Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

Tarih: 13/12/2016   /   Toplam Yorum 2   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 4857

E─čer hem Alman hem de Osmanl─▒ ordular─▒n─▒n ba┼čkomutanl─▒klar─▒, asl─▒nda her stratejik kararg├óhta g├Âzlemlenebilecek t├╝rden, buyurganl─▒k ve sahadan y├╝kselen ele┼čtirilere kay─▒ts─▒zl─▒k yerine ileti┼čim ve y├Âneti┼čime daha a├ž─▒k bir tav─▒r sergilemi┼č olsayd─▒ belki de ters giden baz─▒ ┼čeyleri vaktinde de─či┼čtirmek kabil olabilirdi. ├ç├╝nk├╝ her iki tarafta da, sadece yabanc─▒ olan m├╝ttefikini de─čil bizzat kendi ordusunun y├╝ksek sevk ve idaresini de iyi niyetle tenkit eden, ger├žek├ži bir analizle ve uzla┼čmac─▒ bir dille alternatifler ├Âneren subay ve generaller mevcuttu.
Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖndaki T├╝rk-Alman asker├« ittifak─▒, ba┼čar─▒s─▒z neticesinden etkilenmeden ve sadece bir taraf─▒ g├╝nah ke├žisi haline getirmeden derinli─čine incelenebilirse, ├Âzelde Osmanl─▒/T├╝rk asker├« tarihi genel olarak ise modern birle┼čik harek├ót tarihi a├ž─▒s─▒ndan faydal─▒ olacakt─▒r. (G.Y)

 

 

 

 

Birinci Dünya Sava┼č─▒, Osmanl─▒ ordusunun son harbi ve dolay─▒s─▒yla da son birle┼čik harekât tecrübesi oldu.  Yeniçeri Oca─č─▒’n─▒n kald─▒r─▒lmas─▒yla ba┼člayan düzenli ordu döneminin ilk birle┼čik harekât─▒, 1853-56 Osmanl─▒-Rus Harbi (K─▒r─▒m Harbi) idi. Kimi askerî tarihçiler taraf─▒ndan “ilk dünya sava┼č─▒” olarak an─▒lan bu harpte Osmanl─▒ Devleti Birle┼čik Krall─▒k, Fransa ─░mparatorlu─ču ve Sardunya Krall─▒─č─▒ ile Çarl─▒k Rusya’s─▒na kar┼č─▒ askerî ittifak kurmu┼čtu. Cihan Harbi’nde yak─▒n dü┼čman de─či┼čmedi,  ancak eski müttefikler olan Birle┼čik Krall─▒k ve Fransa bu kez Çarl─▒k Rusya’s─▒ ile ittifak kurmay─▒ tercih etti. Osmanl─▒ Devleti ise bu kez Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan Krall─▒─č─▒ ile ayn─▒ tarafta yer ald─▒. Ad─▒ geçen bu devletler ve ordular─▒ II. Dünya Sava┼č─▒’na da kat─▒l─▒rken,  Osmanl─▒ ordusunun vârisi olan Türk Silahl─▒ Kuvvetli Kuvvetleri’nin bir sonraki birle┼čik harekât tecrübesi Kore Harbi (1950-53) oldu. Bu üçüncüsünde de ittifak kurulan güç de─či┼čti ve Türk Tugay─▒ çat─▒┼čmalarda Amerikan üst komutas─▒na ba─čl─▒ olarak yer ald─▒.

1853-1953 aras─▒ndaki yüz sene içerisindeki üç birle┼čik harekât tecrübesi içinde hiç ┼čüphesiz en önemlisi, ilk modern topyekûn harp olarak tarihe geçmi┼č Birinci Dünya Sava┼č─▒’ndaki Osmanl─▒-Alman ittifak─▒d─▒r. Yüzüncü sene-i devriyesini idrak etti─čimiz bu silah arkada┼čl─▒─č─▒n─▒n askerî aç─▒ndan tam bir muhasebesi ne Türkiye’de ne de Almanya’da ç─▒kar─▒lm─▒┼č de─čildir.  Bu sava┼čta ald─▒klar─▒ ma─člubiyet sonras─▒ imparatorluk ve krall─▒ktan cumhuriyetlere dönü┼čen dört ülke de de Cihan Harbi’nin resmî tarihi yaz─▒l─▒rken ma─člubiyetin faturas─▒ yerli siyasi ve askerî karar al─▒c─▒lar kadar yabanc─▒ müttefiklere de ç─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. Hiç ┼čüphesiz ki Osmanl─▒ Devleti’nin gizli bir ittifak antla┼čmas─▒n─▒n neticesinde sadece üç ayl─▒k bir seferberlik üzerine sava┼ča girmesinde, Bat─▒ cephesinde umdu─ču h─▒zda ilerleyemeyen Almanya’n─▒n bask─▒lar─▒n─▒n rolü büyük olmu┼čtu. Bununla beraber, dört sene süren sava┼č iki devlet ve silahl─▒ kuvvetleri aras─▒nda karargâhtan k─▒taya, cephe gerisinden muharebe meydanlar─▒na uzanan gerçek bir askerî i┼čbirli─čine sahne oldu.

            Söz konusu bu i┼čbirli─činin stratejik ve politik aç─▒lardan oldu─ču kadar, günümüz harekât ortam─▒nda giderek daha fazla önem kazanan birle┼čik harekât konsepti çerçevesinde de incelenmesi gerekmektedir.  Son 60 y─▒ld─▒r birlikte ayn─▒ askerî ittifak çat─▒s─▒ (NATO) alt─▒nda bulunan bu iki devletin Dünya Sava┼č─▒’ndaki silah arkada┼čl─▒─č─▒n─▒n hikâyesi, bugün ve gelecekteki birle┼čik harekât aç─▒s─▒ndan da geçerli dersleri bünyesinde bar─▒nd─▒rmaktad─▒r. Bu kapsamda ele al─▒nabilecek ara┼čt─▒rma konular─▒ ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir:

