I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

Tarih: 11/06/2016   /   Toplam Yorum 4   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 12534

I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n Irak Cephesi, ─░ngilizlerin Kas─▒m 1914 tarihinde BasraÔÇÖya ├ž─▒karma yapmas─▒ ile a├ž─▒lm─▒┼čt─▒r. Sava┼čta ─░slam ├ólemini harekete ge├žirmek isteyen Osmanl─▒ Devleti Kas─▒m 1914ÔÇÖte Cihat ilan etmi┼čtir. Irak cephesinde ─░ngilizler ile devam eden sava┼čta, ┼×ii Uleman─▒n ├Ânemini ve cihat harek├ót─▒n─▒n etkisinin fark─▒nda olan Osmanl─▒ Devleti uleman─▒n dini, askeri, siyasi rol├╝ne ├Ânem vermeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. ┼×ii Ulemas─▒n─▒n da kat─▒klar─▒yla bu fetvan─▒n Irak Cephesi ├╝zerinde ├Ânemli etki yaratm─▒┼čt─▒r. ─░ngilizlerin BasraÔÇÖya ├ž─▒karma yapmas─▒ndan sadece birka├ž g├╝n sonra Basral─▒ din adamlar─▒ ve ileri gelenler i┼čgale kar┼č─▒ harekete ge├žmi┼čtir. Kerbela, Necef, Samarra ve Kaz─▒miyeÔÇÖde bulunan ┼×ii Ulemas─▒ Kas─▒m 1914ÔÇÖte ─░ngiliz g├╝├žlerine kar┼č─▒ Cihat ilan etmi┼čtir. ┼×ii Ulemas─▒ ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼čta, ┼×ii toplumun cihada aktif kat─▒l─▒mlar─▒n─▒ sa─člamak ├╝zere fetvalar yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. ┼×ii Ulemas─▒n─▒n fetvalar─▒ IrakÔÇÖ─▒n orta ve g├╝ney kesimlerinde b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de halk kitlelerinden yan─▒t bulmu┼č, ├žok say─▒da g├Ân├╝ll├╝, sava┼ča kat─▒lm─▒┼čt─▒r. ┼×ii ulemas─▒ halk─▒ cihada te┼čvik etmi┼č, m├╝cahitlere ├Ânderlik yapm─▒┼č, onlar─▒ sava┼č meydanlar─▒nda organize etmi┼č ve bizzat ├žarp─▒┼čarak sava┼čta ├Ânemli katk─▒larda bulunmu┼člard─▒r. Bu ├žal─▒┼čmada Arap├ža literat├╝r esas al─▒narak I. D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n cihat fetvalar─▒ ├žer├ževesinde Irak cephesi incelenecektir. Cihat fetvalar─▒na de─činildikten sonra sava┼č s─▒ras─▒nda ulema ÔÇô toplum etkile┼čiminin ├╝zerinde durulacakt─▒r. Bununla birlikte uleman─▒n Irak cephesindeki katk─▒lar─▒ ele al─▒nacakt─▒r. Son olarak Osmanl─▒ - ┼×ii Ulemas─▒ ili┼čkilerinin geldi─či nokta ve sonu├žlar─▒ irdelenecektir. (Z.A)

Bu makale Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezinin 28-29 Nisan 2016 tarihlerinde Mardin'de d├╝zenlendi─či┬á"Kut├╝'l Amare Zaferi'nin 100.┬áY─▒l─▒ M├╝nasebetiyle I. D├╝nya Sava┼č─▒nda Irak Cephesi" Sempozyumu'nda tebli─č olarak sunulmu┼č, yazar─▒n izniyle sitemize konulmu┼čtur.

 

G─░R─░┼×

Tarihi boyunca oldu─ču gibi ┼×ii uleman─▒n tutumu yak─▒nça─čda Irak’taki iç siyasi olaylar─▒ hareketlendirmekle s─▒n─▒rl─▒ olmam─▒┼čt─▒r. Aksine, Seyid Muhammed Hasan El-┼×îrâzî’nin Sâmârra’da1891 y─▒l─▒nda ─░ran'da tütün imtiyaz─▒n─▒n haram k─▒l─▒nmas─▒ / yasaklanmas─▒ için yay─▒nlam─▒┼č oldu─ču fetvadan sonra bölgenin tamam─▒n─▒n kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalm─▒┼č oldu─ču olaylarda katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. Nitekim 1911’de kuzey ─░ran'─▒ Rus birliklerinin güney ─░ran'─▒ ─░ngiliz birliklerinin i┼čgal etmesi esnas─▒nda oldu─ču gibi, ayn─▒ y─▒l Libya'daki ─░talyan i┼čgali kar┼č─▒s─▒nda bölgesel katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ Hükümeti, ┼×ii uleman─▒n ve mercilerinin önemi ve ┼×ii toplum üzerindeki etkileri, cihat hareketinde kendi lehine önemli bir etkinin olaca─č─▒ konusunda emin idi. Bu nedenle Birinci Dünya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Irak’taki ┼×ii ulemas─▒na ait dini, askeri ve siyasi role ilgi göstermi┼čtir. ┼×iiler Osmanl─▒ yönetiminden ho┼čnut olmamalar─▒na ve Osmanl─▒lar─▒n “─░slam’─▒ do─čru bir ┼čekilde temsil etmediklerine” itikad etmelerine ra─čmen, “─░ngiliz kafirine” kar┼č─▒ ─░slam’─▒n merkezini korumak için onlarla dayan─▒┼čma içerisinde olunmas─▒n─▒n vacip oldu─čuna da itikad ediyorlard─▒.

Irak'a ─░ngiliz askeri i┼čgalinin ba┼člamas─▒yla birlikte, üst düzey ┼×ii ulema; Cihada, ─░ngiliz i┼čgaline kar┼č─▒ direnmeye ve sava┼čta Osmanl─▒lar─▒ desteklemeye yönelik ça─čr─▒da bulunan fetvalar yay─▒nlamaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. ┼×ii ulema; sadece fetvalarla yetinmeyip, halk─▒ seferber edip onlar─▒ cihada te┼čvik ettikleri, gönüllüleri örgütledikleri ve sava┼čta onlara liderlik ettikleri görülmektedir. Bu durum ─░ngilizlerin beklentilerinin aksine olmu┼čtur. Zira ─░ngilizler; ┼×iilerin Osmanl─▒lar─▒n saf─▒nda durmayacaklar─▒, aksine “as─▒rlard─▒r Irak’─▒ yöneten Osmanl─▒ Devleti alt─▒nda zulme u─črad─▒klar─▒ndan dolay─▒” onlar─▒n Osmanl─▒ya kar┼č─▒ sava┼člar─▒nda ─░ngilizleri destekleyecekleri beklentisi içerisindeydiler.

 

  1. Cihat Fetvalar─▒

Osmanl─▒ Devleti’nin sava┼ča girmesinden birkaç gün geçmeden kafirler ile sava┼č için “cihat” ilan edilmi┼čtir. Cihat çe┼čitli a┼čamalarda ilan edilmi┼čtir. Birincisi; 7 Kas─▒m 1914’de ┼×eyhülislam Hayr─▒ Efendi’nin bir fetva yay─▒nlamas─▒d─▒r. Bu fetvada ┼čöyle geçmektedir: “Bütün Müslümanlar üzerine cihat farz─▒ ay─▒nd─▒r.”[1]  ─░kinci a┼čama 11 Kas─▒m 1914 tarihinde Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ 5. Muhammed Re┼čat, Müslümanlar─▒n halifesi olarak ordu ve donanmaya yönelik bir bildiri yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Bildiride esir dü┼čmü┼č Müslümanlar─▒ kurtarmak ve Osmanl─▒ Devletini savunmak u─čruna sava┼čmaya te┼čvik etmi┼čtir. Üçüncü a┼čama ise 23 Kas─▒m’da üst düzey din adamlar─▒ndan otuz ki┼či taraf─▒ndan imzalanm─▒┼č ─░slam Âlemine yönelik bir bildiri yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bu uleman─▒n ba┼č─▒nda; ┼×eyhülislam Hayr─▒ Efendi, Fetva Emini / Vekili Ali Haydar Efendi ve eski üç ┼×eyhülislam bulunmu┼čtur.[2]

Bu fetvalar─▒ dünyan─▒n çe┼čitli dillerinde yay─▒nlar, bro┼čürler ve bildiriler “tufan─▒” takip etmi┼čtir. Bunlardan Osmanl─▒ devletinin geneline milyonlarcas─▒ da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. M─▒s─▒r, Sudan, Hindistan, Afganistan ba┼čta olmak üzere di─čer bölgelere de kaçak yollarla ula┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Söz konusu yay─▒n, bro┼čür ve bildiriler, içerik ve üsluplar─▒nda büyük farkl─▒l─▒klar göstermekteydiler. Zira baz─▒s─▒ askerleri müttefik ordular─▒ndan kaçmaya te┼čvik ediyor, baz─▒s─▒ hedef alma, suikast ya da di─čer bireysel sald─▒r─▒lar yapmak yönünde ça─čr─▒da bulunuyordu. Sonra bas─▒l─▒ literatürdeki ça─čr─▒lar─▒ destekleyici olarak küçük askeri birlikler gönderilmi┼čtir.[3]

Arap kaynaklar─▒, Almanya’n─▒n ba┼člang─▒çta kendi yan─▒nda Osmanl─▒ Devletinin sava┼ča girmesini istemedi─čini kaydetmektedir. Zira Almanya, kimsenin yard─▒m─▒ olmadan kendi ba┼č─▒na Müttefiklere kar┼č─▒ h─▒zl─▒ bir zafer elde etmeyi ummaktayd─▒. Ancak Almanya, Eylül 1914 Marne Sava┼č─▒'nda ba┼čar─▒s─▒z olduktan sonra görü┼čü de─či┼čmi┼čtir.[4] Bu kaynaklara göre; Almanya Osmanl─▒lar─▒n sava┼čta güçlü bir müttefik te┼čkil etmeyece─čine inanmaktayd─▒, Almanya’n─▒n Osmanl─▒lar─▒ kendi yan─▒nda sava┼ča katmaktaki ba┼č hedefi; ─░slam alemini müttefiklere kar┼č─▒ ayakland─▒rmaya çal─▒┼čmakt─▒r ve Hindistan, M─▒s─▒r, Cezayir ve di─čer sömürgele┼čtirilmi┼č ─░slami ülkelerindeki müttefiklerin hakimiyetini ortadan kald─▒rmak maksad─▒yla dini bir sava┼č ate┼či yakmakt─▒r.[5]

 

