Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

Tarih: 07/05/2016   /   Toplam Yorum 1   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 5840

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda k├Âkl├╝ de─či┼čikliklere neden ol┬şmu┼č ve Ortado─čuÔÇÖda galip devletlerin y├Ânetimi alt─▒nda manda y├Ânetimleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. D├╝nyadaki b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar i├žin ├Ânemli bir konuma sahip olan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin yenilmesi ve AnadoluÔÇÖnun i┼čgale u─čramas─▒, ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda b├╝y├╝k bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒n─▒n ya┼čanmas─▒na neden olmu┼č┬ştur. Ortado─ču haritas─▒ yeniden ├žizilirken ─░ngilizlerin y├Ânlendirmesi ├žer├že┬şvesinde milliyet├žilik as─▒l belirleyici olmu┼č ve yeni devletler bu do─črultuda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bu y├Ânleriyle Birinci D├╝nya Sava┼č─▒, ─░sl├óm D├╝nyas─▒'n─▒n g├╝n├╝m├╝zde ya┼čad─▒─č─▒ bir├žok problemin en ├Ânemli nedenleri aras─▒nda yer almaktad─▒r. Bu ├žal─▒┼čmada Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin sava┼ča girmesiyle birlikte M├╝sl├╝manlar─▒n nas─▒l etkilendikleri ve bu s├╝recin daha sonra ortaya ├ž─▒kan problemlere nas─▒l temel olu┼čturdu─ču ortaya konulmaya ├žal─▒┼č─▒lacakt─▒r. (Y.N)


Bu makale K├Âpr├╝ Dergisi , G├╝z 2015 say─▒s─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č, yazar─▒n izniyle sitemize konulmu┼čtur.

 

Giri┼č

─░slâm dünyas─▒ kavram─▒ üzerine

─░slâm dünyas─▒ kavram─▒ ele al─▒nd─▒─č─▒nda s─▒n─▒rlar─▒ belirli ve belli ülkeler­den olu┼čan bir tan─▒mlama yapmak mümkün gözükmemektedir. Özellikle günümüzün küreselle┼čen dünyas─▒nda ve dünyan─▒n hemen her yeri­ne da─č─▒lm─▒┼č Müslüman nüfusu dü┼čündü─čümüzde bu tan─▒m daha da zor hale gelmektedir. Nüfusunun ço─čunlu─čunu Müslümanlar─▒n olu┼čturdu­─ču ve yönetimin Müslümanlar─▒n elinde oldu─ču ülkeler bile bu kapsama al─▒nd─▒─č─▒nda ─░slâm ülkesi veya ─░slâm devleti kavram─▒n─▒n çok da mant─▒kl─▒ olmad─▒─č─▒ ortaya ç─▒kmaktad─▒r. Müslümanlar─▒n nüfusun çok az bir k─▒s­m─▒n─▒ olu┼čturdu─ču ülkeleri böyle bir tasnifn d─▒┼č─▒nda b─▒rakt─▒─č─▒m─▒zda, bu sefer de kar┼č─▒m─▒za milyonlarca Müslüman’─▒n ya┼čad─▒─č─▒, ama yönetimde Müslümanlar─▒n etkili olmad─▒─č─▒ Rusya ve Almanya gibi ülkeler ç─▒kmak­tad─▒r. Burada ele al─▒nmas─▒ gereken bir konu da ─░slâm ülkesi ┼čeklinde bir s─▒n─▒fand─▒rmaya dâhil edilen ülkelerin özellikle uluslararas─▒ problemlerin çözümünde nas─▒l hareket ettiklerinin ve birbirleriyle ne ölçüde i┼čbirli─či içinde olduklar─▒n─▒n ortaya konulmas─▒d─▒r. Bu yönden yap─▒lacak bir de─čer­lendirmenin de net bir tan─▒mlamada ölçü olamayaca─č─▒ görülmektedir.

1967 Arap-─░srail Sava┼č─▒ sonras─▒nda Mescid-i Aksa’n─▒n sald─▒r─▒ya u─č­ramas─▒ üzerine kurulan ─░slâm Konferans─▒ Te┼čkilat─▒ verileri incelendi─čin­de elli yedi ülkenin üye olarak yer ald─▒─č─▒, aralar─▒nda Tayland ve Rusya’n─▒n da bulundu─ču be┼č ülkenin gözlemci statüsünde bulundu─ču görülmekte-dir.1 ─░slâm f─▒kh─▒ yönüyle kullan─▒lan “Dârülislâm” ve “Dârülharp” tan─▒m­lar─▒n─▒ bugün kolayca yapmak mümkün de─čildir.2 Geçmi┼čte “Dârülharp” olarak tan─▒mlanm─▒┼č co─črafyada bugün milyonlarca Müslüman ya┼čamak­ta, “Dârülislâm” ┼čeklinde isimlendirilen yerlerde de homojen bir yap─▒ olmad─▒─č─▒ gibi, siyasî yönden farkl─▒l─▒klar görülmekte ve hatta baz─▒ yerler i┼čgal alt─▒nda bulunmaktad─▒r.3

2. Me┼črutiyet döneminin en önemli dergilerinden Sebillürre┼čad dergisinin hemen her say─▒s─▒nda “Âlem-i ─░slâm” ba┼čl─▒─č─▒ ile bir bölüm yer alm─▒┼č ve bu bölümde Hindistan, M─▒s─▒r, Afganistan, Girit ve Rusya’da ya┼čayan Müslümanlarla ilgili konular gündeme getirilmi┼čtir.4 Ayn─▒ dö­nemde yay─▒nlanan ─░slâm mecmuas─▒nda da “─░slâm Havadisi” ba┼čl─▒─č─▒ ile Sebillürre┼čad’a ilave olarak Fas, ─░ran, Cava, Trablusgarp, Merake┼č gibi yerler de ele al─▒nm─▒┼č; hatta çok az Müslüman─▒n ya┼čad─▒─č─▒ Avustralya bile ayn─▒ kapsamda de─čerlendirilmi┼čtir.5

Bütün bunlar s─▒n─▒rlar─▒ net bir ─░slâm dünyas─▒ tan─▒mlaman─▒n ne kadar zor oldu─čunun bir göstergesidir. Bu çerçevede Kadir Albayrak’─▒n tercih etti─či üzere birincisi kültürel özellikler, ikincisi de siyasî mensubiyet ve co─čraf durum6 dikkate al─▒narak bir tan─▒mlama yap─▒labilse de kesin s─▒n─▒rlar belirlemek yine çok zordur. Nüfusun ço─čunlu─čunu Müslümanlar─▒n olu┼č­turdu─ču bir ülkenin ─░slâm dünyas─▒na dâhil edilmesi gerekti─či dü┼čünülse bile, örne─čin yüz milyondan fazla Müslüman’─▒n ya┼čad─▒─č─▒ Hindistan’─▒n bu kapsamda nas─▒l de─čerlendirilece─či bir tart─▒┼čma konusudur.