  • Stratejik planlanmada taraflar─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ faydalar üzerinde gerçekçi bir mutabakat içinde olmalar─▒
  • Bilhassa uzun süreli harplerin stratejik planlanmas─▒ s─▒ras─▒nda müttefik silahl─▒ kuvvetlerin milli ve askerî kuvvet potansiyellerinin gerçekçi olarak analizi
  • Stratejik ve taktik düzeydeki karar alma süreçlerinde müttefik silahl─▒ kuvvetlerin karargâhlar─▒ ve kurmaylar─▒ aras─▒nda e┼čgüdümün sa─članmas─▒
  • Farkl─▒ silahl─▒ kuvvetlerin kurumsal kültürleri ile personellerinin askerî formasyon ve doktriner al─▒┼čkanl─▒klar─▒ aras─▒ndaki farkl─▒l─▒klar─▒n dikkate al─▒nmas─▒ ve bu konuda taraflarda bir kar┼č─▒l─▒kl─▒ fark─▒ndal─▒k olu┼čturulmas─▒
  • Müttefik unsurlardan en az birinin personeline co─črafi ve kültürel aç─▒lardan yabanc─▒ harekât alanlar─▒ hakk─▒nda personele oryantasyon e─čitimi verilmesi ya da bu konuyla ilgili haz─▒rlanacak bir hususi talimname haz─▒rlanmas─▒

 

Uzun bir s─▒cak çat─▒┼čma süresine ve üç k─▒taya yay─▒lm─▒┼č çok cepheli bir çat─▒┼čma çevresine yay─▒lm─▒┼č Birinci Dünya Sava┼č─▒, birle┼čik harekât yönetiminde ç─▒kabilecek bu ve benzeri pek çok problem kayna─č─▒n─▒ gözler önüne sermi┼čtir.  Sava┼č boyunca her iki ittifak blo─ču içinde de birle┼čik harekât yönetiminde s─▒k─▒nt─▒lar ya┼čanm─▒┼č ve çat─▒┼čma uzad─▒kça müttefik unsurlar─▒n birbirlerine yönelik suçlama ve ┼čikâyetleri giderek daha sesli dile getirilir olmu┼čtur. Meseleye Merkez Kuvvetleri çerçevesinde bak─▒ld─▒─č─▒nda, ittifak─▒n en güçlü unsuru olarak lider rolünü üstlenen Alman Ordusu Ba┼čkomutanl─▒─č─▒n─▒n (Oberste Heeresletiung) 1916 y─▒l─▒ndan itibaren hem Viyana hem de ─░stanbul ile ili┼čkilerinin gerginle┼čti─či söylenebilir. Rusya kar┼č─▒s─▒nda daha sava┼č─▒n ikinci senesinde hezimete u─črama tehdidiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalan Avusturya-Macaristan Genelkurmay─▒ da, Çanakkale Zaferi sonras─▒nda özgüveni artarak daha fazla inisiyatif isteyen Osmanl─▒ Ba┼čkomutanl─▒k Vekâleti de Berlin’i rahats─▒z etmi┼čtir. Uzayan ve geni┼čleyen sava┼čta müttefiklerine ihtiyac─▒ artan Almanya’n─▒n onlar─▒ daha fazla kontrol etmeye yöneltmi┼čtir. Müttefiklerinin karargâh ve k─▒talar─▒na ba┼člang─▒çta öngörmedi─či kadar personel ve teçhizat göndermek zorunda kalan Alman Genelkurmay─▒’n─▒n komutada daha fazla söz sahibi olmak istemesi kendisi aç─▒s─▒ndan hakl─▒ olsa da birle┼čik harekât─▒n icras─▒nda taraflar ars─▒ndaki sürtü┼čmeleri artt─▒rm─▒┼čt─▒r. Sava┼č─▒n son iki senesinde artan problemler yukar─▒da maddeler halinde verdi─čimiz konu ba┼čl─▒klar─▒ çerçevesinde inceledi─činde, bir ittifak─▒n tesisinden müttefiklerin birle┼čik harekât─▒ sonland─▒rmas─▒na kadar hangi hususlar─▒n dikkate al─▒nmas─▒ gerekti─či hakk─▒nda bize önemli bilgiler sa─člayabilir. Aksi takdirde mevzu sadece 1914-18 aras─▒ Türk-Alman askerî ittifak─▒n─▒n Almanya ya da Osmanl─▒ Devleti’ne neler kaybettirdi─činin tek tarafl─▒ hikâyesine döner ki bunun hem geçmi┼či do─čru anlamak hem de geçmi┼č tecrübeden dersler ç─▒karmak hususlar─▒nda bir fayda sa─člamayaca─č─▒ aç─▒kt─▒r.

 

  1. Birle┼čik Stratejik Planlaman─▒n Kusurlar─▒ ve ─░ttifak─▒n Asimetrik Yap─▒s─▒

Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒n hemen arefesinde, 2 A─čustos 1914’de d─▒┼č ve iç kamuoylar─▒ndan gizli olarak imzalanan Osmanl─▒-Alman ─░ttifak Antla┼čmas─▒, hem millî hem de askerî güç potansiyeli asimetrik bulunan iki devletin aras─▒nda stratejik düzeyde savunma i┼čbirli─čini öngörüyordu. Sonradan uzun y─▒llar hâkim olacak kanaatin aksine, Cihan Harbi öncesinde Merkez Kuvvetleri olarak bilinen Almanya ve Avusturya-Macaristan’─▒n siyasî ve askerî karar al─▒c─▒lar─▒ 1914 ortalar─▒na kadar aralar─▒nda Osmanl─▒ Devleti’ni görmeye istekli de─čildi. Benzer bir ┼čekilde Osmanl─▒ hükûmeti de, Enver Pa┼ča da dâhil, illa Almanya ile ittifak kurma aray─▒┼č─▒nda de─čildi. Oysa Osmanl─▒ Devleti’nde 1883’den beri neredeyse kesintisiz otuz y─▒ld─▒r Alman askerî dan─▒┼čmanl─▒k heyetleri mevcuttu ve Osmanl─▒ ordusunun teçhizat─▒ a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Alman silah endüstrisinden temin edilmekteydi. Alman D─▒┼či┼čleri ve Genelkurmay─▒, Balkan Harbi’nde hezimete u─črayan Osmanl─▒ silahl─▒ kuvvetlerinin kendilerine bir katk─▒ sa─člayamayaca─č─▒n─▒ dü┼čünüyor, Osmanl─▒ devlet adamlar─▒ ise en yak─▒n tehdit gördükleri Rusya’ya kar┼č─▒ hem ─░tilaf Devletleri hem de Merkez Kuvvetleri ile ittifak pazarl─▒─č─▒ yapt─▒ktan sonra birini tercih etmeyi istiyorlard─▒.