  1. ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Tutumlar─▒

Cihat hareketi, ┼×ii a─č─▒rl─▒kl─▒ Irak'─▒n tüm illerinde e┼č zamanl─▒ olarak ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat ilan eden Irak ┼čehirlerinin ön plan─▒nda ┼×iili─čin merkezini temsil eden Necef ┼čehri olmu┼čtur. Zira uleman─▒n ço─ču cihat ilan─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Muhammed Sa’îd Habbûbî gibi ço─ču ulema cihat hareketinde önemli rol alm─▒┼čt─▒r. Zira o, mücahit gruplar─▒na liderlik edenlerin ilkidir. Orta F─▒rat kabilelerini harekete geçirmeye çal─▒┼čan ve onlar─▒ cihada te┼čvik eden birçok ulemayla birlikte o mücahit guruplar─▒ Basra cephesine yöneltmeke önemli rol oynam─▒┼čt─▒r.[6]  ┼×ii uleman─▒n birço─ču ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat fetvalar─▒ yay─▒nlam─▒┼člard─▒r. Onlar─▒n ba┼č─▒nda en üst ┼×ii Merci’i Seyyid Kâz─▒m el-Yezdî gelmektedir. O, “a┼čiretleri ve s─▒n─▒r bölgesi sakinlerini, Harameyn ┼×erifeyn’i, ─░mamlar─▒n kabirlerini ve s─▒n─▒rlar─▒ herkesin kendi gücü oran─▒nda savunmaya ça─č─▒rm─▒┼čt─▒r”.[7] O─člu Muhammed’i a┼čiretleri cihat için harekete geçirmekte  kendisini temsil etmesi maksad─▒yla görevlendirmi┼čtir.[8] Ayn─▒ ┼čekilde ┼×eyh E┼č-┼×eri’atî el- ─░sfehâni ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat ilan etmi┼čtir. ┼×öyle demi┼čtir: “Onlar─▒ kovup atmakta ü┼čengeçlik ve tembellik caiz de─čildir. Böylesi tutum, büyük isyanlardan ve günahlardan biri olarak da haramd─▒r.”

Necef ve Kerbela aras─▒ndaki co─črafi konumla birlikte dini ba─člar─▒n hükmü ile yap─▒lan ça─čr─▒ya icabet eden ┼čehirlerin ilki Kerbelâ’d─▒r.[9]  Kerbelâ halk─▒; Seyyid ─░smail el-Sadr, Muhammed Hüseyin Hâirî el-Mâzenderânî ve Mehdi El es-Seyyid Haydar el-Hüseyni liderli─čindeki üst düzey din adamlar─▒n─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ büyük bir toplant─▒ düzenlemi┼člerdir.[10] Sonra onu, cihat hareketinde ┼čehirlerin en çok heveslisi olan Kâzimiyye takip etmi┼čtir. Zira orada iki büyük merci olan Seyyid Mehdî el-Haydârî ve ┼×eyh Mehdî el-Hâlisî öne ç─▒km─▒┼čt─▒r. Bu ikisi cihat davetine liderlik etmi┼č ve gönüllü mücahitlere nezaretini ve/ veya denetimini üstlenmi┼člerdir. Necef, Kerbelâ, Sâmerra’ya i┼čgal konusunu konu┼čmak için merciler ve din adamlar─▒ ile toplant─▒ yapmak arzular─▒n─▒ ifade eden telgraflar göndermi┼člerdir. Ayr─▒ca Kâzimiyye minberinden insanlar─▒ cihada te┼čvik etmi┼člerdir.[11]

┼×eyh Mehdî el-Hâlisî bir cihat fetvas─▒ yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Bu fetvada Müslümanlara; “Küfür belas─▒ yok edilinceye kadar bütün mallar─▒n─▒ cihat yolunda harcamalar─▒n─▒, bunu harcamaktan kaç─▒nanlardan zorla al─▒nmas─▒n─▒”  vacip k─▒lm─▒┼čt─▒r.[12]  Ayn─▒ ┼čekilde “Kafirlere Kar┼č─▒ Cihadda Keskin K─▒l─▒ç” ba┼čl─▒─č─▒ alt─▒nda bir risale yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Bu risalede ─░slam’da “cihat meselesi ve ┼čartlar─▒, kurallar─▒ ve rükünleri ile k─▒yam için ─░slam Ümmetinin üzerine dü┼čenin” ne oldu─ču incelenmi┼čtir.[13] Sâmmara’n─▒n, Seyyid Muhammed Taki ┼×irazi’nin sesini di─čer mercilere katmak karar─▒ ile birlikte kat─▒l─▒mda ve ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat ilan etmekte etkin bir rolü olmu┼čtur.[14]  Ve Mücahitlere kat─▒lmak için Kâz─▒miyye’ye o─člu Muhammed R─▒za’y─▒ kendisini temsilen göndermi┼čtir.[15]

 

  1. Harp Esnas─▒nda Ulema ve Toplum ─░li┼čkileri

Ulema ile halk aras─▒ndaki ili┼čkiye bakmadan önce, Arap Yar─▒madas─▒ndaki ve Basra Körfezindeki ┼čeyhler ve Arap kabileleri ile Osmanl─▒'n─▒n ve ─░ngiliz’in ili┼čkilerine biraz de─činmekte yarar vard─▒r. Nitekim iki taraf da kabileleri ve liderlerini sava┼čta kendi taraf─▒na çekmek için çaba sarf ediyordu. Eylül 1914 ay─▒nda Osmanl─▒ D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒ Riyad'daki  Abdülaziz ─░bn Suud’a bir telgraf çekmi┼čtir. Telgrafta ─░bni Suud’a; ─░ngilizlere ya da onlarla anla┼čmal─▒ olanlara Körfez sahillerinde yerel sald─▒r─▒lar düzenlemek üzere haz─▒rl─▒k yapmas─▒ için bedevi takipçilerini e─čitmek için silah ve subaylar─▒n gönderildi─či bildirilmi┼čtir. ─░ngilizlerin, Osmanl─▒lardan önce ─░bn Suud’u kendi taraflar─▒na çekmeyi ba┼čard─▒klar─▒ görünmektedir. Zira Arap kaynaklar─▒ bize ─░bn Suud’un, Osmanl─▒ Sava┼č Bakanl─▒─č─▒'ndan al─▒nan telgraflar─▒n bir kopyas─▒n─▒ Körfez’deki ─░ngiliz yerle┼čkesine göndererek onlar─▒ Osmanl─▒lar─▒n niyeti hakk─▒nda bilgilendirdi─čini aktarmaktad─▒rlar.[16] Kaynaklar, ─░ngiltere Sava┼čta taraf─▒nda olmas─▒ ba─čl─▒l─▒─č─▒n─▒ kar┼č─▒lamak için ─░bn Suud’a ayda 40.000 Sterlin civar─▒nda bir mebla─č tahsis etti─čini de kaydetmektedir.[17]

Ayn─▒ ┼čekilde ─░ngilizler; sava┼č patlak vermeden birkaç y─▒l önce Kuveyt'te ┼×eyh Mübarek Al- Sabah’─▒, ve El-Muhammara Prensi ┼×eyhi Khazâl’─▒ kendi taraf─▒na çekebilmi┼čtir. ─░ngiltere 1908’de ┼×eyh Khazâl ile petrol anla┼čmas─▒ yapm─▒┼čt─▒r. ┼×eyh Khazâl, El-Muhammara’da ve Irak'─▒n güneyinin bir k─▒sm─▒nda geni┼č etkiye sahipti. Zira Irak’ta ve Körfez’de birçok Arap a┼čireti ona ba─čl─▒ idi.[18]  Britanya Irak’─▒  “kendi ilgi alan─▒” n─▒n Basra Körfezindeki kendi hatlar─▒yla ba─č─▒nt─▒l─▒ bir parças─▒ olarak görmekteydi. Bu hatlar iki yüzy─▒l boyunca Britanya diplomasisi ile in┼ča olmu┼čtur. Bunlar, Orta Do─ču'daki olaylarda gelecek Britanya etkisinin olu┼čmas─▒nda önemli duraklard─▒r.[19] Ço─ču Irakl─▒ tarihçi; Osmanl─▒’n─▒n Irak’ta kontrolü kaybetmesinin ve oraya yabanc─▒ nüfuzunun sirayet etmesinin en önemli nedeninin kötü yönetimi ve dar ufuklu bak─▒┼č─▒ oldu─čuna inanmaktad─▒r.[20] Bu ba─člamda Muslli diyor ki; “Türkiye bir yüzy─▒l─▒ a┼čk─▒n süreden beri Irak’─▒ kaybetmi┼čtir, dün kaybetmemi┼čtir.”[21]

A┼čiretleri sava┼čta kendi yanlar─▒na çekmek u─čruna bu Osmanl─▒ ve ─░ngiliz rekabeti ortam─▒nda, Irak’taki ┼×ii uleman─▒n toplum ile ili┼čkileri çok iyiydi. Esasen bu ili┼čkiler, Irak’─▒n ortas─▒ndaki ve güneyindeki hakl─▒n ço─čunlu─čunun ┼×ii olmas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Bunlar akide hükmü ve taklit mefhumu ile ┼×ii mercilere çok s─▒k─▒ ba─čl─▒d─▒rlar.[22] Orta ve güney F─▒rat ┼×ii kabileleri, en büyük müçtehidin otoritesine ba─čl─▒ olmaya Ba─čdat'taki sivil otoritenin tan─▒nmas─▒ndan daha çok e─čilim göstermektedirler.[23] Genel olarak bu ili┼čkilerin, sava┼č s─▒ras─▒nda ─░ngiliz i┼čgaline kar┼č─▒ kar┼č─▒ya iki taraf aras─▒ndaki yak─▒n i┼čbirli─či nedeniyle daha derinle┼čti─čini söylenebilir. Sava┼č esnas─▒ndaki bu ili┼čkileri, birkaç k─▒s─▒ma ay─▒rmak mümkündür. Bunlar:

3.1.             ┼×ii Uleman─▒n, Osmanl─▒ yönetimi ve bölge halk─▒n─▒n kendilerini savunma taleplerine olumlu cevap vermesi. Mercilik konumuna ait üstün manevi konumun ile topluma kar┼č─▒ liderlik ili┼čkisi nedenyle, ─░ngilizlerin Basra’ya ç─▒karma yapmas─▒ndan sadece üç gün sonra yani 9 Kas─▒m’da, “kutsal ┼×ii” ┼čehirler ba┼čta olmak üzere Irak ┼čehirlerindeki ulemaya ve müçtehitlere Basra halk─▒n─▒n göndermi┼č oldu─ču bir telgraf─▒n ula┼čm─▒┼č oldu─čunu görmekteyiz. Telgraf ┼ču ifadeleri içermektedir: “Basra ┼čehrini kâfirler ku┼čatm─▒┼člard─▒r. Hepsi silahl─▒d─▒rlar. Di─čer ─░slam beldeleri hakk─▒nda korkmaktay─▒z. A┼čiretlere savunmay─▒ emrederek bize destek veriniz.”[24] A┼čiretleri cihada te┼čvik etmeleri, mücahitlere liderlik etmeleri ve onlar─▒ ─░ngilizlere kar┼č─▒ yap─▒lan sava┼č ve muharebede örgütlemeleri ve sava┼č nedeni ile meydana gelen idari bo┼čluklar─▒ doldurmalar─▒ için bizzat kendilerinin harekete geçmeleri yönünde ┼×ii ulemay─▒ davet eden mesajlar tekrarlanm─▒┼čt─▒r. [25]

Nitekim Basra halk─▒n─▒n telgraflar─▒ camilerde insanlara okunmu┼čtur. “Münadiler bunlar─▒ sokaklarda insanlara duyurmu┼člard─▒r. Vaizler ve hatipler heyecanl─▒ hitabetleri ile insanlar─▒n duygular─▒n─▒ alevlendirmeye” ba┼člam─▒┼člard─▒r. Hitabetlerinde ─░ngilizler, Irak’─▒ i┼čgal ettiklerinde mescitlerini ve dergâhlar─▒n─▒ y─▒kacaklar─▒na, Kur’an’─▒ yakacaklar─▒na, Kad─▒nlar─▒n namuslar─▒na tecavüz edeceklerine ve çocuklar─▒ ve ya┼čl─▒lar─▒ katledeceklerine vurgu yapm─▒┼člard─▒r. Elverdi; ─░nsanlar─▒n ço─čunun bu sözleri do─črulad─▒─č─▒n─▒ ve böylece aralar─▒nda korkunun yayg─▒nla┼čt─▒─č─▒n─▒ söylemektedir.