Burada devlet merkezli bir yakla┼č─▒m yerine, Müslüman bireyleri merkeze alan bir yakla┼č─▒m daha do─čru olabilir. Böylece kendisini “Müs­lüman” olarak tan─▒mlayan her birey, bu ┼čekilde tamamen reel olmasa da kendisini böyle bir dünyaya ait hissediyorsa bu sanal dünyan─▒n içinde yer alacak ve s─▒n─▒rlara ba─čl─▒ olmayan bir dünya kavram─▒ öne ç─▒kacakt─▒r. Böyle bir yakla┼č─▒m─▒n Bediüzzaman’─▒n ─░slâm dünyas─▒ yakla┼č─▒m─▒na daha uygun oldu─čunu söyleyebiliriz. Nitekim Bediüzzaman eserlerinde Müs­lümanl─▒─č─▒ ve ─░ttihad-─▒ ─░slâm’─▒ bir ülke ve bölge ile s─▒n─▒rland─▒rmam─▒┼č ve tan─▒mlamalar─▒nda sürekli olarak (o dönem için) üç yüz elli milyon ferdi bulunan Müslüman dünyadan söz etmi┼čtir. Hatta “Kâlü Bela’dan itiba­ren dâhil olan bütün mü’minler” buna dâhildir.7

Biz çal─▒┼čmam─▒zda tan─▒m─▒ tam olarak yap─▒lamayan ─░slâm dünyas─▒ kav­ram─▒n─▒ dünyan─▒n neresinde olursa olsun “Müslümanl─▒k” aidiyeti hisse­den bütün bireyler üzerinden ele almay─▒ ve Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒n etkilerini bu ┼čekilde de─čerlendirmeyi daha uygun bulduk. Çal─▒┼čmam─▒z­da bugünkü ─░slâm ülkelerini de dikkate almakla beraber, ayn─▒ zamanda sava┼č─▒n nerede ya┼čarsa ya┼čas─▒n Müslümanlar─▒n hayat─▒n─▒ nas─▒l etkiledi─čini ortaya koymaya çal─▒┼čt─▒k.

1. Birinci Dünya Sava┼č─▒ ve Müslümanlar

Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒n ba┼člad─▒─č─▒ 1914 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devleti Balkan topraklar─▒n─▒n büyük bir bölümünü kaybetmi┼č ve Avrupa toprak­lar─▒ndan elinde sadece Do─ču Trakya ve ─░stanbul kalm─▒┼čt─▒. Art─▒k Osmanl─▒ Devleti, nüfusunun büyük ço─čunlu─čunu Türkler ve Araplar─▒n olu┼čtur­du─ču bir Ortado─ču devletine dönü┼čmü┼čtü. Ayn─▒ dönemde nüfusunun ço─čunlu─čunu Müslümanlar─▒n olu┼čturdu─ču iki ba─č─▒ms─▒z devlet vard─▒: Osmanl─▒ Devleti ve ─░ran.

Sava┼čla birlikte Osmanl─▒ Devleti Müslümanlardan öncelikle ┼ču ta­lepleri öne ç─▒karm─▒┼čt─▒. Kendi hâkimiyetinde ya┼čayan Araplar, Osmanl─▒ Devleti’nin yan─▒nda yer almal─▒ ve özellikle “cihad” fetvas─▒n─▒n gere─čini yerine getirmeliydi. Bu beklenti seferberli─čin ilan─▒ndan itibaren kendi­ni göstermi┼č, ancak önceki dönemlerdeki hassasiyetlere dikkat edilerek Mekke ve Medine’nin yer ald─▒─č─▒ Hicaz, seferberli─če dâhil edilmemi┼čti.8

Osmanl─▒ Devleti’nin ikinci beklentisi topraklar─▒ d─▒┼č─▒nda yer alan Müs­lüman topluluklarla ilgiliydi ve yine cihada bir ┼čekilde destek vermeleri ┼čeklindeydi. Özellikle en yak─▒n co─črafyada yer alan M─▒s─▒r ve yine yak─▒n zamanda kaybedilen Trablusgarp bizzat i┼čgalci devletler olan ─░ngiltere ve ─░talya’ya kar┼č─▒ isyan edebilir ve böylece Osmanl─▒ cephelerini rahatlatabi­lirdi. Ayn─▒ durum Rus egemenli─či alt─▒nda bulunan Türk topluluklar─▒n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ K─▒r─▒m, Azerbaycan, Kazan ve Türkistan bölgeleri için de geçer­liydi. Bu bölgelerde Ruslara kar┼č─▒ ç─▒kacak isyanlar, Osmanl─▒ Devleti’nin Kafkas cephesinde serbestçe hareketine zemin haz─▒rlayabilirdi. En bü­yük hedeferden birisini de Hindistan Müslümanlar─▒ olu┼čturmaktayd─▒. Burada ç─▒kacak bir ayaklanma ─░ngiltere’yi çok zor duruma dü┼čürebilirdi. Osmanl─▒ Devleti ç─▒kar─▒lan cihad fetvas─▒ ile bütün Müslümanlara sava┼ča i┼čtirak etmeleri için ça─čr─▒da bulundu. Bu ça─čr─▒n─▒n kar┼č─▒l─▒k bulup bul­mamas─▒ dönemin ┼čartlar─▒ ve Müslüman topluluklar─▒n dü┼čünce yap─▒lar─▒, ekonomik ve sosyal durumlar─▒yla do─črudan ilgiliydi.

11 Kas─▒m 1914 tarihli “cihad fetvas─▒”n─▒n içeri─čine bakt─▒─č─▒m─▒zda sa­dece Osmanl─▒ s─▒n─▒rlar─▒ içinde ya┼čayan Müslümanlara hitap edilmedi─či, “cemî Müsliminin cihada müsereât (te┼čebbüs) eylemeleri” ifadesinin yer ald─▒─č─▒, hatta ─░tilaf devletleri egemenli─či alt─▒ndaki Müslümanlar─▒n Os­manl─▒ askerlerine kar┼č─▒ sava┼čmalar─▒n─▒n haram oldu─čunun ifade edildi─či görülmektedir.9

Osmanl─▒ Devleti’nin sava┼ča girmesi ile birlikte Osmanl─▒ ordusu çok çe┼čitli cephelerde sava┼čm─▒┼čt─▒r. Burada üzerinde durulmas─▒ gereken bir nokta da Osmanl─▒ Devleti’nin o dönemdeki askere alma usulüdür. Os­manl─▒ ordusu askere almada bugünkü gibi merkezî bir askere alma ┼čekli uygulam─▒yor, her kolordunun kendi bölgesinden asker toplamas─▒ ┼čeklin­de bir sistem yürütülüyordu. Bu durum mevcut olan on üç kolordunun bulundu─ču yerden asker almas─▒n─▒ sa─člamas─▒ yönüyle ula┼č─▒m imkânlar─▒ aç─▒s─▒ndan kolayl─▒k getiriyordu.10 Ancak burada ┼čunu da belirtmemiz gerekir. Silahalt─▒na al─▒nan askerler kendi bölgeleri d─▒┼č─▒ndaki cephelere de gönderilmi┼čtir. Sava┼č devam etti─či sürece ihtiyaçlara göre kolordular bünyesindeki tümen, alay, tabur ve bölük seviyesinde sevkiyatlar yap─▒l­m─▒┼č ve askerler çok farkl─▒ cephelerde sava┼ča i┼čtirak etmi┼čtir.

