsil etti─či Bo─čazlar─▒n─▒n statüsüdür. Bu konferansta en çok zaman alan tart─▒┼čma konusu Bo─čazlar meselesi olmu┼č ve bu tart─▒┼čmalarda Türkiye ile Rusya, ─░ngiltere’ye kar┼č─▒ beraber hareket etmi┼člerdir. Lozan Bar─▒┼č Antla┼čmas─▒’n─▒n 23. Maddesi ve ona ekli “Bo─čazlar─▒n Tabi Olaca─č─▒ Usule Dair Mukalevename” bo─čazlardan geçi┼č hükmü; bar─▒┼čta ve sava┼čta denizden ve havadan geçi┼č ve ula┼č─▒m serbestli─či ilkesi kabul edilerek 1841’den beri devam eden Uluslararas─▒ statünün sürdürülmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.[9] Bu hükümler Türk karasular─▒ ve hava sahas─▒nda ve Bo─čazlar üzerindeki hava sahas─▒nda Türk hakimiyetini k─▒s─▒tlamaktad─▒r. Bo─čazlardan geçi┼č serbestisi kaidesinin uygulanmas─▒ için dü┼čünülen ilk önlem ise Bo─čazlar─▒n askersizle┼čtirilmesi olmu┼čtur. Sözle┼čmeye göre bu tedbir Çanakkale ve ─░stanbul Bo─čazlar─▒n─▒n her iki k─▒y─▒lar─▒n─▒, Marmara Adalar─▒n─▒ ve Çanakkale giri┼č noktas─▒ndaki Türk ve Yunan adalar─▒n─▒ kapsamaktad─▒r. ─░stanbul’un güvenli─či için 12.000 ki┼čilik bir garnizon ile bir deniz üssünün tesisi zaruri görülmü┼čtür. Buna kar┼č─▒l─▒k ─░smet Pa┼ča, yapt─▒─č─▒ konu┼čmada Bo─čazlar─▒n askersizle┼čtirilmesinin gerek Türkiye için, gerekse dünya bar─▒┼č─▒ yönünden ortaya ç─▒karabilece─či muhtemel zararlar─▒ anlatmaya çal─▒┼čm─▒┼č ve uzun süren tart─▒┼čmalardan sonra kabul edilmi┼čtir. Askersiz bölge ─░stanbul Bo─čaz─▒’nda 15 Km.’ye, Çanakkale Bo─čaz─▒’nda 20 Km.’ ye indirilecek ┼čeklinde düzenleme yap─▒lm─▒┼čt─▒r.[10] Bölgenin herhangi bir sald─▒r─▒ya maruz kalmas─▒ halinde güvenli─či sözle┼čmeyi imzalayan devletler ve Milletler Cemiyeti’nin güvencesi alt─▒na al─▒nd─▒.