Ba─čdat’taki Osmanl─▒ yönetimi, Muhammed Fad─▒l Pa┼ča Da─č─▒stanl─▒, ┼×evket Pa┼ča, ┼×eyh Humeyd el-Kelîdâr ve di─čerlerinden olu┼čan bir heyet göndermi┼čtir. O heyet Necef'e geldi─činde çok s─▒cak ve güzel kar┼č─▒lanm─▒┼čt─▒r. Sonra Hindi camiinde bir toplant─▒ düzenlenmi┼čtir. Bu toplant─▒da pek çok ulema, devlet adam─▒ ve a┼čiretlerin ileri gelenleri haz─▒r bulunmu┼čtur. Toplant─▒da Seyyid Muhammed Said el- Habbûbi, ┼×eyh Abdul Kerim el- Cezayirî ve ┼×eyh Cevad el-Cevâhirî konu┼čmu┼člard─▒r. Onlar konu┼čmalar─▒nda “─░slam topraklar─▒ndan kâfirlerin uzakla┼čt─▒r─▒lmas─▒ hususunda Müslüman hükümete kat─▒lman─▒n vacip” olu┼čundan bahsetmi┼člerdir. Sonra El Fetle kabilesinin lideri Mubdar el-Firavun aya─ča kalk─▒p bir konu┼čma yapm─▒┼čt─▒r. O konu┼čmas─▒nda ┼čöyle demi┼čtir: “Türkler dinde karde┼člerimizdirler. Ülkemizden dü┼čmanlar─▒ söküp atma hususunda onlara yard─▒m etmek üzerimize vaciptir.” Sonra ┼×eyh Humeyd el-Kelîdâr, en yüksek Merci olan Seyyid Kâz─▒m el-Yezdî ile görü┼čüp cihat meselesi hakk─▒nda konu┼čmak için Küfe’ye gitmi┼čtir. En yüksek “Merciinin ittihatç─▒larla alakas─▒n─▒n kötü olmas─▒na ra─čmen, o, ─░slami ülkeyi genel olarak tehdit eden tehlikeleri def etme ilkesinden hareket ederek ─░ngilizlerle sava┼čmaya ve cihat ilan etmeye karar vermi┼čtir”. A┼čiretleri ayakland─▒rmakta kendisini temsil etmesi için o─člu Muhammed’i göndermi┼čtir.[26] Necef’ ve Kerbelâ’daki ulema cihat fetvalar─▒ yay─▒nlam─▒┼člard─▒r. Fetvalar; “─░slam topraklar─▒n─▒ savunmak için kâfirlere kar┼č─▒ cihat etmeyi vacip k─▒lmaktad─▒r.” [27]  Kerbelâ, Necef ve Samarra ve el-Kâz─▒miye mücahidlerin toplanmas─▒ ve Basra'daki çat─▒┼čma bölgesine hareket etmesi için önemli bir merkez haline gelmi┼člerdir.[28]

3.2.             Ulema halk─▒ seferber edip mücahitlere kat─▒lmalar─▒na te┼čvik etmi┼č, onlar─▒ örgütlemi┼č ve onlardan sava┼čtan kaç─▒nanlar─▒ ikna etmeye çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Nitekim ulema Necef’te binlerce vatanda┼č─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ çok kalabal─▒k bir toplant─▒ yapm─▒┼čt─▒r. Bu toplant─▒ esnas─▒nda halk─▒ cihat ça─čr─▒s─▒na icabet etmeye kat─▒lmaya te┼čvik etmek için heyecanl─▒ konu┼čmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r.[29] ┼×unu da belirtmek gerekir ki; Irak Eski Ba┼čbakan─▒ Nuri el-Maliki’nin dedesi Muhammed Hassan Ebu’l Mehâsin, kitlelerin harekete geçirilmesinde ve onlar─▒ Kerbela'daki cihada te┼čvik etmekte rol oynam─▒┼čt─▒r.[30]  Birkaç gün içerisinde bir dizi müçtehit kendilerine tabi olanlarla birlikte harp cephesine do─čru yönelmi┼č olarak Necef ve di─čer kutsal ┼čehirlerden ayr─▒lm─▒┼člard─▒r. Onlar, halk─▒ cihada te┼čvik etmek gayesi ile yollar─▒ üzerinde bulunan ┼čehirlerde ve a┼čiretlerde konakl─▒yorlard─▒. Seyyid Abdürrezzâk el-Huluv, Semâwa’ya ula┼čan mücahitlerin ilkiydi. Mücahit kafileleri; E┼č-┼×âmiye’den,  Necef’ten, Ebu Sakhîr’den onlara kat─▒lmak için Semâwa’ya ak─▒n etmi┼čtir. Kürt mücahit kafileleri ve di─čerleri oraya ula┼čm─▒┼čt─▒r.[31] el-Muslli,  harbin ba┼člang─▒c─▒nda Basra’daki Osmanl─▒ ordusunda sava┼čanlar─▒n üçte birinin mücahit a┼čiretlerin adamlar─▒ndan oldu─čunu aktarmaktad─▒r.[32]

Ulema halk─▒ seferber etmeyi sürdürmü┼čtür. Onlar─▒n en çok istekli ve hamaseti olan─▒ bir din adam─▒ olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra modern Irak’─▒n ünlü ┼čairlerinden biri olan ┼×eyh Muhammed Said El-Habbûbî’ydi. Zira o, Necef'ten 15 Kas─▒m 1914’de büyük bir konvoy ile ç─▒km─▒┼čt─▒r. Cihat hareketine kat─▒lmaya te┼čvik etmek için Orta F─▒rat ┼čehirlerinde a┼čiretleri ┼čahsen dola┼čmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra kendi yard─▒mc─▒lar─▒n─▒ da uzak kabilelere göndermi┼čtir. Hükümet, a┼čiretlerin haz─▒rlan─▒p donat─▒lmas─▒nda harcamas─▒ için büyük miktarlarda paray─▒ onun emrine vermi┼čtir.[33] Kaynaklar, onun e┼č-┼×a’îba’ya yönelmi┼č çok büyük bir orduya liderlik etti─čini kay─▒t etmektedir.[34] Mevcut Arapça belgeler bilfiil devlet mücahitleri sebat etmeye ya da harekete kat─▒lmaya te┼čvik etmek için sava┼čç─▒lara fon tahsis etti─čini göstermektedir.[35] 

Ulema, halk─▒ cihada ikna ve te┼čvik etmek için çe┼čitli ┼čehirlere ve a┼čiretlere mektuplar ve telgraflar göndermi┼čtir. Ulema, do─črudan mesajlar ile sava┼čtan kaç─▒nanlar─▒ cesaretlendirmeye u─čra┼č─▒yorlard─▒. Örne─čin, en yüksek Merci Seyyid Kâz─▒m Yezdî,  E┼č-┼×atra halk─▒na ve a┼čiretlerine bir mesaj yazm─▒┼čt─▒r. Bu mesajda cihatla ilgili kendi fetvalar─▒na vurgu yapmakta, onlar─▒n bu fetvalara umursamazl─▒klar─▒ndan duydu─ču üzüntüyü bildirmekte ve onlar─▒ bunun sonuçlar─▒ndan uyarmaktad─▒r.[36]  Kendi ifadesine göre; El-Yezdî, mektuplar─▒ndan birinde, kafir dü┼čmana kar┼č─▒ aralar─▒ndaki farkl─▒l─▒klar─▒ bir tarafa koymak ve bir safta durmak için ça─čr─▒da bulunmu┼čtur. Nas─▒riye’deki El-Hafâce a┼čiretinin reisi Ali El-Fadl’a gönderdi─či bir yaz─▒s─▒nda, ona a┼čiretini haz─▒rlamas─▒n─▒ ve silahland─▒r─▒p cihat için Basra’ya yönelmesini, ─░ngilizlere kar┼č─▒ koymas─▒n─▒ emretmektedir. Mektubun devam─▒nda ona, emrin Osmanl─▒ Devletine yard─▒m etmekten daha çok ─░slam’a yard─▒m etmekle alakal─▒ oldu─čunu aç─▒klamaktad─▒r.[37]

Ayn─▒ ┼čekilde ulema, a┼čiret liderlerine sava┼čtan kaç─▒nanlar─▒ ve Osmanl─▒lar─▒n yan─▒nda sava┼čmakta tereddüt edenleri ikna etme görevi yüklemi┼čtir. En yüksek Mercinin, Nâs─▒riye’deki Ezreyyiç a┼čireti reisi ┼×eyh Kâta’ Âl Butti’ye yönelik mesajlar─▒n─▒n bir tanesinde ona cihat hakk─▒ndaki fetvalar─▒n─▒ bildirmekte ve ondan a┼čireti ile birlikte Basra’ya hareket etmesini, ┼×eyh Hayyûn el- Ubeyd’e ve a┼čiretine ─░slam’─▒ savunman─▒n ve hükümete muhalefet etme tutumundan vazgeçmenin vacip olu┼čunu tebli─č etmesini talep etmektedir. Böylece ┼×eyh Kâta’’ya da hükümete muhalefet etmekten vazgeçmeyi vacip k─▒lmaktad─▒r ve onu beraberindekiler ile birlikte ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼čmak için Basra’ya yönelmeye zorunlu k─▒lmaktad─▒r. Nas─▒riye’deki El-Hafâce a┼čiretinin reisi Ali El-Fadl’a gönderdi─či benzer ba┼čka bir mesajda, onu ┼×eyh Hayyûn el- Ubeyd’e hükümete muhalefet etmekten vazgeçmeyi ve ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼ča kat─▒lmay─▒ zorunlu k─▒lmaya davet etmi┼čtir.[38] Ba┼čka bir ifadeyle ┼×ii ulema, tereddütlü ya da muhalif a┼čiretlere ba┼čka a┼čiretler vas─▒tas─▒ ile bask─▒ yapmaktayd─▒ ve onlar─▒ Osmanl─▒n─▒n yan─▒nda durmaya zorunlu k─▒lmaktayd─▒. Onlar─▒n cihada ikna olmalar─▒ndan sonra, ┼×ii uleman─▒n, emirlerine ba─čl─▒ olarak cihada kat─▒lmalar─▒ ve ─░ngilizlerle çarp─▒┼čmalar─▒ nedeni ile onlara övgü ve tebrik mesajlar─▒ göndermi┼čtir. Tereddüt etmesinden sonra kat─▒lan ┼×eyh Hayyûn el-Ubeyd’de oldu─ču gibi, en yüksek Merci Seyyid Kâz─▒m Yezdî’nin o─člu Seyyid Muhammed vastas─▒yla ona bu ba─člamda bir mesaj göndermi┼čtir.[39]