Osmanl─▒ Devleti’nin sava┼č─▒n ba┼člamas─▒ ile birlikte özellikle Hicaz’da ç─▒kacak bir isyandan endi┼če etti─či çok aç─▒k bir ┼čekilde görülmektedir. Özellikle ─░ttihat ve Terakki’nin merkeziyetçi politikalar─▒ Mekke Emiri ┼×erif Hüseyin’i rahats─▒z etmi┼č ve dönemin Hicaz F─▒rkas─▒ Kumandan─▒ ve Vali Vekili Vehip Bey’le mücadeleye giri┼čmi┼čtir. Yine ┼×erif Hüse­yin ve baz─▒ Bedevi kabileleri (Urban) Hicaz demiryolunun Medine’den Mekke’ye ula┼čmas─▒n─▒ engellemek istemi┼čler ve çe┼čitli tahriklerle küçük isyanlar ç─▒karm─▒┼člard─▒r. Vehip Bey bu s─▒rada Hüseyin’den kurtulmay─▒ teklif etmi┼čse de ─░stanbul’un sava┼č─▒n ç─▒kmas─▒ ile birlikte yeni bir dü┼čman olu┼čturmama stratejisiyle herhangi bir ad─▒m at─▒lmam─▒┼čt─▒r. Mekke Emi-ri sava┼č─▒n ba┼č─▒nda niyetini aç─▒─ča vurmak yerine, Vehip Bey’le birlikte Hicaz’─▒n birlikte savunulaca─č─▒na dair bir protokol haz─▒rlayarak valilik vas─▒tas─▒yla ─░stanbul’a göndermi┼čtir.11 Necid bölgesine hâkim olan ─░bn-i Suud’u da kaybetmek istemeyen Bab─▒ali, Suud ailesinin de deste─čini almaya çal─▒┼čm─▒┼č ve bununla ilgili yaz─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. Yine bölgenin önemli liderlerinden Hâil merkez olmak üzere Cebeli┼čemmer bölgesine hâkim bulunan Re┼čidilerin ve onlar─▒n ba┼č─▒ndaki ─░bn-i Re┼čid’in deste─čini almaya çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.12

─░bn-i Suud ve ┼×erif Hüseyin’den emin olmayan ─░ttihat ve Terakki Hükümeti, deste─čin devam etmesi amac─▒yla iki önemli faaliyette bu­lunmu┼čtur. Bunlardan birincisi Enver Pa┼ča’n─▒n yapt─▒─č─▒ seyahattir. Sava┼č esnas─▒nda hemen her cepheyi ziyaret eden Enver Pa┼ča; Halep, Cebel-i Lübnan, ┼×am, Kudüs ve Medine’ye gelerek yerel yöneticiler, önde gelen a┼čiret liderleri, tarikat ┼čeyhleri ve ulema ile görü┼čmeler yapm─▒┼čt─▒r. 1916 y─▒l─▒n─▒n Ocak ay─▒nda ba┼člayan bu gezide Enver Pa┼ča’y─▒ kar┼č─▒layan ┼čehirle­rin önde gelenleri çok mübala─čal─▒ ifadelerle Pa┼ča’ya iltifat etmi┼č; ┼čairler, ona ithaf edilen kasideleri okumu┼čtur. Beyrut’ta yay─▒nlanan “El-Belâ─č” gazetesi man┼četinde “Bugün Beyrutlular Osmanl─▒ Devleti’nin en büyük askerî dehas─▒n─▒ kar┼č─▒l─▒yor” ba┼čl─▒─č─▒n─▒ kullanm─▒┼č; Enver Pa┼ča için “─░slâm milletinin lideri, insanlar─▒n üzerinden zulmü ve sömürüyü kald─▒ran bü­yük devlet adam─▒” gibi de─čerlendirmelerde bulunmu┼čtur. Yine ┼čehrin di─čer önemli gazetesi “─░kbal” ise “Devletin Keskin K─▒l─▒c─▒, Gökteki Do­lunay─▒n Parlak Simas─▒” ifadelerini tercih etmi┼čtir. Ancak Pa┼ča Medine’ye kadar geldi─či halde Mekke ┼×erif Hüseyin özürlerini bildirerek kendisi­ni kar┼č─▒lamaya gelmemi┼čtir.13

Araplar─▒n deste─čini almaya yönelik ikinci önemli faaliyet ise Mehmet Akif ’in Hicaz seyahatidir. Akif, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa taraf─▒ndan verildi─či anla┼č─▒lan görevle Hicaz’a gitmi┼č, Medine ziyaretinden sonra ┼×eyh ┼×erif El Tunusi ile birlikte ─░bn-i Re┼čid a┼čiretleriyle görü┼čmek üzere Necid’e kadar yolculu─čuna devam etmi┼čtir. 1915 y─▒l─▒ May─▒s ay─▒nda Hicaz’a ula­┼čan Akif, Medine’de Vehhabi önde gelenleriyle diyalog kurmaya ve on­lar─▒n desteklerini almaya çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Necid’de ─░bn-i Re┼čid’le görü┼čerek Sultan Mehmet Re┼čat’─▒n gönderdi─či hediyeleri takdim etmi┼čtir. ─░bn-i Re┼čid Hâil’deki görü┼čmede kendisinden silah ve cephane talebinde bu-lunmu┼čtur.14 M. Akif’in Balkan Sava┼č─▒ sonras─▒nda ─░ttihatç─▒lar─▒ Hakk─▒n Sesleri’nde “üç beyinsiz kafa” ┼čeklinde suçlamas─▒na ra─čmen yine de ken­disine ihtiyaç duyuldu─čunda ─░ttihatç─▒lar─▒n iste─čiyle bu ┼čekilde çal─▒┼čma­larda bulunmas─▒ dikkat çekmektedir.15

Osmanl─▒ Devleti için Araplar─▒n deste─činin devam etmesi çok önem­liydi. Ancak bütün gayretlere ra─čmen milliyetçilik fkirlerinin de etki­siyle Araplar─▒n yava┼č yava┼č bir ayr─▒l─▒k gayreti içinde oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor­du. Araplar çe┼čitli yay─▒nlarla bu isteklerini aç─▒─ča vurmakta ise de, henüz büyük bir isyan organize edecek bir seviyeye gelememi┼člerdi. Bunda önemli bir etken de ─░ngilizlerin henüz ┼×erif Hüseyin’i devreye sokma noktas─▒nda tam bir karar verememeleriydi.

Osmanl─▒ Devleti’nin amaçlar─▒ndan birisi cihad fetvas─▒n─▒n bütün Müslümanlara ula┼čt─▒r─▒lmas─▒yd─▒. Bunun için çe┼čitli yollar denendi. Özel­likle hac için dünyan─▒n çe┼čitli yerlerinden Mekke’ye gelen hac─▒lara bu fetvan─▒n da─č─▒t─▒lmas─▒ ve onlar vas─▒tas─▒yla ula┼čt─▒r─▒lmas─▒ büyük bir önem ta┼č─▒yordu. Nitekim Vali Vekili Vehip Bey (Pa┼ča-Kaç─▒) bunu çok önemli görmekte ve cihad bro┼čürlerini hac─▒lara ula┼čt─▒rmak için gayret sarf et­mekte, çal─▒┼čmalar─▒n─▒ Hükûmete sürekli olarak bildirmekteydi. Vehip Bey Sudan’a görevliler göndererek buralarda ─░ngilizlere kar┼č─▒ isyan ç─▒­karma çabas─▒ndayd─▒. Cihad fetvas─▒n─▒n Hindistan’a kadar ula┼čmas─▒ son­ras─▒nda ─░ngilizler ”Harameyn ile Bilad-─▒ Mukaddese ve Cidde’nin her türlü taarruzdan masun kalaca─č─▒n─▒” ilan etmi┼člerdi.16