 Avrupa siyasetinin giderek ─▒s─▒nmas─▒ ile birlikte 1914 yaz─▒n─▒n sonlar─▒nda hem Alman hem de Osmanl─▒ taraflar─▒nda aceleci stratejik tercihler a─č─▒r bast─▒ ve zoraki bir ittifak kurma yoluna gidildi.  Berlin’de Osmanl─▒ Devleti ile ortakl─▒─ča gidilmesini isteyen bizzat ─░mparator II. Wilhelm olmu┼čtu, çünkü kendilerinin reddetmesi halinde Osmanl─▒lar─▒n dü┼čman blo─ča kat─▒lmas─▒ndan endi┼če ediyordu. Oysa ne Birle┼čik Krall─▒k, ne Fransa ve ne de Rusya Osmanl─▒ Devleti’nin müttefiki olmay─▒ kabul etmi┼čti. ─░stanbul’da Almanya ile bir savunma i┼čbirli─čine gidilmesinin en büyük taraftar─▒ Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča idi, çünkü hem o hem de di─čer kabine üyeleri Çarl─▒k Rusya’s─▒n─▒n yak─▒n zamanda ─░stanbul ve Bo─čazlara dönük bir sald─▒r─▒da bulunaca─č─▒na ve bunu tek ba┼č─▒na def edemeyeceklerine kanilerdi. Oysa her ne kadar baz─▒ Rus siyasetçi ve generallerinin bu yönde haz─▒rlad─▒─č─▒ ve öne ç─▒kard─▒─č─▒ planlar olsa da bunlar─▒n hayata geçirilmesi san─▒ld─▒─č─▒ndan çok daha zordu. ─░ki ülkede de resmî ya da fiilî liderlerin, kimi devlet adamlar─▒ ve kurmaylar─▒n─▒n uyar─▒lar─▒na ra─čmen, tek ba┼člar─▒na büyük strateji olu┼čturma arzular─▒, stratejik planlama ilkelerine ayk─▒r─▒ olarak aceleyle haz─▒rlanm─▒┼č bir savunma ortakl─▒─č─▒n─▒ ortaya ç─▒kard─▒.

Gizli Osmanl─▒-Alman ittifak antla┼čmas─▒n─▒n imzalanmas─▒ndan sadece üç gün önce, Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─ču S─▒rbistan’a harp ilân etmi┼čti. Ancak o tarihte Osmanl─▒ Devleti de dâhil Avrupa’daki hiçbir gücün sefer ve seferberlik planlar─▒nda dört senelik bir topyekûn harp öngörülmemi┼čti. Hem Balkan Harbi hezimetinden yeni ç─▒km─▒┼č olmas─▒ hem de seferberlik h─▒z─▒n─▒n Avrupa’daki rakiplerine nispetle dü┼čüklü─čü sebebiyle Osmanl─▒ ordusunun k─▒sa süreli bir harbe dahi süratle girecek durumu yoktu. Buna kar┼č─▒l─▒k, hem nüfus hem de tabiî kaynaklara eri┼čim aç─▒lar─▒ndan rakiplerine göre dezavantajl─▒ bulunan Almanya’n─▒n 1870-71 Sava┼č─▒’ndan sonra doktrinle┼čmi┼č milli askerî konsepti h─▒zl─▒ seferberlik ve taarruz ile K─▒ta’daki dü┼čmanlar─▒n─▒ süratle etkisiz hale getirmek üzerine kuruluydu. Sava┼č ç─▒karsa bunun çok uzun sürmeyece─čini dü┼čünen Alman ve Osmanl─▒ karar al─▒c─▒lar─▒, birbirlerinden bekledikleri kar┼č─▒l─▒kl─▒ fayday─▒ s─▒cak çat─▒┼čmada destek vermek ve almaktan çok dü┼čman blokta olmayarak köstek olmamak üzerine kurmu┼člard─▒.

Bununla beraber, pek çok stratejik savunma antla┼čmas─▒nda oldu─ču gibi, taraflardan birine sald─▒r─▒ halinde di─čerinin de onunla birlikte harbe i┼čtirak edece─či ┼čeklinde bir madde burada da mevcuttu. Ancak ─░stanbul’daki hiçbir yetkili antla┼čman─▒n hemen ertesinde seferberlik ilân edilmi┼č olmas─▒na ra─čmen sadece üç sonra daha henüz haz─▒rl─▒ks─▒z bir vaziyette sava┼ča girmeyi ummam─▒┼čt─▒ ve o vakit geldi─činde bunu geciktirmek için de bir hayli u─čra┼čt─▒lar. Ancak, sava┼ča girmek için Merkezî Kuvvetleri 1915 sonlar─▒na kadar oyalamay─▒ ba┼čaran Bulgaristan’─▒n aksine, Osmanl─▒ hükûmeti uzun süre direnemedi.  Osmanl─▒ hizmetine al─▒nm─▒┼č Alman sava┼č gemileri Göben ve Breslau’ya komuta eden Amiral Souchon’un 29 Ekim 1914’de Karadeniz’deki Rus limanlar─▒na, Berlin’in talimat─▒  ve ─░stanbul’da Enver ve Cemal Pa┼čalar─▒n bilgisi dahilinde yapt─▒─č─▒ bir emr-i vâki sald─▒r─▒ ile Kas─▒m 1914’de sava┼ča girilmi┼č oldu.