Buna ek olarak; Uleman─▒n rolü, cihat için ça─čr─▒lar─▒ ve bunun etkileri sadece Irak ile s─▒n─▒rl─▒ kalmam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ zamanda baz─▒ yak─▒n bölgeleri de kapsam─▒┼čt─▒r. Nitekim ┼×eyh Mustafa Ka┼čânî, ─░ran'daki emirlere, ba┼čkanlara, tüccarlara ve di─čer toplumsal s─▒n─▒flara gönderdi─či bir genelgede onlar─▒ cihada ve ─░ngilizlere ile Ruslara kar┼č─▒ sava┼čmaya, Osmanl─▒ ve ─░ran devletlerini savunmaya davet etmi┼čtir. Bu iki devleti; “Dini havzan─▒n iki koruyucusu,  Kur’an’─▒ Mubin’in iki polisi, Müslümanlar─▒n hudutlar─▒n─▒n iki muhaf─▒z─▒ …” olarak ifade etmi┼čtir. Ayn─▒ ┼čekilde Seyyid Hasan el-Sadr, El-Muhammara, Feyli Kürtlere, Bahtiyârililere ve Kelhor cemaat─▒na mektuplar göndererek onlara cihat fetvalar─▒n─▒, ─░slami s─▒n─▒rlar─▒ savunmak için ┼×eri bir vecibe olarak mücahitlere kat─▒lman─▒n zaruretini hat─▒rlatm─▒┼čt─▒r.[40]  El-Muhammara prensi ┼×eyh Haz’al el-Ka’abî’yi a┼čiretini te┼čvik etmek için yap─▒lan bir te┼čebbüs ba─člam─▒nda en yüksek merci Seyyid Kâz─▒m Yezdî ve ┼×eyhül ┼×erî’ati  el-Isfehânî iki mesaj göndererek ondan mücahitlere yard─▒m ve destek vermesini, ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼čmas─▒n─▒ talep etmi┼člerdir.[41] ┼×eyh Haz’al’─▒n, ─░ngilizlerle ili┼čkileri ve onlara vermi┼č oldu─ču taahhütleri nedeni ile bu talebe olumsuz cevap vermesine ra─čmen, uleman─▒n Irak’ta yay─▒nlanan cihat fetvalar─▒ ve davetleri; Kuveyt emirli─čindeki ve ─░ran’─▒n Arabistan (Ahvaz) bölgesindeki a┼čiretler aras─▒nda yay─▒lm─▒┼č ve onlar─▒ etkilemi┼čtir. Nitekim ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat fetvalar─▒ndan etkilenen, ┼×eyh Haz’al’─▒n a┼čiretlerinden bir ço─čunun ismi ile el-Bâvi ve Ka’ab kabileleri gibi a┼čiretler harekete geçmi┼čtir. Ayn─▒ ┼čekilde Kuveyt ┼×eyhi Osmanl─▒lar─▒n yan─▒ndaki mücahit a┼čiretlere kar┼č─▒ ┼×eyh Haz’al’─▒ desteklemek için bir kuvvet gönderme te┼čebbüsünde bulundu─čunda kendi yönetimindeki a┼čiretlerin aras─▒nda “kâfir ─░ngilizler” ile i┼čbirli─či içinde oldu─čundan dolay─▒ isyan ç─▒kma tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒─č─▒ ve söz konudu te┼čebbüsten vazgeçti─či görülmektedir.[42]

 

 

 

Kuveyt emirini ve El-Muhammara emirini kazanmaya çal─▒┼č─▒lmas─▒, ikisinin stratejik konumlar─▒ndan ve sava┼č için mümkün olan çok say─▒da mücahide ihtiyaç duyulmas─▒ndan kaynakland─▒─č─▒ görülmektedir. Nitekim ┼×ii ulemas─▒ taraf─▒ndan El-Muhammara emirine gönderilen iki mesajdan birincisinde: “… Sen çok önemli bir s─▒n─▒r koyundas─▒n. O koyun kafirlerin sald─▒r─▒s─▒ndan elde edilen bütün imkanlarla korunmas─▒ vaciptir. ... Ayr─▒ca Müslümanlara kar┼č─▒ sava┼člar─▒nda ─░ngilizlere destek ve yard─▒m vermek her Müslümana haramd─▒r. …” ifadesi kullan─▒lmaktad─▒r. ─░kinci mesaj ise, ─░ster Osmanl─▒ ister ─░ran tebaas─▒ olsun aralar─▒nda bir fark olmaks─▒z─▒n bütün Müslümanlar üzerine cihad─▒n vacip olu┼čuna, zira ─░slami hükmün genel oldu─čuna ve hepsini kapsad─▒─č─▒na vurgu yapm─▒┼čt─▒r. Ba┼čka bir ifadeyle ─░ran devletinin tebaas─▒ olmak bahanesi ile cihattan geri kalmamaya vurgu vard─▒r. Bu: “┼×eriati Muhammediye’nin ismi ile; Basra s─▒n─▒r bölgesini kafirlerden koruma hususunda Müslümanlar ile birlikte olman─▒z için uyan─▒p aya─ča kalkman─▒z sana vaciptir… Bu, dini bir hükümdür, ─░ranl─▒ ve Osmanl─▒ aras─▒nda fark yoktur. ..”[43]  Ayn─▒ ┼čekilde en yüksek merci Seyyid Kâz─▒m Yezdî’nin o─člu Muhammed ve ┼×eyh Abulkerim el-Cezâirî cihat hareketine kat─▒lmaya ┼×eyh Haz’al el-Ka’abî’yi ikna etmek için çaba sarf etmi┼člerdir. Fakat ─░ngilizler, ┼×eyh  Haz’al’─▒ hepsinden önce kazanm─▒┼člard─▒r. Haz’al’─▒ cihat hareketine ikna etmek için yap─▒lan bütün te┼čebbüsler bo┼ča ç─▒km─▒┼čt─▒r. ┼×eyh Abulkerim el-Cezâirî’nin ┼×eyh Haz’al ile yak─▒n ili┼čkisi oldu─čunu aktaran kaynaklar, ┼×eyh Khaz’al’in el-Cezâirî’nin mukallitlerinden biri ve ona sadakatle ba─čl─▒l─▒─č─▒yla bilindi─čini aktarmaktad─▒r. Kaynaklar, Haz’al, ┼×eyh Abulkerim el-Cezâirî’nin mesaj─▒ndan dolay─▒ özür diledi─čini, ─░ngiltere’nin konumunu ve yüzlerine kar┼č─▒ ayaklanman─▒n imkâns─▒z oldu─čunu aç─▒klasa da, el-Cezâirî çok üzülmü┼č ve Haz’al ile alakas─▒n─▒ kesti─čini kay─▒t etmektedir. Sava┼čtan sonra Haz’al’─▒n el-Cezâirî ile eski ili┼čkilerini yeniden onarmaya te┼čebbüs etti─čini, fakat el-Cezâirî’nin ona son cevab─▒; “Benimle senin aran ─░slam’la bozuldu”  bir daha düzelmez ┼čeklinde oldu─ču aktar─▒lmaktad─▒r. [44]

3.3.             ┼×ii Uleman─▒n sefere ç─▒karak sava┼člara do─črudan kat─▒lmalar─▒ ve sava┼č meydanlar─▒nda mücahitlere liderlik etmeleri. Sava┼č esnas─▒nda, mücahitlerin kafileleri ve gemileri, Dicle ve F─▒rat nehirleri boyunca halk ezgileri e┼čli─činde görkemli bir ┼čeklinde hareket etmi┼čtir.[45] Ulema önderli─činde mücahit sava┼čç─▒lar, Kurne’de, Dicle ve F─▒rat kav┼ča─č─▒nda, Osmanl─▒ askeri komutanl─▒─č─▒n─▒n sava┼č ekseninin taksimine ba─čl─▒ olarak üç kola veya cephelere da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r.[46]  Kurna cephesindeki sava┼ča kat─▒lan uleman─▒n en göze çarpanlar─▒;  Seyyid Mehdi Haydâri, ┼×eyhül ┼×erîati el-─░sfahâni, Seyyid Ali el-Dâmâd ve  Seyyid Mustafa Ke┼čâni’dir. Basra’n─▒n do─ču cephesindeki uleman─▒n en göze çarpanlar─▒ ise; ┼×eyh Mehdi El-Khâlisi ve o─člu Muhammed, , en yüksek merci Seyyid Kâz─▒m Yezdî’nin o─člu Seyyid Muhammed, ┼×eyh Cafer Râdî ve Seyyid Kemâl el-Hilli’dir. Basra’n─▒n bat─▒s─▒ndaki E┼č-┼×uaybe cephesindeki uleman─▒n en göze çarpanlar─▒ ise; Seyyid Muhammed Sa’id el-Habûbî, ┼×eyh Abdul Kerîm el-Cezâirî, ┼×eyh Abdul R─▒zâ Râdî, Seyid Muhsin el-Hakîm (Ellili y─▒llar─▒n sonlar─▒ndan 1970 y─▒l─▒nda ölümüne kadar ┼×iilerin en yüksek mercii olmu┼čtur), ┼×eyh Ahmed Tâmer, ┼×eyh Rahûm el-Zâlimî, ┼×eyh Bâk─▒r Haydar ve Seyyid Sa’îd Kemâleddin bu cephelere kat─▒lanlar─▒n bir ksm─▒d─▒r. Özellikle E┼č-┼×uaybe cephesi, buna Orta F─▒rat a┼čiretlerinin çok büyük ço─čunlu─čundan topluluklar kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Kaynaklara göre bu topluluklar─▒n her birisi bin mücahidi içeriyordu.[47]