Osmanl─▒ Devleti’nin Müslümanlara yönelik di─čer çabas─▒ Kanal Harekât─▒ olmu┼čtur. Bu harekâtla ─░ngilizleri burada tutmak amac─▒n─▒n ya­n─▒nda M─▒s─▒r’da ç─▒kacak bir isyanla ─░ngilizlerin oyalanmas─▒ amaçlanm─▒┼čt─▒. Cemal Pa┼ča hat─▒rat─▒nda “Arap ve Türk unsurlar─▒ndan mürekkep olan orduda en derin bir karde┼člik hissi hâkim oluyor ve herkes di─čerinin yü­künü haffetmek için kendisini feda etmekten çekinmiyordu. Araplar─▒n büyük k─▒sm─▒n─▒n Hilafet makam─▒na kar┼č─▒ en derin hislerle ba─čl─▒ olduk­lar─▒na bu Birinci Kanal Seferi en ulvi bir misaldir. Kâmilen Araplardan terekküp eden 25. F─▒rka ile bütün menzil te┼čkilat─▒ vazifelerini cidden cansiperane ifa ettiler” demekteydi. “Al bayrak Kahire üzerinde yüksel­sin!” nidalar─▒yla ba┼člayan harekâtta ilerleyi┼č s─▒ras─▒nda herkes büyük bir ümitle doluydu. Kanal geçilecek, kar┼č─▒ sahile yerle┼čilecek ve bu s─▒rada M─▒s─▒rl─▒ vatanseverler isyan ederek ─░ngilizleri arkadan vuracaklard─▒.17 Ancak yap─▒lan iki Kanal harekât─▒ da amac─▒na ula┼čamam─▒┼čt─▒r. ─░ngilizler ise M─▒s─▒r’─▒n ─░skenderiye ┼čehrini ve liman─▒n─▒ üs olarak kullanm─▒┼člar, sö­mürgelerinden getirdikleri askerlerine burada e─čitim verdikten sonra cephelere göndermi┼člerdir. Buna ra─čmen M─▒s─▒r’─▒n entelektüel kesimi ┼×erif Hüseyin Osmanl─▒ Devleti’ne kar┼č─▒ isyan etti─činde isyana destek vermemi┼č ve Hüseyin’i “─░ngiliz kuklas─▒” olarak de─čerlendirerek küçüm-semi┼člerdir. M─▒s─▒r Hidivi Hüseyin Kâmil, Hüseyin’e destek vermek amac─▒yla Arabistan’a asker göndermek istemi┼č, ancak hem ─░ngilizlerin, hem de M─▒s─▒r’daki muhaliferin tepkisiyle kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒. M─▒s─▒r’da sava┼č esnas─▒nda Osmanl─▒ Devleti ile ─░ngiltere aras─▒nda yo─čun bir propaganda sava┼č─▒ da ya┼čanm─▒┼čt─▒r.18

Osmanl─▒ Devleti’nin ula┼čabilece─či yerlerden birisi de Afganistan’d─▒. Ancak burada ─░ngilizlerin daha sava┼č─▒n ba┼č─▒nda Emir Habibullah Han’a ba─č─▒ms─▒zl─▒k vaadi kar┼č─▒l─▒─č─▒nda tarafs─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etmesini istemesi saye­sinde, Afganistan’a gönderilen Alman ve Osmanl─▒ heyetlerinin giri┼čim­leri ba┼čar─▒s─▒z olmu┼čtur. Elbette Osmanl─▒ Devleti’nin en önemli amaç­lar─▒ndan birisi çok uzak bir co─črafya olsa da Hindistan’d─▒. Yakla┼č─▒k 60 milyon Müslüman’─▒n ya┼čad─▒─č─▒ bu topraklarda ç─▒kacak büyük bir isyan ─░ngilizleri çok zor duruma dü┼čürebilirdi. ─░ngilizler bundan dolay─▒ sa­va┼č─▒n sonuna kadar Osmanl─▒ Devleti’ne kar┼č─▒ her hareketlerinde Hint Müslümanlar─▒n─▒n tepkilerini dikkate alarak hareket ettiler.19

Osmanl─▒ Devleti’nin en az─▒ndan ─░tilaf devletlerini oyalamak aç─▒­s─▒ndan önemli hedeferinden birisini Kuzey Afrika olu┼čturmu┼čtur. 1911-1912 y─▒llar─▒nda ─░talya ile yap─▒lan sava┼č sonras─▒ Ouchy Antla┼čma­s─▒ ile ─░talya’ya b─▒rak─▒lan Trablusgarp, bu yerlerin ba┼č─▒nda gelmektedir. ─░talya’n─▒n henüz ─░tilaf devletleri taraf─▒nda sava┼ča girmemesine ra─čmen cihad fetvas─▒n─▒n ula┼čt─▒r─▒lmas─▒ sonras─▒nda Fizan’da ayaklanma ç─▒km─▒┼č ve ─░talyan kuvvetleri Misrata’ya çekilmek zorunda kalm─▒┼člard─▒r. Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča ─░ngilizleri bölgede tutmak amac─▒yla Afrika’da bir komutanl─▒k olu┼čturarak ba┼č─▒na karde┼či Nuri Bey’i (Pa┼ča-Killigil) tayin etmi┼čtir. Nuri Pa┼ča Kanal Harekât─▒’na destek vermek amac─▒yla 1915’den 1917’ye kadar M─▒s─▒r’─▒n bat─▒ s─▒n─▒r─▒nda yerel güçlerin deste─čiyle ─░ngiliz­lere kar┼č─▒ mücadele etmi┼č, ─░ngilizlere yenildikten sonra da ─░talyan i┼čgal bölgesine geçerek Misrata merkezli olarak ─░talyanlara kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼č­t─▒r. Nuri Pa┼ča’n─▒n emrindeki bu kuvvetler ayr─▒ca bölgenin yerel a┼čiret kuvvetleriyle birlikte Sudan’da ─░ngilizlerle, Tunus, Cezayir ve Nijer s─▒­n─▒rlar─▒nda da Frans─▒zlarla mücadele etmi┼čtir. Osmanl─▒ Devleti 21 Eylül 1916’da Süleyman Baruni’yi vali tayin ederek Trablusgarp’─▒ topraklar─▒na katt─▒─č─▒n─▒ aç─▒klam─▒┼č, ayr─▒nt─▒l─▒ bir yaz─▒ göndererek valinin görevlerini de belirtmi┼čtir. Baruni ─░stanbul’a gönderdi─či bir foto─čraf─▒n arkas─▒na ┼čöyle yazm─▒┼čt─▒: Dü┼čman─▒n Trablus’u istilas─▒, bir üzüntü ve yas dönemi açt─▒. Foto─črafta görüldü─čü üzere mücahitlerden yüzlercesi, aylarca saç ve sakallar─▒n─▒ t─▒ra┼č etmediler. Yine yüzlerce kad─▒n koku sürünmek, yüzük takmak, ziynet alt─▒n─▒ kullanmak adetlerini b─▒rakt─▒lar. Bu yaslar─▒n─▒, va­tanlar─▒n─▒n dü┼čmandan kurtar─▒lmas─▒ ve Ay y─▒ld─▒zl─▒ Bayra─č─▒n Trablusgarp burçlar─▒ üzerinde sallanmas─▒ zaman─▒na kadar uzatma─ča söz verdiler”. 1918 y─▒l─▒ Ocak ay─▒nda Nuri Pa┼ča’n─▒n ─░stanbul’a dönmesinden sonra ara­lar─▒nda ┼×ehzade Osman Fuat Efendi’nin de bulundu─ču birlikler Mond­ros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒’na kadar mücadeleye devam etmi┼čtir.20 Ayr─▒ca Osmanl─▒ Devleti’nin ayn─▒ dönemde önemli bir Müslüman nüfusa sa­hip olan Etyopya (Habe┼čistan) ve Somali’de de Etiyopya Ba┼čkonsolosu Mazhar Bey vas─▒tas─▒yla ─░ngilizlere kar┼č─▒ faaliyetlerde bulundu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.21