Bu dakikadan sonra iki devlet ve ordunun asimetrik yap─▒s─▒ yüzünden harekât─▒n stratejik planlamas─▒nda inisiyatif ister istemez Alman taraf─▒na kayd─▒. ─░ttifak Antla┼čmas─▒ öncesinde Osmanl─▒ Devleti’ne Liman von Sanders ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir askerî dan─▒┼čman heyeti göndermi┼č ve iflas durumuna gelmi┼č Osmanl─▒ maliyesini rahata kavu┼čturmak için ciddi bir kredi açm─▒┼č olan Almanya, bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒nda Osmanl─▒ ordusunun Rusya ve ─░ngiltere ile çat─▒┼čaca─č─▒ cepheler açmas─▒n─▒ istedi. Böylelikle ─░tilaf Devletleri ordular─▒n─▒n kuvvet tasarrufu yaparak s─▒klet merkezlerini Bat─▒ cephesine odaklamalar─▒ imkâns─▒z hale gelecekti.  ─░lk bak─▒┼čta Almanya’n─▒n lehine, Osmanl─▒ Devleti’nin ise aleyhine gözüken bu stratejik harekât plan─▒, orta vadede i┼čleri Berlin’i de zora sokan bir hale getirdi. Her ne kadar Osmanl─▒ ordusu Kafkas ve Kanal cephelerinde umulandan daha ba┼čar─▒l─▒ olup bir miktar Rus ve ─░ngiliz kuvvetinin Bat─▒ Cephesi’nden buraya naklini sa─člasa da, bu iki cephede çat─▒┼čmalar─▒n 1917’ye kadar sürmesi ve Çanakkale’de yeni bir cephenin aç─▒lmas─▒ Almanya’n─▒n Osmanl─▒ ordusuna vermesi gereken deste─či sürekli daha büyük boyutlara getirdi.  Avusturya-Macaristan’─▒n Do─ču Cephesi’nde Ruslar kar┼č─▒s─▒nda dü┼čtü─čü durumu düzeltmek için May─▒s 1915’de ortak komutay─▒ üstlenen Almanya, beklentilerin terse döndü─čü 1916 y─▒l─▒ndan itibaren Osmanl─▒ cephelerine de do─črudan müdahil olmaya ba┼člad─▒.  Osmanl─▒ cephelerine para, silah, mühimmat ve teçhizat deste─či yapan Almanya, Osmanl─▒lar─▒n yeteri kadar teknik elemana sahip olmamas─▒n─▒ da gerekçe göstererek, hava ve deniz kuvvetleri ile menzil te┼čkilat─▒, demiryolu ve kamyonlarla gerçekle┼čtirilen nakliye i┼čleri, telsiz haberle┼čmesi ve s─▒hhiye hizmetlerini a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak kendi personeliyle yürütmeyi tercih etti.

Osmanl─▒ harekât planlar─▒n─▒ Osmanl─▒ Erkân-─▒ Harbiyyesinin fiilî reisi olarak daha 1914 May─▒s ay─▒nda haz─▒rlayan Alman Tümgeneral Bronsart von Schellendorf ve muavini Yarbay Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča, bu planlar─▒n Enver Pa┼ča’n─▒n ba┼čkomutanl─▒─č─▒nda icras─▒nda yap─▒lacak de─či┼čiklikleri de sava┼č─▒n bu kadar uzamas─▒n─▒ da kestirmemi┼člerdi. Neticede Osmanl─▒ ordusunun her iki cephede önce durup sonra çekilmek zorunda kal─▒┼č─▒nda, birliklerin muharebe etkinli─čindeki problem de─čil harekât─▒n stratejik yönetimine dâhil olan lojistikten kaynaklanan zaaflar rol oynad─▒. Stratejik savunma ortakl─▒─č─▒n─▒n birle┼čik harekâta dönü┼čme sürecinde ele┼čtirilmesi gereken esas husus,  müttefiklerin birbirlerinden mümkün mertebe faydalanmaya çal─▒┼čmalar─▒ de─čil, bunu hem kendi hem de ortaklar─▒n─▒n imkân ve kabiliyetlerini gerçekçi olarak de─čerlendirmeden yapmaya çal─▒┼čmalar─▒d─▒r.

Alman Genelkurmay─▒ gönülsüz girdi─či bir ittifak─▒ ┼čartlar─▒n zorlamas─▒ ile sonradan fazla istismara yönelirken, Osmanl─▒ silahl─▒ kuvvetlerinin stratejik ve taktik karar alma süreçlerine de ─░stanbul’daki subay ve generalleriyle do─črudan müdahil olmu┼čtur. Osmanl─▒ ordusunun üst komutas─▒nda, yani Harbiye Nezareti ve Erkân-─▒ Harbiyye Riyaseti’nin o tarihteki yerli kadrosundaki zaaflar elbette bu müdahalenin boyutlar─▒n─▒n artmas─▒nda etkili olmu┼čtur. 1914 Ocak ay─▒nda henüz 33 ya┼č─▒nda ve mirliva (tu─čgeneral) rütbesiyle hem Harbiye naz─▒rl─▒─č─▒ hem de Erkân-─▒ Harbiyye reisli─čini üstlenen Enver Pa┼ča’n─▒n büyük birlik sevk ve idaresinde tecrübesi olmad─▒─č─▒ gibi, 1913 Aral─▒k ay─▒nda ─░stanbul’da çal─▒┼čmaya ba┼člayan Alman dan─▒┼čmanlar─▒n Osmanl─▒ Genelkurmay─▒’n─▒ yeniden yap─▒land─▒rma çal─▒┼čmalar─▒ da neticelenmi┼č de─čildi. Ayr─▒ca 31 Mart Vak‘as─▒ (1909) ve Balkan Harbi (1913) sonras─▒nda Enver Bey’in ba┼č─▒n─▒ çekti─či ─░ttihatç─▒ grubun ç─▒kartt─▒─č─▒ rütbe ve tekaüdlük kanunlar─▒ ile yüzlerce subay ve astsubay emeklili─če sevk edilmi┼č ya da görevinden uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.  Kimileri siyasi sebeplerle kimileri ise meslekî aç─▒dan yetersiz ya da ya┼čl─▒ olduklar─▒ndan tasfiye edilen bu komuta kadrosunun yerini bir anda doldurmak mümkün olamad─▒. Bunun bir neticesi olarak, Dünya Sava┼č─▒’nda tümen ve hatta kolordu mesabesinde büyük taktik birliklerin sevk ve idaresi genç yarbay ve albaylara emanet edilirken, Osmanl─▒ hizmetine giren Alman subaylara da kendi ordular─▒nda sahip olduklar─▒ndan bir ya da iki üst rütbe tevcih edilmesi kural haline geldi.