Y─▒─č─▒nak yapma süresinde, mücahitler, kendileriyle belirleyici bir sava┼ča girmeden önce ─░ngiliz kuvvetleri ile sata┼čmalar ve hafif çat─▒┼čmalar yap─▒yorlard─▒. Fakat Kurna Cephesinin dü┼čü┼čünden sonra çabalar iki temel cepheye odaklanm─▒┼čt─▒r. Bu iki cephe; Havîza Cephesi ve 1915 y─▒l─▒ 11-14 Nisan aras─▒nda olu┼čan e┼č-┼×uaybe Cephesi’dir.[48] Bu cephelere ulema ve mücahitler ┼×eyh Muhammed Said El-Habbûbî’nin liderli─činde Osmanl─▒ ordusunun yan─▒nda temel olarak kat─▒lm─▒┼člard─▒r. ┼×ii uleman─▒n liderli─čindeki Irakl─▒ mücahitlerin sava┼č─▒n ilk aylar─▒nda sava┼č cephelerine kat─▒l─▒m─▒ etkin bir kat─▒l─▒m idi. Osmanl─▒ askeri kuvvetleri genel komutan─▒ Süleyman Askerî Bey buna çok güvenmi┼čtir. Öyle ki bu onun hatalar─▒ndan say─▒lm─▒┼čt─▒r.[49]

Seyyid Muhammed Said El-Habbûbî’ye e┼č-┼×uaybe sava┼č─▒ndaki cephenin sa─č kanad─▒na do─čru seferinde e┼člik eden sava┼čç─▒lar─▒n say─▒s─▒n─▒n otuz bin yayadan ve on bin süvariden daha fazla oldu─ču tahmin edilmi┼čtir. Baz─▒ Arap kaynaklar, e┼č-┼×uaybe sava┼č─▒ndaki mücahitlerin say─▒s─▒n─▒n yakla┼č─▒k 50 000 sava┼čç─▒ oldu─čunu tahmin etmektedir.[50] ┼×ii uleman─▒n, sava┼č cephelerinde mücahitler topluluklar─▒na liderlik ettiklerinin en net örne─činden biri e┼č-┼×uaybe sava┼č─▒d─▒r. Zira  e┼č-┼×uaybe cephesinin sa─č kanad─▒ndaki mücahitlerin ba┼č─▒nda Seyyid Muhsin el-Hakim ve di─čer bir k─▒s─▒m alimle ile birlikte Seyyid Muhammed Said El-Habbûbî vard─▒. Sol kanatta ise; ┼×eyh e┼č-┼×erîati, Seyyid Ebu El-Kâs─▒m El-Kâ┼čâni, Seyyid Mehdî, Seyyid Haydar vard─▒.[51] Arap kaynaklar; Osmanl─▒ komutan─▒ Süleyman Askeri Bey’in sol ve sa─č kanattan Mücahitlerin hücum etmesini gerektirirken nizami kuvvetlerin kalpten hücum etmelerini gerektiren ve Osmanl─▒lara sava┼čta yenilginin nedenini ta┼č─▒yan bir plan haz─▒rlad─▒─č─▒n─▒ aktarmaktad─▒rlar. Sava┼č dönemide bir subay oldu─ču bilinen el- Muslli; Acmi Sadun Pa┼ča ve di─čerleri gibi harplerde tecrübeli mücahitlerin, içerisinde ─░ngilizlerin siperlenmi┼č olduklar─▒ e┼č-┼×uaybe mevzisine do─črudan sald─▒r─▒n─▒n övgü olmad─▒─č─▒n─▒ aksine onlar─▒ ku┼čatma alt─▒na almakla, ona ak─▒nlar yapmakla ve ileti┼čim hatlar─▒n─▒ kesmekle yetinmenin gerektirdi─čini dü┼čündüklerini aktar─▒yor. Di─čer birçok Arapça kaynakta oldu─ču gibi el- Muslli de Süleyman Askeri Bey’i kibir, inat ve yenilgiye sebep olmakla itham etti─čini söylemektedir.[52] Bu kaynaklara göre; sava┼č─▒n sonunda mücahitlerin kay─▒plar─▒ yakla┼č─▒k 3.000 sava┼čç─▒ya ula┼čm─▒┼čt─▒r, Osmanl─▒n─▒n kay─▒plar─▒ ise iki binden fazla ┼čehittir ve buna ilaveten Süleyman Askeri Bey intihar etmi┼čtir.[53] Do─črusu e┼č-┼×uaybe’de kaybeden Osmanl─▒ birliklerinin çekilme esnas─▒nda El-Müntefek kabileleri taraf─▒ndan sald─▒r─▒ya maruz kalmas─▒ndan dolay─▒ el-Nâs─▒riyye saray─▒na s─▒─č─▒nmaya ve orada siperlendi─či görülmektedir. Bu durum da a┼čiretlerin e┼č-┼×uaybe sava┼č─▒ndaki kay─▒ptan Osmanl─▒y─▒ sorumlu tuttu─čunun bir yans─▒mas─▒ olarak de─čerlendirilmektedir. [54]

Do─ču Basra (El-Ahvâz) cephesinde ise; Mücahitlerin El-Amâra ┼čehrini bir üs edinmi┼č olduklar─▒ görülmektedir. Seyyid Muhammed El-Yezdî, El-Amâra ┼čehrinden Necef’teki karde┼či Seyyid Mahmûd ve babas─▒ Büyük Merci Seyyid Kâz─▒m ile birlikte telgraflar ve mektuplar yoluyla cephelerin durumlar─▒ hakk─▒nda haberle┼čtikleri ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ isti┼čarelerde bulunduklar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Ulema ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat için, a┼čiretler aras─▒nda birli─či sa─člamak, Müslümanlar─▒ ve ─░slam topraklar─▒n─▒ savunmak hususunda çok çaba sarf etmi┼čtir.[55] Nitekim Büyük Merci El-Yezdî’nin o─člu Seyyid Muhammed’in; baz─▒ ulema, dini ilimler ö─črencileri ve a┼čiret liderleri ile birlikte cihat harekat─▒ boyunca saf tutmu┼čtur.[56] Tevfik Halidi Bey’in komutas─▒nda Osmanl─▒ kuvvetlerinin 1915 y─▒l─▒nda Ocak ay─▒ sonlar─▒nda el-Amâra’ya ula┼čmas─▒ndan sonra Mücahitler bu güç ile birlikte hareket etmi┼člerdir. Mücahitlere liderlik yapanlar; ┼×eyh Mehdi el-Hâlisi ve o─člu ┼×eyh Muhammed, Seyyid Muhammed el-Yezdî’nin, ┼×eyh Aldulkerim el-Cezâiri ve El-Ahvâz’─▒n ünlü ulemas─▒ndan biri olan Seyyid Isâ Kemâleddîn’dir. Bu mücahitlerin gelmesi El-Ahvâz a┼čiretlerinde etkili olmu┼čtur. 2 ┼×ubat’ta El-Ahvâz’─▒n do─čusunda bulunan El-Bâvî a┼čireti cihat hareketine kat─▒ld─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼čtir. Petrol boru hatlar─▒ kesilip ate┼če verilmi┼čtir ve ┼čirketin depolar─▒ ya─čmalanm─▒┼čt─▒r. 25 ┼×ubat'ta Beni Ka’ab a┼čireti, ┼×eyh Haz’al’a kar┼č─▒ ayaklanm─▒┼čt─▒r. Kendisine ─░ngilizlere u┼čakl─▒k etmek itham─▒nda bulunulmu┼čtur. Bu a┼čiret, El-Felahiye beldesinde kontrolü ele geçirip oraya Alevilerden Câbir Seyyid Me┼č’al  isminde birisini yönetici olarak belirlemi┼člerdir. Fakat ┼×eyh Haz’al, bir süre sonra ─░ngilizlerin yar─▒m─▒yla da güçlerini toparlay─▒p iki kabileyi yenilgiye u─čratabilmi┼čtir. Mücahitler ve Osmanl─▒lar ise, kendilerine ani bask─▒n ile sald─▒r─▒ haz─▒rl─▒─č─▒ yapan ─░ngiliz kuvvetinden önce hareket ederek mücahitlerin ani bask─▒n─▒ndan sonra 15 ┼×ubat 1915 Günü “el-Gadîr” mevkiinde ─░ngilizleri bozguna u─čratm─▒┼člard─▒r. Böylece ─░ngilizler a─č─▒r kay─▒plar─▒n ard─▒ndan çekilmi┼člerdir. Fakat Muhammed Fâd─▒l Da─č─▒stâni Pa┼ča’n─▒n komutas─▒ndaki Osmanl─▒ kuvvetleri burada, e┼č-┼×uaybe bölgesindeki hezimetten sonra ordunun üst komutas─▒ndan el-Amâra’ya çekilme emri alm─▒┼čt─▒r. Bunun üzerine bu kuvvetler, el-Amâra’ya, oradan da Kut ┼čehrine gitmek üzere 1915 Haziran’da oradan ayr─▒lm─▒┼čt─▒r.[57]

Osmanl─▒n─▒n bu kay─▒plar─▒n─▒n ard─▒ndan Basra cephelerindeki askeri faaliyetler A─čustos 1915 y─▒l─▒nda durdurulmu┼čtur. El-Kurna i┼čgalinden sonra Irakl─▒ mücahitlerin nizami sava┼čta Osmanl─▒ kuvvetlerine kat─▒l─▒m, do─črudan  “gerilla / çete sava┼č─▒” ya da “gece bask─▒nlar─▒” olarak bilinen ┼čekle dönü┼čmü┼čtür. Bunu a┼čiretler ─░ngilizlere vur kaç sald─▒r─▒lar─▒ düzenleyerek ba┼člatm─▒┼člard─▒r. Farkl─▒ erzakla yüklü onlarca gemi ve sava┼č teknesi ya─čmalam─▒┼člard─▒r. Basra ve e┼č-┼×uaybe bölgeleri aras─▒ndaki telefon ve telgraf kablolar─▒n─▒ tahrip etmi┼člerdir. ─░ngilizler Ba─čdat’a yakla┼čt─▒kça, cihat hareketinin etki alan─▒ da daral─▒yordu.