Osmanl─▒ Devleti’nin sava┼č s─▒ras─▒nda önemli hedeferi aras─▒nda Hin­distan Müslümanlar─▒ da yer alm─▒┼čt─▒r. Sava┼č esnas─▒nda Hindistan Müs­lümanlar─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒k hedeferine ula┼čmak amac─▒yla hareket etmi┼č, Os­manl─▒ Devleti bu amaçla Hindistan’da ç─▒kacak bir ayaklanman─▒n kendi­sini rahatlataca─č─▒n─▒ dü┼čünmü┼čtür. Bir yandan ─░stanbul’da Hindistan’─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ savunan cemiyetler kuruldu─ču gibi, di─čer taraftan ─░ran, Afganistan ve Hindistan’da ─░ngilizlere kar┼č─▒ isyan ç─▒karmak üzere Ha-midiye Kahraman─▒ Rauf Bey (Orbay) ba┼čkanl─▒─č─▒nda “Rauf Bey Müf­rezesi” kurulmu┼čtur. ─░ran’da “Sünni-┼×ii” dengesi gözetilmi┼č, özellikle ─░ngilizlerin aleyhte propagandalar─▒na kar┼č─▒ her türlü harekette “─░ran’daki vaziyetin hususiyet ve nâzikânesi” dikkate al─▒nm─▒┼čt─▒r. Asker ve siviller­den olu┼čan bu müfreze bir y─▒ldan fazla faaliyet göstermi┼čse de istih­barat tecrübesinin olmamas─▒, ula┼č─▒m güçlü─čü, ─░ngilizlerin bu ki┼čileri daha ba┼čtan tespit etmesi ve ya┼čanan Türk-Alman çeki┼čmesinden dolay─▒ ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼čt─▒r. ─░ngilizler ise daha sava┼č─▒n ba┼č─▒nda Hint Müslü­manlar─▒n─▒n Osmanl─▒ Devleti’ne destek vermesini engellemek için etkili yay─▒n organlar─▒n─▒ kapatm─▒┼člar, Mevlana Muhammed Ali ve Ebul Kelam Azad gibi önde gelen ayd─▒nlar─▒ tutuklam─▒┼člard─▒r. Müslümanlar─▒n tep­kisinin önüne geçmek için kutsal beldeler için garanti vermi┼čler, baz─▒ âlimlerden bask─▒ ile Osmanl─▒ Devleti aleyhinde fetva alm─▒┼člard─▒r. Afgan Emiri Habibullah Han ise Türk ajanlara göz yumsa da yukar─▒da be­lirtti─čimiz üzere ─░ngilizlere verdi─či tarafs─▒zl─▒k sözünden ayr─▒lmam─▒┼čt─▒r. Emir destek talebine ┼čöyle cevap veriyordu: “Bütün Avrupa devletleri­nin dâhil oldu─ču bu büyük muharebede henüz bir netice görülemiyor. Ben de f─▒rsat bekliyorum. Bu f─▒rsat─▒n ç─▒kaca─č─▒n─▒ kuvvetle ümit ediyorum. ─░cap eden haz─▒rl─▒klar─▒ yap─▒yorum. Elbette zaman─▒ geldi─činde ─░slâmi va­zifemi yerine getiririm. ─░slâm âleminde ad─▒ kötüye ç─▒km─▒┼ča raz─▒ de─čilim”. Emirin iste─či bir Türk-Alman ordusunun buraya gönderilmesiydi. Buna kar┼č─▒ ç─▒kan Mahmut Beg Tarzi önderli─činde bir grup, Afgan kabilelerini ve Hindistan Müslümanlar─▒n─▒ ─░ngiltere aleyhinde ayaklanmaya te┼čvik etmek amac─▒yla çal─▒┼čmalar─▒na devam etmi┼člerdir.22

Osmanl─▒ Devleti dü┼čman devletlerden Rusya ile ilgili olarak da bu devletin egemenli─činde ya┼čayan ve ço─čunlu─čunu Türklerin olu┼čturdu─ču Müslümanlar─▒ harekete geçirmeyi amaçlam─▒┼čt─▒r. Rus hâkimiyetindeki Müslümanlar─▒n say─▒s─▒ yirmi be┼č ile otuz milyon aras─▒nda tahmin ediliyor ve Osmanl─▒ Devleti yönüyle önemli bir koz te┼čkil ediyordu. Ancak Rus­ya da Müslümanlardan yararlanmay─▒ amaçl─▒yor, hatta sadece Alman­ya ve Avusturya’ya kar┼č─▒ de─čil, Osmanl─▒lara kar┼č─▒ aç─▒lan cephelerde de onlardan yararlanmaya çal─▒┼č─▒yordu. Bu s─▒rada Kars, Ardahan ve Batum Ruslar─▒n elindeydi ve Do─ču Anadolu’ya sald─▒racak bir Rusya büyük bir tehlike olu┼čturuyordu. ─░ttihat ve Terakki’nin önde gelenlerinden Dr. Ba-hattin ┼×akir ve Ömer Naci Kafkasya’daki Müslümanlara ve ─░ran’a yöne­lik faaliyetlerde bulunmak üzere görevlendirilmi┼čti. Bu ki┼čiler Erzurum ve Van’da haz─▒rlad─▒klar─▒ mektuplar─▒ ula┼čt─▒rarak bölge Müslümanlar─▒n─▒ Halife’nin yan─▒nda yer almaya davet ettiler.23

Sava┼č esnas─▒nda Osmanl─▒ kuvvetleri birçok cephede ─░tilaf devletle­ri egemenli─činde ve sömürge alt─▒nda ya┼čayan Müslüman kuvvetler ile de sava┼čmak zorunda kald─▒lar. Çanakkale cephesinde Frans─▒z sömürgelerinden getirilmi┼č az say─▒da da olsa Senegalli ve Cezayirli askerler bulunuyordu. Ayr─▒ca ─░ngilizlerin getirdi─či Hintli askerler de Osman­l─▒ Devleti’ne kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼čt─▒r.24 Sömürge yönetimleri alt─▒nda bulunan Müslümanlar─▒n orduya i┼čtirakleri konusunda yapabilecekleri çok faz­la bir ┼čey olmad─▒─č─▒ aç─▒kt─▒r. Gelibolu yar─▒madas─▒nda bulunan ─░ngiliz ve Frans─▒z mezarl─▒klar─▒ gezilirken Müslüman ad─▒ ta┼č─▒yan, ancak mezar─▒nda haç yer alan birçok mezar görmek mümkündür.