Terfi ve tayin i┼čleri fevkalâde kurall─▒ olan Alman ordusunda k─▒ta komutanl─▒─č─▒ verilmeyen pek çok Alman general ve subay, kendi ba┼čkomutanl─▒klar─▒n─▒n da daveti ve te┼čvikiyle, bu yüzden Osmanl─▒ hizmetine girmeyi kabul etti. Bunlar aras─▒nda en dikkat çekici olan, Irak’daki Osmanl─▒ VI. Ordusu komutanl─▒─č─▒n─▒ Belçika valili─čine tercih edip 72 ya┼č─▒nda Ba─čdad’a giden von der Goltz Pa┼ča’d─▒r. ─░stanbul’daki Alman Askerî Misyonunun ba┼čkanl─▒─č─▒ndan 1915 Nisan─▒nda Çanakkale’deki V. Ordu komutanl─▒─č─▒na tayin edilen Liman von Sanders ile Suriye ve Filistin’de artan ─░ngiliz tehdidine kar┼č─▒ kurulan Y─▒ld─▒r─▒m Grup Komutanl─▒─č─▒n─▒ (Heeresgruppe F) üstlenen eski Alman Genelkurmay Ba┼čkan─▒ Erich von Falkenhayn ise kayda de─čer di─čer generallerdir. Sava┼č─▒n sonuna gelindi─činde von Sanders’e ba─čl─▒ Askerî Misyona kat─▒lm─▒┼č Alman subay ve kâtiplerin say─▒s─▒ 800’ü, Misyon d─▒┼č─▒ Osmanl─▒ ordusu ve donanmas─▒nda komuta görevi alm─▒┼č kara ve deniz subaylar─▒n─▒n mikdar─▒ ise 190’─▒ bulmu┼čtur. Bunlardan 23’ü general, 10’u da amiraldir.

Çanakkale merkezli V. Ordu’da görev yapan Alman komutanlar─▒n üstlendi─či vazifelere bak─▒ld─▒─č─▒nda, Berlin’in daha 1915’den itibaren Osmanl─▒ cephelerindeki harekât yönetimine ne derece müdahil oldu─čunu gözler önüne serer. Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n gelecekteki bir sald─▒r─▒ya kar┼č─▒ savunulmas─▒ için yap─▒lan haz─▒rl─▒klar, Eylül 1914’den itibaren Alman amiralleri Usedom ve Merten’e b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Sahil Topçu ve Torpil K─▒taat─▒ Umum Müfetti┼či Usedom ve Merten ile ─░stihkâmlar Umumi Müfetti┼či General Weber koordinasyon içinde çal─▒┼č─▒yorlard─▒. Kezâ a─č─▒r topçu birliklerinin komutas─▒ da 1915 yaz─▒nda Alman Albay Wehrle’ye verildi. Ayn─▒ y─▒l─▒n Eylül ay─▒nda bütün topçu birliklerinin komutas─▒n─▒ Avrupa’daki Bat─▒ Cephesinden gelen Albay Grossmann ald─▒.  Anafarta Grubu’ndaki a─č─▒r topçu komutan─▒, bir kolordu komutan─▒ ve bir tümen komutan─▒ da Alman subaylard─▒. ┼×imal (kuzey) grubunun kurmay ba┼čkan─▒ da Alman’d─▒. Cenub (Güney) Grubu’nda ise bir kolordunun komutan─▒, di─čer bir kolordunun kurmay ba┼čkan─▒ ve bir tümen komutan─▒ Alman subaylard─▒. Deniz Yüzba┼č─▒ Pier ise May─▒s 1915’de ─░stanbul’daki mühimmat üreten fabrikalar─▒n idaresini üstlendi. Pier’in maiyetinde bulunan yüzlerce Alman personel içinde sadece subaylar de─čil sivil memurlar, mühendisler, kimyagerler, ustaba┼č─▒lar ve i┼čçiler de mevcuttu. Çanakkale’de muharebe halindeki V.Ordu’nun mühimmat ihtiyac─▒ Pier’in idaresindeki bu birim sa─čl─▒yordu.

 

 

  1. Birle┼čik Harekât Yönetiminde Personel Kaynakl─▒ Problemler

Osmanl─▒-Alman stratejik ittifak─▒n─▒n ┼čartlar─▒n zorlamas─▒ ile k─▒sa sürede birle┼čik harekâta dönü┼čmesi, birlikte çal─▒┼čacak müttefik askerî personelin birbirlerini tan─▒mas─▒ ve aralar─▒ndaki uyumun sa─članmas─▒ aç─▒s─▒ndan ciddi problemleri beraberinde getirmi┼čtir. Buna bir de, sava┼č─▒n Avrupa cephelerine göre çok farkl─▒ bir fizikî ve be┼čerî co─črafyaya sahip Do─ču (Osmanl─▒) cephelerine Alman subaylar─▒n yabanc─▒l─▒─č─▒ eklenince birle┼čik harekât yönetimi zaman zaman içinden ç─▒k─▒lmaz bir anla┼čmazl─▒k ortam─▒na dönü┼čmü┼čtür.

Savunma i┼čbirlikleri ve askerî ittifaklar─▒n yürütülmesinde bar─▒┼č ve sava┼č zamanlar─▒ aras─▒nda hiç ┼čüphesiz önemli farkl─▒l─▒klar mevcuttur. Max Weber’in “hizmet disiplini” (Dienstdisziplin) olarak tan─▒mlad─▒─č─▒ kurall─▒ ve hiyerar┼čik bir çal─▒┼čma tekni─čine sahip modern ordularda, ayn─▒ milli ve kurumsal kültür içinde yeti┼čmi┼č personeli dahi bir bütün haline getirmenin kolay bir i┼č olmad─▒─č─▒ aç─▒kt─▒r. Farkl─▒ ordulardan ve milli kimliklerden personelin görev yapt─▒─č─▒ birle┼čik karargâh ve k─▒talar─▒n yönetim ve organizasyonu ise daha da fazla emek ve mesai gerektirir.