Öte yandan Osmanl─▒ gücünü toparlay─▒p yeniden sald─▒rmak için haz─▒rl─▒k yap─▒yordu. Osmanl─▒, a┼čiretler ile Kerbelâ ve Necef olmak ba┼čta olmak üzere, ┼čehirlerde yeni bir cihat kampanyas─▒ düzenlemeye ba┼člam─▒┼člard─▒r. Zira ─░ngiliz kuvvetleri Irak cephesinde ilerledikçe cihat harekât─▒n─▒n etkisi azalmaktayd─▒. Nitekim Kut ┼čehrinde ─░ngilizleri ku┼čatan Osmanl─▒lar─▒n yan─▒nda sava┼čmaya ve savunmaya uleman─▒n vurgu yapmalar─▒ndan sonra birçok a┼čiret ve a┼čiret lideri bu kampanyaya icabet etmi┼čtir. Fakat Selman-─▒ Pak'ta ve Kut ┼čehirlerinde Osmanl─▒n─▒n elde etti─či zaferler, onlar─▒n bölge halk─▒ ve a┼čiretler ile ili┼čkilerini olumsuz seyretmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Nitekim Arap kaynaklar─▒ Necef, Kerbelâ,Tuvirîc, el-Amâra[58] ve el-Hilla’da[59] oldu─ču gibi Osmanl─▒lar gönüllü mücahitlerin durumunu ihmal etmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒ iddia etmektedir. Bunun bir sonucu olarak, mücahitler evlerine geri dönmeye ba┼člam─▒┼člard─▒r.[60] Buna ilave olarak; önceki çat─▒┼čmalarda [61] hezimetlere sebep olma hususunda kar┼č─▒l─▒kl─▒ suçlamalar─▒n yan─▒ s─▒ra bölge halk─▒n─▒n artan vergiler, zorunlu askerlik ve ordudan kaçanlar─▒ idam etme gibi Osmanl─▒ uygulamalar─▒ndan ho┼čnutsuzlu─ču nedeni ile Osmanl─▒lar ile a┼čiretler aras─▒ndaki ili┼čkilerin oldukça gerildi─čini aktar─▒lmaktad─▒r.[62]

 

  1. Osmanl─▒ – ┼×ii Ulemas─▒ ─░li┼čkileri

Sava┼č─▒n yan─▒ s─▒ra her iki taraf─▒n ─░ngilizler ile sava┼ča öncelikli olarak önem vermesi sonucu olarak, Osmanl─▒lar ile ┼×iiler aras─▒ndaki ili┼čkide olumlu yönde ilerlemi┼čtir. Fakat bu iyile┼čme uzun sürmemi┼čtir. Çatlamaya ba┼člay─▒p h─▒zl─▒ bir ┼čekilde iki taraf aras─▒ndaki çat─▒┼čmalara dönü┼čmü┼čtür. 1915 May─▒s – 1916 May─▒s aras─▒nda Necef, Kerbela ve Hille’de gerçekle┼čen olaylar, çat─▒┼čman─▒n en belirgin tezahürüdür. Bu ili┼čkilerin çatlamaya dönü┼čmesindeki temel sebep, taraflar─▒n birbirini ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼člarda ve özellikle e┼č-┼×uaybe sava┼č─▒nda kay─▒plara neden olmakla kar┼č─▒l─▒kl─▒ suçlamas─▒d─▒r.[63]

Bu kar┼č─▒l─▒kl─▒ suçlamalar, yerel otoriteye kar┼č─▒ halk isyan─▒n─▒n ç─▒kmas─▒na yol açm─▒┼čt─▒r. Askerlik görevinden kaçanlar bu isyanlar─▒n temel be┼čeri gücünü olu┼čturmu┼čtur. Necef ba┼čta olmak üzere baz─▒ ┼čehirlerde kriz derinle┼čip alan─▒ geni┼člemi┼čtir.[64]  Halk, May─▒s 1915'te Osmanl─▒ya kar┼č─▒ isyan etmi┼čtir. Osmanl─▒ ile üç gün çarp─▒┼čma sonras─▒ ┼čehrin kontrolünü ele geçirmi┼člerdir. Do─črusu, Osmanl─▒ ┼čehri cezaland─▒rmak istememi┼čtir. Ulemaya ve cihat hareketindeki rollerine ihtiyac─▒ oldu─čunun bilincinden sorunu hikmetle çözmeye çal─▒┼čt─▒─č─▒ söylenebilir. Bunun üzerine Necef’e bir heyet göndermi┼čtir. Heyet; ulema, ileri gelenler, tüccarlar ve dört mahallenin ba┼čkanlar─▒ ile bir konferans düzenlemi┼čtir. Müzakereler; az say─▒da askerle birlikte kaymakam, maliye müdürü ve veznedardan olu┼čan bir idari ekibin geri dönü┼čü konusunda anla┼čmaya var─▒lmas─▒ ile sona ermi┼čtir. Ba┼čka bir ifadeyle Osmanl─▒ idaresi sembolik olarak Necef’e geri dönü┼čtür. Bu da devletin otorite ve prestijini sembolik de olsa ayakta tutmay─▒ amaçlamaktad─▒r.[65] Bu durum, Mart 1918'de ─░ngilizlere kar┼č─▒ Necef ayaklanmas─▒na kadar devam etmi┼čtir. el-Nefisî; en yüksek merci, ─░ngiliz i┼čgaline kadar, Necef’te takriben iki y─▒l ba─č─▒ms─▒z idari otoriteyi üstlendi─čini söylemektedir.[66]

Necef ile Kerbelâ’n─▒n co─črafi anlamda birbirlerine yak─▒nl─▒─č─▒ ve Necef’in idari olarak Kerbelâ’ya ba─čl─▒ olmas─▒ndan dolay─▒ iki ┼čehirde meydana gelen olaylarda büyük benzerlikler görülmektedir. Her iki ┼čehirde de dini liderlik merkezinin Necef olmas─▒ hasebiyle ┼čartlar birle┼čiktir. Zira Kerbelâ halk─▒ ve a┼čiret mensubu olan çok say─▒daki asker kaça─č─▒; Haziran 1915’te Kerbelâ’da belediye binas─▒na ve di─čer kamu kurulu┼člar─▒na sald─▒r─▒p memurlar─▒ kovarak ┼čehri istila etmi┼člerdir. Uleman─▒n ve ┼čehrin ileri gelenlerinin arabuluculu─ču sonras─▒nda Osmanl─▒ memurlar─▒ ve yeni yönetici ┼čehre geri dönmü┼čtür. Fakat olaylar May─▒s 1916'da bir tekrar patlak vermi┼čtir. Bu, çok say─▒da can kayb─▒yla birlikte ┼čehirde büyük hasara yol açm─▒┼čt─▒r.[67]

Baz─▒ isyanc─▒lar─▒n hükümet kona─č─▒na sald─▒rmas─▒n─▒n ard─▒ndan benzer bir isyan da el-Hille ┼čehrinde meydana gelmi┼čtir. 13 Ekim 1916’da oradaki mal ve evrak ya─čmalanm─▒┼č ve talan etmi┼čtir. Bunun üzerine Osmanl─▒ ┼čehri ku┼čat─▒p, isyanc─▒lar─▒n teslim olmalar─▒n─▒ istetmi┼čtir. Fakat isyanc─▒lar vatanda┼člar─▒n evlerinde, hükümet kona─č─▒na siperlenmi┼č ve teslim olmay─▒ reddetmi┼člerdir. Bundan dolay─▒ 20 Kas─▒m 1916 tarihinde Osmanl─▒, ┼čehirde kontrolü silahla bast─▒rm─▒┼č ve isyanc─▒lar─▒ cezaland─▒rm─▒┼čt─▒r.[68]

Genel olarak I. Dünya Sava┼č─▒nda Osmanl─▒ ile ┼×ii Ulemas─▒ ili┼čkileri olumlu yönde seyir etmi┼čtir. Nitekim ┼×ii Ulemas─▒ Osmanl─▒’ya kar┼č─▒ herhangi bir dü┼čmanca tutum sergilememi┼člerdir. Halk ile Osmanl─▒ ili┼čkileri gerildi─či zaman Ulema Osmanl─▒ ile olumlu ili┼čkilerini ç─▒kan çat─▒┼čma ortam─▒n─▒ yat─▒┼čt─▒rmak ve anla┼čmazl─▒─č─▒ gidermek için kullanm─▒┼čt─▒r. Nitekim Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča’n─▒n 19 May─▒s 1916 tarihinde Ba─čdat’a ziyareti esnas─▒nda Necef ve Kerbelâ’da uleman─▒n halk ile Osmanl─▒ aras─▒nda arabuluculuk yapm─▒┼čt─▒r.[69] Zira Elverdi, Kerbelâ halk─▒n─▒n, el-Kut’ta zafer elde etmesinden sonra Osmanl─▒n─▒n intikam─▒ndan korkup, ┼×eyh Muhammed Ali Kemmûne’yi Necef’e gönderdiklerini ve Büyük Merci Seyyid Kâz─▒m el-Yezdî’den müdahale ve arabuluculuk etmesini talep ettiklerini aktarmaktad─▒r. Bunun üzerine el-Yezdî, Enver Pa┼ča’ya telgraf çekmi┼č ve Necef ve Kerbela halk─▒ için ┼čefaat / af istemi┼čtir. Enver Pa┼ča bir telgrafla ona; hükümetin kan dökmemeye, mücahitlere ve ulemaya sayg─▒ göstermeye, fakirlere merhametli olmaya, anla┼čmazl─▒klar─▒n giderilmesine özen gösterdi─čini bildirmi┼čtir. Enver Pa┼ča, Ba─čdat’ta bir dizi ileri gelenler ve liderler ile bulu┼čmu┼čtur. El-Kaz─▒miye’de Seyyid Mehdi el- Haydarî ile bir araya gelmi┼čtir. El- Haydarî, ondan askeri güce ba┼čvurmadan bar─▒┼čç─▒l yollarla Kerbelâ’daki fitneyi söndürmek için çaba göstermesini rica etmi┼čtir. Enver Pa┼ča, onun ricas─▒na yan─▒t vermi┼čtir. Kerbelâ’ya giderek fitneyi bitirmek için Seyyid Mehdi Haydari’nin ba┼čkanl─▒─č─▒nda bir heyet olu┼čturulmas─▒nda görü┼č birli─čine var─▒lm─▒┼čt─▒r. Heyet; Seyyid Mehdi’ye ilaveten evlatlar─▒ndan üçü olan Seyyid Abdulhamîd, Ahmed ve Râzî ile birlikte ┼×eyh Abdulkerim el-Cezâiri, El-Mirzâ Muhammed R─▒zâ e┼č-┼×îrâzî, ┼×eyh Abdülhamit Kelîdâr ve hükümetin iki adam─▒ Hilmi Bey ve Hâmid Bey’den olu┼čmu┼čtur. Bunlar, Kerbelâ’ya 30 May─▒s’ta ula┼čan heyet, ┼čehrin ileri gelenleriyle bir araya gelmi┼člerdir. ┼×ehrin ileri gelenleri Osmanl─▒ya ba─čl─▒l─▒klar─▒n─▒ bildirmi┼č kay─▒ts─▒z ┼čarts─▒z hükümetin geri gelmesini beklediklerini söylemi┼člerdir. Heyet, ba┼člar─▒nda yeni yönetici Es’ad Rauf Bey’in oldu─ču görevlilerden olu┼čan yeni idari heyetin gelmesine kadar Kerbelâ’da kalm─▒┼čt─▒r. Bu yeni idari heyet Kerbelâ’ya 1916 Temmuz ay─▒nda ula┼čm─▒┼čt─▒r. 11 Mart 1917 tarihinde Ba─čdat’─▒n i┼čgaline kadar Kerbelâ sakinle┼čmi┼čtir.[70]