Osmanl─▒ Devleti’nin elindeki önemli kozlardan birisi de yukar─▒da belirtti─čimiz gibi ço─čunlu─ču Türklerden olu┼čan Rusya Müslümanlar─▒n─▒ harekete geçirmekti. Bu amaçla Umur-─▒ ┼×ark─▒yye Dairesi’nin deste─čiyle “Rusya’da Sakin Müslüman Türk-Tatarlar─▒n Haklar─▒n─▒ Müdafaa Cemi­yeti” veya daha çok bilinen ismiyle “Türk Tatar Cemiyeti”, 14 Kas─▒m 1914’de bir bildiri yay─▒nlayarak Türklerin ba─č─▒ms─▒zl─▒k talebini kamuo­yuna duyurmu┼č, özellikle müttefk devletlerin bu konuda destek verme­si için çaba gösterilmi┼čtir. Ancak sava┼č esnas─▒nda Rus kuvvetleri içinde Türkistan kolordular─▒ yer alm─▒┼č ve Sar─▒kam─▒┼č Harekât─▒ndan Bol┼čevik ─░h­tilali sonras─▒nda Ruslar─▒n geri çekilmesine kadar Osmanl─▒ kuvvetlerine kar┼č─▒ mücadele etmi┼člerdir. Ruslar─▒n uygulamalar─▒na kar┼č─▒ zaman zaman tepkiler de görülmü┼č, 1916 y─▒l─▒nda Türkistan’da zorunlu askerlik uygu­lanmak istenince üç y─▒l devam eden ve yüz binlerce ki┼činin ölümüne yol açan bir isyan ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Bu isyanda; 2. Nikola taraf─▒ndan ç─▒kar─▒lan bir kararla “Türkistan ahalisinden 19-43 ya┼č─▒ndakiler, cephelerde geri hizmet görmek, siper kazmak için kullan─▒lmak üzere” seferberli─če tabi tutulmak istenmesi ve ahalinin büyük bir k─▒sm─▒n─▒n buna kar┼č─▒ ç─▒kmas─▒ etkili olmu┼čtur. ─░syan, Fergana vilayetinde geni┼č bir harekete dönü┼čmü┼č ve isyandan sonra bir milyon ki┼či yurtlar─▒ndan sürülmü┼čtür.25

Görüldü─čü üzere Osmanl─▒ Devleti sava┼č─▒n ba┼člamas─▒yla birlikte ken­di egemenli─činde ya┼čayan Araplar─▒n deste─čini kaybetmemeye çal─▒┼čm─▒┼č, di─čer taraftan cihad fetvas─▒yla s─▒n─▒rlar─▒ d─▒┼č─▒nda kalan ve ba┼čka devletlerin hâkimiyetinde ya┼čayan Müslüman topluluklar─▒ ─░tilaf devletlerine kar┼č─▒ harekete geçirmeye çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Özellikle Te┼čkilat-─▒ Mahsusa vas─▒tas─▒yla i┼čbirli─či imkânlar─▒ ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve bunda k─▒smî bir ba┼čar─▒ sa─članm─▒┼čt─▒r. Bütün gayretlere ra─čmen, 20. yüzy─▒l ba┼č─▒nda Müslümanlar─▒n problemle­rine net bir ifade ile “bizim dü┼čman─▒m─▒z cehalet, zaruret, ihtilâft─▒r” ┼ček­linde te┼čhis koyan Bediüzzaman’─▒n hakl─▒ ç─▒kt─▒─č─▒ görülmü┼čtür.

2. Ortado─ču’nun i┼čgale u─čramas─▒ ve sonuçlar─▒

Sava┼č esnas─▒nda en önemli k─▒r─▒lma noktalar─▒ndan birisi Mekke Emi-ri ┼×erif Hüseyin’in ─░ngilizlerle anla┼čarak Osmanl─▒ Devleti’ne kar┼č─▒ isyan etmesidir. Osmanl─▒ Devleti’nin bütün çabalar─▒na ra─čmen Çanakkale cephesindeki ma─člubiyet sonras─▒nda yeni bir cephe açmak isteyen ─░n­gilizler, ┼×erif Hüseyin faktörünü uygulamaya geçirdiler. Hüseyin isyan ederek belirlemi┼č oldu─ču büyük hedefere ula┼čmay─▒ planlam─▒┼č ve bu he-defer için ─░ngiltere’nin onay─▒n─▒ almaya çal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Mekke Emiri ken­disini bütün “Araplar─▒n lideri” olarak görmesine kar┼č─▒l─▒k, ─░ngiltere’nin gözünde bile sadece “Hicaz Kral─▒” olarak de─čerlendiriliyordu.

─░tilaf devletleri sava┼č devam ederken bir taraftan da payla┼čma planla­r─▒ yapma ihtiyac─▒ duydular. Müttefkler aras─▒nda Bo─čazlar ve ─░stanbul’un yönetimi ve petrol bölgesi olan Mezopotamya, ç─▒kar çat─▒┼čmas─▒n─▒n en çok ya┼čand─▒─č─▒ yerlerdi. Önce ─░stanbul, daha sonra da yap─▒lan Sykes-Picot Antla┼čmas─▒ (16 May─▒s 1916) ile veya daha do─čru bir ifadeyle Sykes-Picot-Sazanof Antla┼čmas─▒ ile bu topraklar payla┼č─▒ld─▒ ve bu planlar, Ortado─ču’da günümüze kadar devam eden problemlerin temelini olu┼č­turdu. Antla┼čmalara göre; Rusya Bo─čazlar, ─░stanbul ve Do─ču Anadolu’yu alacak, Fransa Suriye’nin k─▒y─▒ bölgesi, Adana ve Mersin’i alacak, ─░ngiltere Basra, Ba─čdat ve Hayfa ile Akkâ limanlar─▒na sahip olacakt─▒. As─▒l önem ta┼č─▒yan yerler ise ─░ngiltere ile Fransa aras─▒nda payla┼č─▒lm─▒┼čt─▒. Buna göre Arabistan topraklar─▒ Akkâ-Kerkük çizgisi ile bölünecek, Musul dâhil olmak üzere kuzey k─▒s─▒m Fransa’ya, güney taraf ─░ngiltere’ye verilecek­ti. Antla┼čma ile ─░skenderun serbest liman, Filistin ise uluslararas─▒ bölge olacakt─▒.26 Bu antla┼čmalar─▒n Müslümanlarca kutsal say─▒lan Mekke, Me­dine ve Kudüs ile yine tarihî ve jeopolitik bir ehemmiyet ta┼č─▒yan ─░stan­bul, Ba─čdat, ┼×am, Basra gibi yerleri kapsamas─▒ ve buralara yeni statüler öngörmesi, bütün ─░slâm dünyas─▒n─▒ gelece─čini yak─▒ndan etkilemi┼čtir.