Modern dönemde ba┼čta Avrupa olmak üzere Dünya’daki askerî sektörün giderek daha fazla izomorfik hale geldi─či söylenebilir. Bununla beraber, hemen her orduda personelinin fark─▒nda oldu─ču ya da olmad─▒─č─▒ bir kendine özgülük ve yerellik de mevcuttur. ─░nsan─▒n içinde ya┼čad─▒─č─▒ ve yeti┼čti─či toplumun kültürel kodlar─▒ndan etkilenmemesi mümkün olmad─▒─č─▒ için, rütbesiz personelde daha fazla olmak üzere, her askerin dünyaya bak─▒┼č─▒ ve meslekî hayat─▒nda kendi kültürünün damgalar─▒ mevcuttur. Buna ilâveten, ilk bak─▒┼čta birbirine çok benzer gözükse de 19.ve 20. yüzy─▒l ordular─▒n─▒n subay yeti┼čtirmeye yönelik profesyonel askerî ö─čretim programlar─▒ ve anlay─▒┼člar─▒nda da farkl─▒l─▒klar mevcuttur. Kald─▒ ki devletlerin jeopolitik konumlar─▒, milli güç potansiyelleri ve tehdit alg─▒lamalar─▒nda mevcut farkl─▒l─▒klar da, askerî personele öncelikli olarak kazand─▒r─▒lmaya çal─▒┼č─▒lan baz─▒ doktriner beceri ve al─▒┼čkanl─▒klar─▒n (inisyatif alma-almama, müdafaa ya da taarruz harekât─▒na yatk─▒n olma vs.) di─čer ordular─▒nkinden farkl─▒la┼čmas─▒na tesir eder.

1826-1914 aras─▒ dönemde Geç Osmanl─▒ ordusunun te┼čkilat, teçhizat ve doktrin alanlar─▒nda Avrupa ordular─▒n─▒ kendine model olarak ald─▒─č─▒ bilinmektedir. Bilhassa 1870-71 Fransa-Almanya Harbi sonras─▒nda, Osmanl─▒ askerî yetkililerinin kara kuvvetlerinde ibreyi, Dünya’daki pek çok ba┼čka orduda yap─▒ld─▒─č─▒ üzere, Fransa’dan Almanya’ya do─čru çevirdi─či görülür. Ordu kurulu┼čundaki de─či┼čikliklerden talimname çevirilerine, subay ö─čretim programlar─▒ndan teçhizat─▒n yenilenmesine kadar pek çok hususta, 1883-1914 aras─▒nda gelen çe┼čitli Alman dan─▒┼čmanl─▒k heyetlerinin de katk─▒s─▒yla, ─░stanbul-Berlin aras─▒ askerî al─▒┼čveri┼č artm─▒┼čt─▒r. Almanya’daki harp okullar─▒ ve akademilerinde tahsil görüp Almancay─▒ lây─▒k─▒yla konu┼čup yazabilen bir Osmanl─▒ zâbit zümresi yan─▒nda, ba┼čta von der Goltz Pa┼ča olmak üzere Osmanl─▒ Devleti/Türkiye’nin ┼čartlar─▒na, insanlar─▒na ve kültürüne a┼čina bir Alman subay grubu ortaya ç─▒km─▒┼čt─▒r.

Ancak Birinci Dünya Sava┼č─▒ gibi bir topyekûn harpte ihtiyaç duyulan rütbeli ve rütbesiz asker ihtiyac─▒, daha önce birlikte çal─▒┼čma tecrübesine sahip bu iki grubun toplam─▒n─▒n çok üzerinde olmu┼čtur. Almanya’dan ve Dünya Sava┼č─▒n─▒n Bat─▒ Cephesi’nden gelip Osmanl─▒ hizmetine giren pek çok Alman personel, Osmanl─▒ insan─▒ ve kültürünün yan─▒ s─▒ra Asya co─črafyas─▒yla da ilk kez bu vesileyle tan─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Tabir-i caizse bu onlar─▒n ilk “┼×ark (Orient) tecrübeleridir”. Irak, Filistin, Kanal, ─░ran ve Kafkasya bir tarafa, Çanakkale Cephesi’ndeki iklim ve beslenme tarz─▒n─▒n al─▒┼čt─▒klar─▒ndan farkl─▒ olmas─▒ yüzünden dahi hayat─▒n─▒ kaybeden Alman personelin varl─▒─č─▒ bilinmektedir.

Büyük bir k─▒sm─▒ sadece muharip bir k─▒ta komutanl─▒─č─▒ deruhte ederek mesleklerini gerçek anlamda icra edebilmek için gönüllü olarak gelen Alman subaylar ne ile kar┼č─▒la┼čacaklar─▒ndan habersiz halde yabanc─▒ bir harekât çevresine gelmi┼člerdi. Do─ču hakk─▒ndaki bilgileri ancak Binbir Gece Masallar─▒, romanlar, ekzotik seyahatnameler ya da ─░ncil’deki kadim k─▒ssalarda anlat─▒lanlardan ibaretti. ─░stanbul’a vard─▒klar─▒nda e─čer hemen cepheye gönderilmeyip de buraya daha önce gelmi┼č vatanda┼člar─▒ndan Osmanl─▒lar ve Asya’daki sava┼č ┼čartlar─▒ hakk─▒nda bilgi alabilirlerse ┼čansl─▒lard─▒. Böylesi bir durumun ortaya ç─▒kmas─▒nda hiç ┼čüphesiz en önemli etken, sava┼č─▒n ve dolay─▒s─▒yla da askerî ittifak─▒n boyutlar─▒nda ortaya ç─▒kan geni┼člemenin ba┼člang─▒çta öngörülememi┼č ve plana kat─▒lmam─▒┼č olmas─▒yd─▒. Liman von Sanders’in ba┼čkanl─▒─č─▒ndaki Alman Askerî Misyonu 1913 Aral─▒k ay─▒ ba┼č─▒nda ─░stanbul’a geldi─činde herhangi bir muharip görev üstlenmeleri söz konusu de─čildi.  Kald─▒ ki hem di─čer büyük güçlerin bask─▒lar─▒ndan çekinen hem de geleneksel olarak komuta kadrosunda yabanc─▒lara yer vermeye s─▒cak bakmayan Osmanl─▒ idaresi, Alman subaylar─▒n k─▒talarda sevk ve idareyi üstlenmesine dahi aç─▒k kap─▒ b─▒rakmam─▒┼čt─▒. Asl─▒nda 1914 A─čustos ay─▒na gelindi─činde, yani iki taraf aras─▒nda gizli bir savunma antla┼čma imzaland─▒─č─▒nda da bu tablo de─či┼čmi┼č de─čildi. Ancak ne olduysa birkaç ay içinde oldu ve Berlin’in ─░stanbul’a açt─▒rd─▒─č─▒ her cephe stratejik, taktik-operatif ve hatta teknik düzeydeki komuta-kontrol kadrolar─▒na ihtiyac─▒ ┼či┼čirdi.