            A┼čiret ┼čeyhleri / liderleri genel olarak Osmanl─▒lardan memnun de─čildirler. Onlardan baz─▒s─▒, Osmanl─▒ya kar┼č─▒ sava┼čman─▒n ─░ngilizlere sava┼čmaktan daha evla oldu─čunu dü┼čünüyordu. ─░çlerinden baz─▒s─▒ cihat fetvas─▒ olmasa, Osmanl─▒n─▒n yan─▒nda sava┼čmayacaklar─▒n─▒ aç─▒kça söylüyordu. Baz─▒ kaynaklar Seyyid Muhammed Sa’îd el-Habûbî’nin yol arkada┼člar─▒ndan birisi ve a┼čiretleri cihat için k─▒yam maksad─▒yla gönderilen el-Habûbî’nin temsilcisi olan ┼×eyh Bak─▒r el-┼×ebîbî’den; a┼čiretlerin liderlerinin büyük ço─čunlu─čunun  “onlardan gördükleri kabal─▒k, ha┼činlik, zulüm ve çok vergi nedeniyle sava┼čta Osmanl─▒ya kat─▒lmaktan memnun olmad─▒klar─▒n─▒” aktarmaktad─▒r.  Bu kaynaklar uleman─▒n, a┼čiretleriyle birlikte ┼čeyhleri sava┼ča kat─▒lmaya ikna edebildi─čini aktarmaktad─▒r. Zira onlar─▒n içinde dini e─čilimlerin ve Büyük Mercilik konumunun bask─▒n geldi─čini rivayet etmektedir. Bu tutuma ra─čmen, cihat hareketi devam etmi┼čtir. Etkisi azalsa da, gayrinizami ┼čekilleriyle Osmanl─▒ ile dayan─▒┼čma devam etmi┼čtir. Daha sonra e┼č-┼×uaybe sava┼č─▒ndan ve Necef, Kerbelâ ve el-Hilla olaylar─▒n─▒n akabinde sars─▒lmas─▒na ra─čmen Osmanl─▒ – ┼×iilik ili┼čkileri genellikle olumlu olarak devam etmi┼čtir. Nitekim Irak’ta o dönemde siyasi liderlik uleman─▒n elinde ve cihat hareketine liderlik eden büyük ulema ve dini merciler Necef, Kerbelâ ve el-Hille’de meydana gelen isyan olaylar─▒na kar─▒┼čanlara destek veren tutum ya da Osmanl─▒ya olumsuz ve/ veya dü┼čmanca tutum sergilemedikleri Arap kaynaklar─▒nda yer almamaktad─▒r. Zira ┼×ii ulemas─▒n─▒n tutumu, ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihad─▒n sürdürülmesine, a┼čiret reislerini Osmanl─▒ ordusu ile i┼čbirli─čine yönlendirmeye ve te┼čvik etmeye odaklanm─▒┼čt─▒r.[71]

Sonuç 

┼×ii ulemas─▒, Osmanl─▒ devleti ile toplumun taleplerine olumlu yan─▒t verip ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat ilan etmi┼člerdir. Onlar─▒n fetvalar─▒ özellikle Irak halk─▒n─▒n ┼×ii kesimleri taraf─▒ndan benimsenmi┼č ve oldukça etkili olmu┼čtur. Zira on binlerce insan mücahitlerin saflar─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu, müçahitler için ┼×ii ulemas─▒n─▒n etkisinin, Irak toplumu ve ┼×ii mercilerinin mukallitleri aras─▒ndaki kar┼č─▒l─▒kl─▒ ili┼čkinin derinli─činin boyutunu göstermektedir. Dolay─▒s─▒yla ┼×ii ulemas─▒, olaylar─▒n ba┼čat yönlendiricisi ve cihat harekât─▒n─▒n tek lider konumundayd─▒lar.

┼×ii ulemas─▒n─▒n cihat fetvalar─▒ ilan etmesinden sonra harekete kat─▒l─▒mlar─▒ bir taraftan ─░ngiliz ordusuna kar┼č─▒ mücahitlerin ba┼člatt─▒─č─▒ sava┼člar─▒n büyük ço─čuna do─črudan kat─▒lm─▒┼člard─▒r. Bu kat─▒l─▒m, askeri hafif çarp─▒┼čmalar hem ─░ngilizlerin asker, mühimmat ve g─▒da ula┼čt─▒rma ve telgiraf hatlar─▒ gibi ileti┼čim yollar─▒n─▒ kesme ve/ veya vurma yoluyla hem da e┼č-┼×uaybeve el-Medâin sava┼č─▒nda oldu─ču gibi nizami sava┼čta Osmanl─▒ kuvvetleri ile birlikte ortak hareket etme yoluyla gerçekle┼čti─či görülmektedir. Di─čer taraftan mücahitlere liderlik eden a┼čiret liderlerini ir┼čat / rehberlik etmek, yönlendirmek, taktik verme ┼čeklinde gerçekle┼čmi┼čtir.

Buna ek olarak; Basra körfezinden Ba─čdat’a uzanan Irak cephesinde ─░ngilizlere kar┼č─▒ cihat harekât─▒na kat─▒lan a┼čiretlerin ve mücahitlerin Osmanl─▒ya de─čil dini e─čilim ve ┼×ii ulemas─▒n─▒n etkisinden kaynakland─▒─č─▒ söylenebilir. Nitekim Irak’ta o dönemde siyasi liderlik uleman─▒n elinde ve büyük ulema ve dini merciler cihat harekât─▒na liderlik ediyorlard─▒.

Ço─ču Arap kana─č─▒ Osmanl─▒n─▒n ilan etti─či cihat fetvas─▒n─▒n ─░ngiltere, Fransa ve Rusya’n─▒n yönetti─či ülkelerdeki Müslümanlar─▒ isyan ettirip harekete geçirmekte hedeflerini gerçekle┼čtiremedi─či hususunda hemfikirdir. Öyle ki Osmanl─▒ ve Almanya’n─▒n büyük hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na u─črad─▒klar─▒n─▒ savunmaktad─▒r. Söz konusu kaynaklar pek çok Müslüman─▒n, müttefiklerin ordular─▒nda gönüllü çal─▒┼č─▒p içtenlikle onlar─▒n saflar─▒nda sava┼čt─▒klar─▒n─▒ iddia etmektedir. Hâlbuki Irak cephesinde cihat fetvas─▒n─▒n geni┼č yank─▒s─▒ olmu┼čtur. Bu, Irak’─▒n orta ve güneyindeki ┼×ii uleman─▒n ve halk─▒n fetvaya icabet etmesi ve sava┼ča etkin bir ┼čekilde kat─▒lmas─▒ görülmektedir.

I. Dünya Sava┼č─▒ esnas─▒nda Irak cephesinde ┼×ii ulema ve toplumunun etkin kat─▒l─▒m─▒na kar┼č─▒n Arapça literatürde Sünni uleman─▒n tutumuna de─činen bilgilerin olamamas─▒ dikkat çekmektedir. Dolay─▒s─▒yla, Sünnilerin sava┼č esnas─▒ndaki tutumunun özel olarak incelenmesine gereksinim duyulmaktad─▒r. ┼×ii tarihçiler ve yazarlar,  Sünni tutumunun aç─▒k olmamas─▒ nedeni ile onlar─▒ suçlamaktad─▒rlar. Onlara göre Irak’taki Sünnilerin Osmanl─▒ yönetiminden yararlanan kesim olmalar─▒na ra─čmen sava┼č s─▒ras─▒ndaki tutumlar─▒n─▒n ikna edici olmamakla birlikte herhangi bir gerekçeyle aç─▒klanamaz.

Yrd.Doç.Dr. Ziya Abbas , Aksaray Üniversitesi ─░─░BF. Ulus. ─░li┼č. Böl. ö─čretim üyesidir. Önsöz Yay─▒nlar─▒ndan "Irak'ta ┼×ii Mercili─čin Siyasi Rolü" adl─▒ çal─▒┼čmas─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.  

ziya-abbas@hotmail.com

 

 Bu makale Atatürk Ara┼čt─▒rma Merkezinin 28-29 Nisan 2016 tarihlerinde Mardin'de düzenledi─či  "Kutü'l Amare Zaferi'nin 100. Y─▒l─▒ Münasebetiyle I. Dünya Sava┼č─▒nda Irak Cephesi" Sempozyumu'nda tebli─č olarak sunulmu┼č, yazar─▒n izniyle sitemize konulmu┼čtur.

 

 

 

Kaynaklar

  • Abdürrezzâk, Salah, el-Merci’─▒yyetü ve  el-─░htilâl el- Ecnebî ; Dirâsetün fî Fetâvâ Es-Seyyid Kâz─▒m el-Yezdî Z─▒dd─▒ el-Gazvi’l B─▒ritanya 1914,  Müntedi el-Me’ârif Lil- Ne┼čr, Birinci Bask─▒, Beyrut, 2010.
  • Edderrâjî,  Abdurrezzâk Abd, Cafer Ebu Temen ve Devruhu F’─▒’l Hareketi’l  Vataniyyeti  Fî’l  Irâk, Mast─▒r Tezi,  Ba─čdat, 1978.
  • El-Azzâwi, Abbas, Mevsû’atü Târihi’l Irâk Beyne ─░htilâleyn, Cilt: 8, Birinci Bask─▒, el-Dâru’l Arabiyye Lil Mevsû’ât, 2004, Beyrut.
  • El-Jubouri, Kâmil Selmân, Vesâiku’l Sevreti’l Irâk─▒yyeti’l Kübrâ Mukaddimâtühâ ve Netâicuhâ 1914 – 1923, Cilt: 1, Birinci Bask─▒, Dâru’l Müerrihi’l Arabiy, Beyrut, 2009.
  • El-Kerîtî,  Âlâi Abdu’l Jabbâr Kâz─▒m, Mevk─▒fi’l Fieti’l Müsakkafti Fî Kerbelâi Min El-Tatavvurâti’s Siyâsiyeti Fî’l Irâk 1908 – 1932,  Mast─▒r Tezi, Modern ve Ça─čda┼č Tarih Bölümü, Edebiyat Fakültesi, Küfe Üniversitesi, Küfe, 2007.
  • El-Muslli,  Muhammed Tahir el- Omari, Târihu  Mukadderâti’l Irâk es- Siyasiyyeti,  Cilt: 1, El-Matba’atu’l Asr─▒yyetü, Ba─čdat, 1925.
  • El-Verdi, Ali,  Lemahâtün ─░ctimâ’─▒yetün  Min Târihi’l  Irâk el-Hadîs, Cilt: 4, El-Mektebetü’l Haydariyye,  2. Bask─▒, Ba─čdat, 1958.
  • Enneccâr, Cemil Mûsa, El-Necefü’l E┼čref ; Havâdis ve Me┼čâhid ve mevâk─▒f siyasiyye 1508 – 1916, Birinci Bask─▒, Matba’atu’r Râfidîn, Beyrut, 2005.
  • Ennefisî,  Abdullah, Devru’┼č ┼×î’ati Fî Tatavvuri’l  Irâk el-Siyâsî el-Hadîs,  Tercümetü  ve T─▒bâ’atü Dâru’l Nehâr, Beyrut, 1973.
  • Essa’adûn,  Hamid Hamad, ─░mâretu el- Müntefik  ve Eserühâ Fî Târîhi’l Irak ve’l M─▒nt─▒kati’l  ─░klîmiyyeti 1546 – 1918, Birinci bask─▒, Dâr Vâil Lin-Ne┼čr, Ammân, 1999.
  • Esselmân,  In’âm  Mehdi Ali,  Hükmü  Khazâl el- Ke’abî  Fî’l Ehvâz  1897 – 1925, Mektebetü  Dârü’l Kindî, Ba─čdat.
  • Errahîmî,  Abd el-Halim,  Târihu’l Hareketi’l  ─░slâmiyyeti  Fî’l  Irâk; El-Cezûru’l Fikrî ve el-Vâk─▒’i’l Târîhî 1900- 1924, Birinci  Bask─▒, El-Dâru’l Âlemiyyetü Lit- T─▒bâ’ati ve el-Ne┼čri, Beyrut, 1985.
  • E┼č┼čerîfî, Ahmad Bak─▒r Alwan,  Kerbelâ Beyne’l Harbeyn el-Alemiyeteyn (1918  -  1939), Mast─▒r Tezi, Me’hadu’l Târihi’l Arabî  ve  El-Turâs el-Ilmî  Lid- Dirâsâti’l Ulyâ  Ba─čdat, 2004.
  • Mâlik, Muhammed Cevad, ┼×îatü’l Irâk ve Binâü’l Vatan, ─░kinci Bask─▒, Men┼čûrâtü’l Utbeti’l Huseyniyyeti’l Mukaddeseti, Kerbelâ, 2012.
  • Ziya Abbas, Irak’ta ┼×ii Mercili─činin Siyasi Rolü, Önsöz Yay─▒nlar, 2013, ─░stanbul.