Türkiye, bir taraftan Lozan Bo─čazlar Sözle┼čmesi’nin gereklerini bar─▒┼čç─▒l bir ┼čekilde yerine getirirken, di─čer taraftan 1933 y─▒l─▒ndan itibaren Sözle┼čme’nin de─či┼čtirilmesine yönelik taleplerini, diplomatik geleneklere uygun bir ┼čekilde dile getirmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu kapsamda Türkiye, 1923 y─▒l─▒nda Lozan Bo─čazlar Sözle┼čmesi yap─▒l─▒rken mevcut olan siyasi ┼čartlar─▒n köklü bir ┼čekilde de─či┼čti─čini, dolay─▒s─▒yla bo─čazlar konusunda yeni bir konferans toplanmas─▒n─▒n kaç─▒n─▒lmaz hale geldi─čini ortaya koyan bir dizi diplomatik giri┼čim ba┼člatm─▒┼čt─▒r. ─░talya lideri Mussolini’ nin izledi─či siyaset yüzünden Akdeniz’de ortaya ç─▒kan güvensizlik ve gitgide nazikle┼čen Bo─čazlar─▒n durumu, Türk Hükümeti'nin dikkatini tekrar bu konuya çekmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Japonya’n─▒n Milletler Cemiyeti’nden çekilmesi ve ─░talya’n─▒n Türk sahilleri çevresindeki 12 ada ile ilgilenmeye ba┼člamas─▒ üzerine Türk Hükümeti Bo─čazlar Sözle┼čmesi’nin tadili için Milletler Cemiyetine ba┼čvurmu┼čtur. Milletler Cemiyeti Genel Kurulu’nda 1935 y─▒l─▒n─▒n Eylül ay─▒nda, ─░talya’n─▒n Habe┼čistan’─▒ i┼čgal etmesi nedeniyle yap─▒lan toplant─▒ s─▒ras─▒nda Bo─čazlar konusundaki talebini bir kez daha gündeme getirmi┼čtir. Türkiye yeni bir konferans toplanmas─▒na yönelik bu nihai diplomatik giri┼čimini isabetli bir zamanlama ile 11 Nisan 1936 tarihinde Lozan Bo─čazlar Sözle┼čmesi’ne taraf olan tüm devletlere birer nota göndererek sonuçland─▒rma yoluna gitmi┼čtir. Bu nota ayn─▒ gün Milletler Cemiyeti Genel Sekreteri’ne ve onun arac─▒l─▒─č─▒yla Cemiyet üyelerine de gönderilmi┼čtir. Bu son giri┼čim, ba┼čta ─░ngiltere olmak üzere, Sovyetler Birli─či, Fransa ve di─čer devletler taraf─▒ndan benimsenmi┼č ve 22 Haziran 1936 tarihinde ─░sviçre’nin Montrö kentinde yeni bir konferans toplanmas─▒na karar verilmi┼čtir. Yakla┼č─▒k bir ay süren ve çetin müzakerelere sahne olan Konferans sonunda, 20 Temmuz 1936 tarihinde Montrö Bo─čazlar Sözle┼čmesi imzalanm─▒┼čt─▒r. Toplam 29 maddelik ana metin, bu ana metne ili┼čkin 4 ek ve bir de Protokol’den olu┼čan Montrö Bo─čazlar Sözle┼čmesi, Konferansa kat─▒lan Bulgaristan, Büyük Britanya, Fransa, Japonya, Romanya, Sovyetler Birli─či, Türkiye, Yugoslavya ve Yunanistan taraf─▒ndan 20 Temmuz 1936 y─▒l─▒nda imzalanm─▒┼č, 9 Kas─▒m 1936 tarihinde yürürlü─če girmi┼čtir114. Bo─čazlar’─▒n Türkiye taraf─▒ndan yeniden askerle┼čtirilmesine ili┼čkin uygulama ise, Protokol’ün 1’inci madde hükmü gere─či, ana Sözle┼čme’nin yürürlü─če girmesinden önce 15 A─čustos 1936 tarihinde ba┼člam─▒┼čt─▒r.[11]

Montrö Bo─čazlar Sözle┼čmesinin süresi 20 y─▒l ve her 5 y─▒lda bir incelenecekti. Fakat sözle┼čme bitiminden 2 y─▒l öncesine kadar taraflardan hiç birisi feshi için istekte bulunmazsa 2 y─▒l sonraya kadar geçerlili─či devam edecekti.1956’da bitmesi gereken sözle┼čme ba┼čvuru olmamas─▒ dolay─▒s─▒yla günümüze kadar etmi┼čtir. Bo─čazlarda Türk egemenli─či artmas─▒yla birlikte tam anlamda bir hakimiyet söz konusu de─čildir. Bu sözle┼čme sayesinde Mustafa Kemal ve Tük yetkililerin siyasi alanda büyük bir ba┼čar─▒ elde etmi┼člerdir. Türkiye’nin bo─čazlar üzerindeki hakimiyeti perçinle┼čmi┼čtir. 1945 y─▒l─▒nda Yalta ve Potsdam konferanslar─▒nda müttefikler kendi aralar─▒nda bo─čazlar ile ilgili görü┼čmeler yapm─▒┼člard─▒r. 2. Dünya Sava┼č─▒ sonras─▒nda Uluslararas─▒ arenada tekrar tart─▒┼čmalara neden olmu┼čtur. Siyasi ve askeri alanda önemli geli┼čmelerin ya┼čanmas─▒ Bo─čazlar─▒n hukuki statüsünde bir de─či┼čiklik olmam─▒┼čt─▒r. Türkiye 1991 y─▒l─▒nda Bo─čazlarda baz─▒ de─či┼čiklikler yapma giri┼čiminde  bulunsa da bunda pek ba┼čar─▒ sa─člayamam─▒┼čt─▒r. Bu ba┼čar─▒y─▒  ancak; uluslararas─▒ arenada gücünü artt─▒rmas─▒yla sa─člayabilir.[12]