Britanya ve Fransa’dan farkl─▒ olarak Avrupa d─▒┼č─▒ çat─▒┼čma ortamlar─▒nda pek boy göstermemi┼č Almanya Ordusu’nun, velev ki küresel askerî co─črafya ve topografya müktesebat─▒ zengin olsa da, Avrupa d─▒┼č─▒ alanda harekâta mahsus ç─▒kar─▒lm─▒┼č derslere dayal─▒ bir talimname mevzuat─▒ yoktu. Osmanl─▒ Devleti’ne gönderilen personelin eline böylesi bir yaz─▒l─▒ metin verilemedi─či gibi, daha önce bu topraklarda çal─▒┼čm─▒┼č Alman personelin rehberli─činde k─▒sa süreli bir oryantasyon e─čitimi verilmesi yoluna da gidilmedi. Sava┼čtan sonra kaleme ald─▒klar─▒ hat─▒ralar─▒ incelendi─činde, Alman subaylar─▒n ─░stanbul’a geli┼čleri öncesi ya da sonras─▒nda bu kabil bir bilgilendirme sürecinden geçirildiklerine dair hiçbir karîne mevcut de─čildir. 

Peki, Osmanl─▒ birliklerinde komuta makamlar─▒na getirilen Alman personelin bu bilgi eksikliklerinin birle┼čik harekât yönetimi ve icras─▒na nas─▒l bir tesiri oldu? Yine hat─▒ralar ─▒┼č─▒─č─▒nda bu soruya bir cevap verirsek diyebiliriz ki, harekât alan─▒n─▒n ve ba┼čta lojistik hatlardaki kopukluk olmak üzere altyap─▒ hizmetlerinin köklü problemleri bir tarafa b─▒rak─▒l─▒rsa harekât yönetiminde kar┼č─▒la┼č─▒lan en büyük s─▒k─▒nt─▒ kar┼č─▒l─▒kl─▒ ileti┼čim alan─▒nda gerçekle┼čti. Taraflar─▒n ço─ču kez tercüman vas─▒tas─▒yla anla┼čmak durumunda kalmas─▒, Alman komutanlar─▒n harekât─▒n i┼čleyi┼či ve fiilî halinden yeterince haberdar olmamas─▒na yol açt─▒. Bir k─▒sm─▒ maksatl─▒ olarak eksik ya da hatal─▒ yap─▒ld─▒─č─▒ belirtilen çeviriler, taktik düzeyde emirlerin akîm kalmas─▒ ya da istenmeyen neticeler vermesine sebep oldu.

 Emir-komuta zincirindeki ileti┼čimsizli─čin tek kayna─č─▒, Alman üstler ve Osmanl─▒ astlar─▒n sözcükler anlam─▒nda de─čil beden dilleri ve kültürel kodlar anlam─▒nda farkl─▒ dilleri konu┼čmalar─▒yd─▒. Alman askerî gelene─činde normal kar┼č─▒lanan emir kipleri, ba┼čta rütbesiz personel olmak üzere Osmanl─▒ askerî çevresinde zaman zaman hakaret ya da tahakküm olarak yorumland─▒. Gündelik askerî mesaide taraflar─▒n ciddiyet, düzen ve disiplinden anlad─▒klar─▒, yani iki taraf─▒n kurumsal askerî kültürleri aras─▒ndaki farkl─▒l─▒klar da bu ileti┼čimsizli─či artt─▒ran etkenler oldu. Rahats─▒zl─▒klar─▒n─▒ aç─▒kça ifade etmek yerine pasif bir direni┼či tercih eden Osmanl─▒ astlar─▒n─▒n bu tav─▒rlar─▒ Alman üstlerini daha da strese sokup sertle┼čtirirken, kendi ülkelerinde ba┼člar─▒nda yabanc─▒ komutanlar görmekten zaten pek memnun olmayan astlar─▒n k─▒rg─▒nl─▒─č─▒ ve direni┼či de buna mukabil art─▒┼č gösterdi.  Bilhassa i┼člerin ters gitmeye ba┼člad─▒─č─▒ 1916 y─▒l─▒ ortalar─▒ndan itibaren, ya┼člar─▒ 30-40 aras─▒ yeni nesil Osmanl─▒ zâbit zümresi birle┼čik harekât─▒n stratejik ve taktik karar karar alma süreçlerinde Alman meslekta┼člar─▒na verilen önceli─či daha sesli olarak sorgular hale geldi. Kress von Kressenstein’─▒n Kanal Harekât─▒’nda gözlemledi─či türden kar┼č─▒l─▒kl─▒ suçlamalar bu tepkilerin bariz bir örne─či olarak kayda de─čerdir.

E─čer hem Alman hem de Osmanl─▒ ordular─▒n─▒n ba┼čkomutanl─▒klar─▒, asl─▒nda her stratejik karargâhta gözlemlenebilecek türden, buyurganl─▒k ve sahadan yükselen ele┼čtirilere kay─▒ts─▒zl─▒k yerine ileti┼čim ve yöneti┼čime daha aç─▒k bir tav─▒r sergilemi┼č olsayd─▒ belki de ters giden baz─▒ ┼čeyleri vaktinde de─či┼čtirmek kabil olabilirdi. Çünkü her iki tarafta da, sadece yabanc─▒ olan müttefikini de─čil bizzat kendi ordusunun yüksek sevk ve idaresini de iyi niyetle tenkit eden, gerçekçi bir analizle ve uzla┼čmac─▒ bir dille alternatifler öneren subay ve generaller mevcuttu. Ancak gerek Berlin gerekse de ─░stanbul’da bu sesler otoriteye muhalefet ya da mahalli unsurlarla fazla kayna┼čma belirtileri olarak yok say─▒ld─▒ ya da itham edildi. Osmanl─▒ insan─▒ ve askerinin farkl─▒ bir dünya tasavvuru ve formasyona sahip oldu─čuna dikkat çeken Alman subaylar─▒ “Türkle┼čmi┼č” (vertürkt) olmakla suçlayan Alman Ba┼čkomutanl─▒k Karargâh─▒, hem Berlin’in hem de cephelerdeki Alman personelin stratejik ve taktik kararlar─▒n─▒ ele┼čtiren Osmanl─▒ pa┼čalar─▒n─▒ da kolayc─▒l─▒kla “Alman dü┼čman─▒” ┼čeklinde ötekile┼čtirme yoluna gitti.