┼×erif Hüseyin ise bu planlar─▒ bilmedi─činden Hicaz, Irak, Suriye ve Filistin dâhil olmak üzere Adana’ya kadar uzanan büyük bir Arap kral­l─▒─č─▒ hayali kuruyor ve müttefklerin buna onay verece─čini dü┼čünüyordu. Hatta gönlünden Hilafeti elde etmek de geçiyordu.27 Ancak müttefkler zaten bu topraklar─▒ kendi aralar─▒nda payla┼čt─▒─č─▒ndan Hüseyin’in istekleri havada kalacakt─▒. Hüseyin 16 Haziran 1916’da Osmanl─▒ Devleti’ne kar┼č─▒ isyan etti ve bir beyanname ile isyan gerekçelerini aç─▒klad─▒. Beyannamede Padi┼čah-Halife yerine ─░ttihatç─▒lar hedef al─▒n─▒yor ve ülkenin bu duruma dü┼čme nedeni olarak Hükümet gösteriliyordu. Ayr─▒ca Araplar─▒n tehcir edil­mesi, önde gelen Arap liderlerin ┼×am’da Cemal Pa┼ča taraf─▒ndan idam─▒, özellikle Abdullah Cevdet ba┼čta olmak üzere ─░ttihatç─▒lar─▒n dine kar­┼č─▒ lakayt tav─▒rlar─▒ gerekçe olarak belirtilmi┼čti. Bu noktada Hüseyin’in Müslüman bir devlete kar┼č─▒ isyan etmesine gelebilecek tepkilere de, Almanlar ve Avusturyal─▒lar─▒n kendileri gibi H─▒ristiyan olan ─░ngiliz ve Frans─▒zlara kar┼č─▒ ayaklanmas─▒n─▒ örnek veriyordu. Ayr─▒ca beyannamede Araplar─▒ e─čitim yoluyla modernle┼čme hedef yer al─▒yordu.28

Osmanl─▒ Devleti isyan─▒ küçük bir hareket olarak görmeye ve gös­termeye çal─▒┼č─▒yor, isyan─▒n ─░ngilizlerin k─▒┼čk─▒rtmas─▒ ile meydana geldi─čini özellikle vurguluyordu. Hüseyin’in kuvvetleri Taif ve Mekke’yi ele geçir­mi┼člerse de bu ┼čehirlerin halk─▒ isyana i┼čtirak etmemi┼č, erzak ve ganimet elde etmek isteyen Bedeviler isyana destek vermi┼čtir. Osmanl─▒ Devleti ise sava┼č ortam─▒nda Hüseyin’in isyan bölgesi olan Hicaz’a çok fazla kuv­vet ve erzak ay─▒rmak istemiyordu. Bu nedenle Medine’den 25.000 kadar Arap Anadolu’ya tehcir edilmi┼č, yine 1917 y─▒l─▒nda iki defa “Medine’nin tahliyesi program─▒” uygulamaya konulmu┼čtur.29 Bu a┼čamada menf mil­liyetçili─čin olumsuz etkileri her iki tarafta da görülüyordu. Bediüzzaman buna dikkat çekerek “Irkç─▒l─▒k fkri, Emevîler zaman─▒nda büyük bir teh­like verdi─či ve hürriyetin ba┼č─▒nda “kulüpler” suretinde büyük zarar─▒ gö­rülmesi ve Birinci Harb-i Umumîde yine ─▒rkç─▒l─▒─č─▒n istimaliyle mübarek karde┼č Araplar─▒n mücahid Türklere kar┼č─▒ zarar─▒ görüldü─čü gibi, ┼čimdi de uhuvvet-i ─░slâmiyeye kar┼č─▒ istimal edilebilir” ifadesini kullanmaktad─▒r.30

Hicaz’da Osmanl─▒ Devleti’nin ┼×erif Hüseyin’le mücadelesi uzun sürmü┼č ve Komutan Fahreddin Pa┼ča Medine’yi Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒’na kadar ba┼čar─▒yla savunmu┼čtur. Bu ba┼čar─▒da Hüseyin kuv­vetlerinin yetersizli─či, demiryoluna yap─▒lan birçok sald─▒r─▒ya ra─čmen son anlara kadar ─░stanbul’la ba─člant─▒n─▒n devam ettirilmesi, ─░bn-i Re┼čid, Süleyman Refade gibi a┼čiret reislerinin isyanc─▒lara kar┼č─▒ Türk kuvvet­lerinin yan─▒nda yer almas─▒ gibi nedenler gösterilebilir. 1917 y─▒l─▒nda is­yan─▒n Suriye’yi etkiledi─či görülse de, Fahreddin Pa┼ča bir sembole dönü­┼čen direni┼čiyle Medine’yi isyanc─▒lara teslim etmemi┼čtir. Pa┼ča, Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒’ndan sonra da ┼čehri terke yana┼čmam─▒┼č, uzun müza­kerelerden ve Bab─▒ali’nin devreye girmesinden sonra ─░ngilizlere teslim olmu┼čtur (13 Ocak 1919).31 Bunun anlam─▒ Mekke, Cidde ve Taif ’ten sonra bir ba┼čka önemli yer olan Medine’nin de Osmanl─▒ Devleti’nin elinden ç─▒kmas─▒d─▒r.

Sava┼č esnas─▒nda Osmanl─▒ Devleti Yemen ve Asir’de de mücadele et­mi┼čtir. Yemen’de 1911 y─▒l─▒nda ─░mam Yahya ile bir anla┼čma yap─▒larak ba­r─▒┼č sa─člansa da Osmanl─▒ Devleti sava┼ča girdi─činde Asir sanca─č─▒nda Seyid ─░dris’in isyan─▒ devam etmekteydi. Sava┼č esnas─▒nda Osmanl─▒ kuvvetleri Taiz merkezli olarak ─░ngilizlerle mücadele etmi┼č, “┼čöke” denilen yerel halktan askerleri de istihdam etmi┼čtir. ─░ngiliz donanmas─▒n─▒n sahillerde­ki yo─čun bask─▒s─▒ ve bombard─▒man─▒ ciddi bir k─▒tl─▒k ya┼čanmas─▒na neden olmu┼č, tedbir olarak zahire giri┼čini kolayla┼čt─▒rmak için gümrük vergisi sava┼č sonuna kadar kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Seyyid ─░dris’in ─░ngilizlerin yan─▒nda yer almas─▒na kar┼č─▒l─▒k, ─░mam Yahya emrindeki mücahitlerle Osmanl─▒larla beraber ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼čm─▒┼čt─▒r. ┼×erif Hüseyin’in 1916 y─▒l─▒ Haziran ay─▒nda isyan etmesiyle Yemen’le ─░stanbul’un ba─člant─▒s─▒ tamamen kesil­mi┼č, Osmanl─▒ ordusu ─░mam Yahya ve yerli a┼čiretlerin deste─či ile ─░ngiliz­leri Aden’den ç─▒karamam─▒┼čsa da s─▒n─▒rl─▒ bir bölgede tutmay─▒ ba┼čarm─▒┼čt─▒r.32

Osmanl─▒ Devleti aç─▒s─▒ndan önem ta┼č─▒yan cephelerden birisi de Müs­lümanl─▒k, H─▒ristiyanl─▒k ve Musevilik aç─▒s─▒ndan kutsal bir yer olarak ka­bul edilen Kudüs’ün de yer ald─▒─č─▒ Filistin cephesiydi. Osmanl─▒ Devleti, 2. Abdülhamit döneminden itibaren Filistin’e ba┼člayan Musevi göçüne kar┼č─▒ sürekli tedbirler alm─▒┼č ve göçleri engellemeye çal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Rusya’dan ve ─░ran’dan gelen Yahudi göçleri durdurulmaya çal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ gibi, Yahudi­lerin de─či┼čik yöntemlerle mülk edinmelerinin önüne geçilmesine gay­ret edilmi┼čti. Siyonistlerin Filistin’e yerle┼čmelerine kar┼č─▒ tedbir almaya çal─▒┼čan politikalar, ─░ttihat ve Terakki hükümetleri taraf─▒ndan gerek 2. Me┼črutiyet, gerekse Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda da devam ettirilmi┼čtir. 4. Ordu kumandan─▒ ve Suriye valisi Cemal Pa┼ča baz─▒ Siyonist liderleri ma­kam─▒na ça─č─▒rarak önce uyarm─▒┼č, sonra da bu ki┼čilerin Filistin topraklar─▒ haricine ç─▒kmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.33