Montrö Bo─čazlar Sözle┼čmesinin mevcut haliyle devam ettirilmesinin, ancak sözle┼čmenin düzenlemedi─či ya da zamanla ortaya ç─▒kan bo┼čluk ve ihtiyaçlar─▒n, uluslararas─▒ hukuk ve taraf olunan di─čer uluslararas─▒ düzenlemeler göz önünde tutularak günümüz gereklerine göre düzenlenerek uygulanmas─▒n─▒n, Türk Bo─čazlar─▒ rejiminin gelece─či ve uluslararas─▒ bar─▒┼č─▒n devam─▒ için en faydal─▒ yol olaca─č─▒ dü┼čünülmektedir.

 

Ayhan Candan

Çanakkale Sava┼č─▒ Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒, Alan k─▒lavuzu 

 

 

KAYNAKÇA

BEYD─░LL─░ Kemal,Bo─čazlar Meselesi, Türkiye Diyanet Vakf─▒ ─░slam Ansiklopedisi, C.6, ─░stanbul(1988-2013), s.266-269.

 

DO├ÉRU Sami, Türk Bo─čazlar─▒n─▒n Hukuki Statüsü: Sevr ve Lozan’dan Montrö’ye Geçi┼č, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.15, S.2, 2014,s.123-149.

 

DÖRDÜNCÜ Muharrem, 1774 Küçük Kaynarca Antla┼čmas─▒ndan 1841  Londra Sözle┼čmesine Kadar Bo─čazlar Meselesi, AKÜ. Sosyal Bilimler Dergisi C.3, S.1 Haziran 2001, s.73-79.

 

ERAT Muhammet(Ed.),Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Kriter Yay─▒nevi,2013 ─░stanbul.

 

O├ÉUZ Yüksel, Montreux’den Günümüze Türk Bo─čazlar─▒( Uygulamalar, Sorunlar, Çözümler) Bas─▒lmam─▒┼č Yüksek Lisans Tezi,  Ankara, 2007.

 

TUK─░N Cemal, Bo─čazlar Meselesi, Pan Yay─▒nc─▒l─▒k, ─░stanbul 1999.

 

 



[1] Cemal TUK─░N, Bo─čazlar Meselesi, ─░stanbul 1999, s.64.

[2] Kemal BEYD─░LL─░, Bo─čazlar Meselesi, Türkiye Diyanet Vakf─▒ ─░slam Ansiklopedisi, C.6, ─░stanbul(1988-2013), s.266.

[3]  Muharrem DÖRDÜNCÜ, 1774 Küçük Kaynarca Antla┼čmas─▒ndan 1841 Londra Sözle┼čmesine Kadar Bo─čazlar Meselesi, AKÜ. Sosyal Bilimler Dergisi C.3, S.1 Haziran 2001, s.84.

[4]  Beydilli, a.g.m. s.267.

[5] Tukin,a.g.e.,s.391.

[6] Sami DO├ÉRU, Türk Bo─čazlar─▒n─▒n Hukuki Statüsü: Sevr ve Lozan’dan Montrö’ye Geçi┼č, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.15, S.2, 2014,s.140-141.

[7] Yüksel O├ÉUZ, Montreux’den Günümüze Türk Bo─čazlar─▒( Uygulamalar, Sorunlar, Çözümler) Bas─▒lmam─▒┼č Yüksek Lisans Tezi, 2007 Ankara, s.16.

[8] Muhammet ERAT,(Ed.),Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, 2013 ─░stanbul,s.205.

[9] Do─čru, a.g.m. s.143-144

[10] O─čuz,a.g.e. s.27-28.

[11] Do─čru, a.g.m. s.154-155.

[12] Erat, a.g.e. s.343-345.


  4520 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)