Hem ─░stanbul hem de Sofya’da Alman irtibat subayl─▒─č─▒ yapm─▒┼č Yarbay von Bardenleben bu tavr─▒ sonradan ┼ču ┼čekilde tenkit etmi┼čtir: 

            “Maalesef biz müttefiklerimizin yap─▒s─▒ ve tarz─▒n─▒, bak─▒┼č aç─▒lar─▒n─▒, iç siyasi hedef ve beklentilerini ve nihayet örf ve âdetlerini çok az tan─▒d─▒k. Her ┼čeyi kendi gözlü─čümüzden de─čerlendirmeye çok daha meyilliydik ve sonunda bu gözlü─čümüz ç─▒kar─▒l─▒p da gerçe─čin çok farkl─▒ oldu─čunu görünce a─č─▒r bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─črad─▒k.

 

            Almanya’da genelkurmay ba┼čkanl─▒─č─▒ yapm─▒┼č bir figür olan Erich von Falkenhayn’─▒n sava┼č─▒n son demlerinde bizzat Filistin Cephesi’ne gelerek kurmay heyetini tamamen Alman personelden olu┼čturdu─ču Ordu Grubu F/ Y─▒ld─▒r─▒m Ordular─▒ Grup Komutanl─▒─č─▒n─▒n (Heeresgruppe F) ba┼č─▒na geçmesi ve fakat daha harekât bitmeden ba┼čar─▒s─▒z bir ┼čekilde cepheden ayr─▒l─▒p gitmesi çok manidard─▒r. Sadece bu son harekât dahi birle┼čik harekât prensipleri aç─▒s─▒ndan neyin yap─▒l─▒p yap─▒lmamas─▒ gerekti─či konusunda fevkalâde dersler içermektedir.

            Birinci Dünya Sava┼č─▒’ndaki Türk-Alman askerî ittifak─▒, ba┼čar─▒s─▒z neticesinden etkilenmeden ve sadece bir taraf─▒ günah keçisi haline getirmeden derinli─čine incelenebilirse, özelde Osmanl─▒/Türk askerî tarihi genel olarak ise modern birle┼čik harekât tarihi aç─▒s─▒ndan faydal─▒ olacakt─▒r.   

 

Doç.Dr.Gültekin Y─▒ld─▒z ─░stanbul Üniversitesi Tarih Bölümü Ö─čretim Üyesidir.

 

 

 

Bu makale Harp Akademileri Komutanl─▒─č─▒'n─▒n 20-21 Kas─▒m 2014'te ─░stanbul'da düzenledi─či “1914'ten 2014'e 100.Y─▒l─▒nda Birinci Dünya Sava┼č─▒'n─▒ Anlamak” Uluslararas─▒ Sempozyumunda bildiri olarak sunulmu┼č, yazar─▒n─▒n izniyle sitemize konulmu┼čtur. 

 

 

            Bibliyografya:

Aksakal, Mustafa, Harb-─▒ Umumi E┼či─činde Osmanl─▒ Devleti Son Sava┼č─▒na Nas─▒l Girdi, ─░stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay─▒nlar─▒, 2010.

Erickson, Edward J., Ordered To Die, A History of the Ottoman Empire in the First World War. Westport, CT, USA: Praeger Publishers, 2001.

von der Goltz, Colmar Freiherr, Yirminci Yüzy─▒l Ba┼člar─▒nda Osmanl─▒-Alman ─░li┼čkileri “Golç Pa┼ča’n─▒n Hat─▒ralar─▒”, haz Faruk Y─▒lmaz, ─░stanbul 2012.

von der Goltz, Colmar Frieherr, Denkwürdigkeiten, ed: W. Foerster, Berlin 1932.

Guhr, Hans, Anadolu’dan Filistin’e Türklerle Omuz Omuza, çev. E┼čref Özbilen, ─░stanbul 2007.

Kerner, Robert J., “The Mission of Liman von Sanders”, Slavonic Review, 6 (1927/1928).

Kiesling, Hans, Mit Feldmarschall von der Goltz Pascha in Mesopotamien und Persien, Leipzig 1922.

von Kressenstein, Kress, Son Haçl─▒ Seferi: Kuma Gömülen ─░mparatorluk, ─░stanbul 2008.

Kurat, Akdes Nimet, Birinci Dünya Sava┼č─▒ S─▒ras─▒nda Türkiye’de Bulunan Alman Generallerinin Raporlar─▒, Ankara 1966.

Mühlmann, Carl,    Deutschland und die Türkei, 1913-1914, Rothschild 1929.

    , Das Deutsch-Türkische Waffenbündnis im Weltkriege, Leipzig: Verlag Koehler&Amelag, 1940.

Pomianowski, Joseph, Der Zusammnbruch des Ottomanischen Reiches, Graz: Akademische Druck-u. Verlaganstalt, 1969 (first print: Wien 1928).

Reichmann, Jan Christoph “Tapfere Askers” und “Feige Araber”: Der osmanische Verbündete aus der Sicht deutscher Soldaten im Orient 1914-1918, Doktora tezi, Philosophische Fakultaet der Westfaelischen Wilhelms-Universitaet zu Münster, 2009.

von Sanders, Liman, Türkiye’de Be┼č Y─▒l, çev. E. Özbilen, ─░stanbul 2010.

Soy, H. Bayram, “Birinci Dünya Sava┼č─▒ Öncesinde Osmanl─▒ Devleti’nin Büyük Güçlerle Yapt─▒─č─▒ ─░ttifak Görü┼čmeleri ve Sava┼ča Giri┼či”, Türklük Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, 18  (2005), 165-193.

Wallach, Jehuda, Bir Askerî Yard─▒m─▒n Anatomisi: Türkiye’de Prusya-Alman Askerî Heyetleri 1835-1919, çev. Fahri Çeliker, Ankara 1985.

Yasamee, Feroz, “Colmar Freiherr von der Goltz and the Rebirth of the Ottoman Empire”, Diplomacy of Statecraft, 9 (1989), 91-128.

Y─▒ld─▒z, Gültekin (ed.), Osmanl─▒ Askerî Tarihi 1792-1918, ─░stanbul: Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 2013.

 

 

 

 

 


  4857 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)