 



[1]*

Ali El-Verdi,  Lemahâtün ─░ctimâ’─▒yetün  Min Târihi’l  Irâk el-Hadîs, Cilt: 4, El-Mektebetü’l Haydariyye,  2. Bask─▒, Ba─čdat, 1958, s 18.

 

[2]Salah Abdürrezzaq, el-Merci’─▒yyetü  ve  el-─░htilâl el- Ecnebî, Dirâsetün fî Fetâvâ Es-Seyyid Kâz─▒m el-Yezdî 

   Z─▒dd─▒ el-Gazvi’l B─▒ritanya 1914,  Müntedi el-Me’ârif Lil- Ne┼čr, Birinci Bask─▒, Beyrut, 2010, s 139.

 

[3]Abbas El-Azzawi, Mevsû’atü Târihi’l Irâk Beyne ─░htilâleyn,  Cilt: 8, Birinci Bask─▒, el-Dâru’l Arabiyye Lil Mevsû’ât, Beyrut, 2004, s. 315.

 

[4]Muhammed Cevad Malik, ┼×îatü’l Irâk ve Binâü’l Vatan, ─░kinci Bask─▒, Men┼čûrâtü’l Utbeti’l Huseyniyyeti’l Mukaddeseti, Kerbelâ, 2012, s. 273.

 

[5]El-Verdi, a. g. e., C: 4, s 21.

 

[6]Abdullah Ennefisî,  Devru’┼č ┼×î’ati Fî Tatavvuri’l  Irâk el-Siyâsî el-Hadîs,  Tercümetü  ve T─▒bâ’atü Dâru’l Nehâr, Beyrut, 1973, s 86.

 

[7]El- Jubouri, Kâmil Selmân, Vesâiku’l Sevreti’l Irâk─▒yyeti’l Kübrâ Mukaddimâtühâ ve Netâicuhâ 1914 – 1923, Cilt: 1, Birinci Bask─▒, Dâru’l Müerrihi’l Arabiy, Beyrut, 2009, s 24.

 

[8]El-Verdi, a. g. e., C: 4, s 129.

 

[9]Ahmad Bak─▒r Alwan  E┼č┼čerîfî, Kerbelâ Beyne’l Harbeyn el-Alemiyeteyn (1918  -  1939), Mast─▒r Tezi, Me’hadu’l Târihi’l Arabî  ve  El-Turâs el-Ilmî  Lid- Dirâsâti’l Ulyâ  Ba─čdat, 2004, s 36.

 

[10]El-Jubouri, a. g. e., C: 1, s 25.

 

[11]Abdurrezzâk Abd Edderrâjî,  Cafer Ebu Temen ve Devruhu F’─▒’l Hareketi’l  Vataniyyeti  Fî’l  Irâk, Mast─▒r Tezi, Ba─čdat, 1978, s 40.

 

[12]E┼č┼čerîfî, a. g. e., s 36.

 

[13]Abd el- Halim  Errahîmî, Târihu’l Hareketi’l  ─░slâmiyyeti  Fî’l  Irâk; El-Cezûru’l Fikrî ve el-Vâk─▒’i’l Târîhî 

    1900- 1924, Birinci  Bask─▒, El-Dâru’l Âlemiyyetü Lit- T─▒bâ’ati ve el-Ne┼čri, Beyrut, 1985, s167.

 

[14]El-Jubouri, a. g. e., C: 1, s 25.

 

[15]Edderrâjî, a. g. e., C: 4, s 41.

 

[16]El-Verdi, a. g. e., C: 4, s 104.

 

[17]Muhammed Tahir el- Omari El-Muslli,  Târihu  Mukadderâti’l Irâk es- Siyasiyyeti,  Cilt: 1, El-Matba’atu’l Asr─▒yyetü, Ba─čdat, 1925, s 59.

 

[18]In’âm  Mehdi Ali  Esselmân,  Hükmü  Khazâl el- Ke’abî  Fî’l Ehvâz  1897 – 1925, Mektebetü  Dârü’l Kindî, Ba─čdat, s 50.

 

[19]Hamid Hamad Essa’adûn,  ─░mâretu el- Müntefik  ve Eserühâ Fî Târîhi’l Irak ve’l M─▒nt─▒kati’l  ─░klîmiyyeti 1546 – 1918, Birinci bask─▒, Dâr Vâil Lin-Ne┼čr, Ammân, 1999, s 251.

 

[20]Esselmân, a. g. e., s 72.

 

[21]El-Muslli,  a. g. e., C: 1,  s 99.

 

[22]┼×ii Merciler il uleman─▒n konumu ve ┼×ia’daki taklit olgusu hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi için bak─▒n─▒z: Ziya Abbas, Irak’ta ┼×ii Mercili─činin Siyasi Rolü, Önsöz Yay─▒nlar, 2013, ─░stanbul.

 

[23]Ennefisî, a. g. e.,  s 81.

 

[24]El-Jubouri, a. g. e.,  C: 1, s 22  ;   El-verdi, a. g. e., C: 4, s 127.

 

[25]E┼č┼čerîfî, a. g. e.,  s 34.

 

[26]El-Verdi, a. g. e., C: 4, s 128.

 

[27]Fetvalar─▒n metinlerinin detay─▒ için bak─▒n─▒z: El-Jubouri, a. g. e., C: 1, s 23-190

 

[28]e┼č┼čerîfî, a. g. e., s 34.

 

[29]Abdurrezzâk, a. g. e., s 177.

 

[30]Âlâi Abdu’l Jabbâr Kâz─▒m El-Kerîtî,  Mevk─▒fi’l Fieti’l Müsakkafti Fî Kerbelâi Min El-Tatavvurâti’s Siyâsiyeti

    Fî’l Irâk 1908 – 1932, Mast─▒r Tezi, Modern ve Ça─čda┼č Tarih Bölümü, Edebiyat Fakültesi, Küfe Üniversitesi, Küfe, 2007, s 98.

 

[31]El-Verdi, a. g. e., C: 4,  s 129.

 

[32]El-Muslli, a. g. e., C:1, s  90.

 

[33]El-Verdi, a. g. e., C: 4, s 130.

 

[34]Mâlik, a. g. e., s 277.

 

[35]El-Jubouri, a. g. e., C:1, s 192.  

 

[36]El-Jubouri, a. g. e., C:1, s 72.

 

[37]El-Jubouri, a. g. e., C:1, s 80- 88. 

 

[38]El-Jubouri, a. e., C: 1, s 91.

 

[39]El-Jubouri, a. e., C: 1, s 102.  

 

[40]El-Jubouri, a. e., C: 1, s 52.

 

[41]Errahîmî, a. g. e., s 168. 

 

[42]Esselmân,  a. g. e., s 74.

 

[43]Mâlik, a. g. e., s 283.

 

[44]El-Jubouri, a. g. e., C: 1, s 170.

 

[45]Ennefisî, a. g. e., s 86.

 

[46]Errahîmî, a. g. e., s 169.  

 

[47]Mâlik, a. g. e., s 284.

 

[48]Errahîmî, a. g. e., s 170.

 

[49]Cemil Mûsa El-Neccâr,  El-Necefü’l E┼čref ; Havâdis ve Me┼čâhid ve mevâk─▒f siyasiyye 1508 – 1916, Birinci

     Bask─▒, Matba’atu’r Râfidîn, Beyrut, 2005, s 191.

 

[50]El-Muslli, a. g. e., C: 1, s 106.

 

[51]Mâlik, a. g. e., s 285.

 

[52]El-Muslli,  a. g. e., C: 1, s 106.

 

[53]El-Verdi, a. g. e., C: 4, s 148.

 

[54]Ennefisî, a. g. e., s 90.

 

[55]El-Jubouri, a. g. e., C: 1, s 106 – 108.  

 

[56]Enneccâr,  a. g. e., s 194. 

 

[57]El-Verdi, a. g. e., C: 4,  s. 142.

 

[58]El-Muslli,  a. g. e., C: 1,  s 108.

 

[59]El-Azzâwi, a. g. e., C: 8,  s 351.

 

[60]Enneccâr, a. g. e., s 196.  

 

[61]Ennefisî, a. g. e., s 91.  

 

[62]El-Azzâwi, a. g. e., C: 8, s 34

 

[63]Errahîmî, a. g. e., s 174.

 

[64]Mâlik, a. g. e., s. 304.

 

[65]El-Verdi, a. g. e., C: 4,  s 190.

 

[66]Ennefisî, a. g. e.,  s 90.  

 

[67]e┼č┼čerîfî, a. g. e., s 39.

 

[68]El-Azzâwi, a. g. e., C: 8,  s 351.

 

[69]El-Azzâwi, a. g. e., C: 8,  s 343.

 

[70]El-Verdi, a. g. e., C: 4,  s 291.

 

[71]Errahîmî, a. g. e., s 176.

 

 

 


  12534 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)