Osmanl─▒ Devleti bütün bu çal─▒┼čmalarla Filistin’e Yahudi göçünü ve dolay─▒s─▒yla hedefenen Yahudi devletini engellemeye çal─▒┼čsa da 2 Kas─▒m 1917’de ─░ngiltere D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Balfour, konuyu farkl─▒ bir mecraya ta­┼č─▒yacak me┼čhur mektubunu göndermi┼čtir. Bu deklarasyonda; “Majeste­leri Hükümeti, Filistin’de Yahudi ─▒rk─▒ için Filistin’in milli bir vatan ola­rak düzenlenmesinin lehinde dü┼čünmekte olup, bu amac─▒n gerçekle┼č­mesini kolayla┼čt─▒rmak üzere her çabay─▒ sarf edecektir” ifadesi yer al─▒yor­du. Böylece Sykes-Picot’da uluslararas─▒ bölge olarak tan─▒mlanan, ┼×erif Hüseyin’in de elde etmeyi amaçlad─▒─č─▒ bölge henüz Osmanl─▒ Devleti’nin elindeyken ba┼čka bir devletin kurulmas─▒ için tahsis ediliyor, 1948’de ku­rulacak ─░srail Devleti’nin temeli at─▒l─▒yordu. Bu bildiri, “─░srail’in tapusu”

olma gibi bir özelli─če sahipti. ─░ngiltere ve Fransa 7 Kas─▒m 1918’de Or­tado─ču konusunda ortak bir bildiri yay─▒nlayarak “uzun zamandan beri Türklerin zulmü alt─▒nda ya┼čayan halklar─▒n kurtulu┼ču için” sava┼čt─▒klar─▒n─▒, bu bölgede halklar─▒n kendi tercihlerine dayanan milli hükümetler ve yö­netimler kurulaca─č─▒n─▒ aç─▒klad─▒lar.34

1917 Mart ve Nisan aylar─▒nda ─░ngilizlerin Filistin’deki iki harekât─▒n─▒n ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča u─čramas─▒ndan sonra M─▒s─▒r Kuvvetleri Komutanl─▒─č─▒ görevi­ne General Allenby atand─▒. Dönemin ─░ngiliz Ba┼čbakan─▒ Lloyd George, Allenby’den büyük ba┼čar─▒lar bekledi─činden her türlü deste─či veriyor ve Noel’den önce Kudüs’ün al─▒nmas─▒n─▒ arzu etti─čini söylüyordu. Bu s─▒rada Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ ise, Almanlarla birlikte Ba─čdat’─▒n geri al─▒nma­s─▒na öncelik veren bir strateji geli┼čtirerek ba┼č─▒na Falkenhayn’─▒n atand─▒─č─▒ “Y─▒ld─▒r─▒m Ordular Grubu”nu kurmu┼čtur. ─░ngilizlerin haz─▒rl─▒klar─▒n─▒n fark edilmesiyle “Y─▒ld─▒r─▒m”, Filistin’e sevk edilmi┼čse de geç kal─▒nm─▒┼č ve Al-lenby 31 Ekim 1917’de sald─▒r─▒y─▒ ba┼člatm─▒┼čt─▒r. K─▒rk gün devam eden mu­harebeler sonras─▒nda Gazze ve Birüssebi dü┼čmü┼č, ─░ngilizler en önemli hedeferinden biri olan Kudüs’ü 8/9 Aral─▒k gecesi ele geçirmi┼čtir. Al-lenby de Kudüs’e “bir hac─▒ gibi” mütevaz─▒ bir ┼čekilde girmi┼čtir.35 Böylece Hz. Ömer devrinde fethedilen ve ─░slâmiyet’in önemli sembollerinden biri olan Kudüs kaybedilmi┼čtir. Ayr─▒ca, Balfour Deklarasyonu’ndan son­ra, Yahudilerin Filistin’de devlet kurmalar─▒n─▒n önündeki önemli bir en­gel ortadan kalkm─▒┼čt─▒r.

─░ngilizler, Filistin’in dü┼čmesinden sonra da ilerleyi┼člerine devam et­tiler. ─░ngiliz komutan Allenby tarihin son büyük süvari harekât─▒ ile 19 Eylül 1918’de ba┼člayan Nablus Muharebesi’nde Osmanl─▒ ordusunun 7. ve 8. ordular─▒n─▒ ma─člup etti ve bu kuvvetlerin ancak yar─▒s─▒ ┼×eria neh­rinin do─čusuna çekilmeyi ba┼čarabildi. Allenby’nin kuvvetleri ve ┼×erif Hüseyin’in o─člu Faysal komutas─▒ndaki birlikler imhadan kurtulan bu kuvvetleri takip ettiler. Faysal’─▒n adamlar─▒ bu s─▒rada Suriye ┼čehirlerin­deki halk─▒ tahrik ederek Osmanl─▒ Devleti’nin yan─▒nda yer almalar─▒n─▒ önlemeye çal─▒┼čt─▒lar. Bundan sonra ilerleyi┼če devam eden ─░ngilizler, önce ┼×am’─▒, ard─▒ndan Halep’i ele geçirdiler. ─░ngilizler halk─▒n tepkisine kar┼č─▒ ┼×am’a girecek ilk birli─čin Faysal’─▒n kuvvetleri olmas─▒na dikkat ettiler. M. Kemal Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ kuvvetleri dü┼čman─▒ ancak Halep’in kuzeyinde durdurabildi ve böylece Anadolu i┼čgalden kurtuldu.36 Art─▒k, ┼×am gibi ─░slâm tarihinin en önemli ┼čehirlerinden birisi ve Halep gibi kuzeye do─čru ilerleyi┼čte Anadolu’nun kap─▒s─▒ olan bir ┼čehir ─░ngilizlerin eline geçmi┼č oldu. Ayr─▒ca ─░ngilizler Suriye’yi Frans─▒zlara vaat etmelerine ra─čmen, Faysal’─▒n kuvvetleriyle birlikte hareket ederek ┼×erif Hüseyin’in endi┼čelerini yok etmeye çal─▒┼čt─▒lar.

Irak cephesi ba┼člang─▒çta Osmanl─▒ askerinin büyük bir zaferi­ne ┼čahit oldu. Halil Pa┼ča (Kut) komutas─▒ndaki 6. Ordu 1916 y─▒l─▒nda Kutülamare’de ─░ngiliz kuvvetlerini ma─člup etmeyi ba┼čard─▒. Hatta ─░ngiliz komutan General Townshend Osmanl─▒ kuvvetlerine teslim oldu. Ancak ─░ngilizler kuvvetlerini takviye ederek ilerlemeye ba┼člad─▒ ve 1917 Mart ay─▒nda Ba─čdat’─▒ i┼čgal ettiler. Böylece ─░slâm Dünyas─▒’n─▒n en önemli ┼če­hirlerinden Ba─čdat ─░ngilizlerin eline geçti Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ Y─▒l­d─▒r─▒m Ordular─▒’n─▒ kurarak Ba─čdat’─▒ geri almay─▒ planlasa da ba┼čar─▒l─▒ ola­mad─▒. ─░ngilizler Mondros Ate┼čkes Antla┼čmas─▒’ndan sonra da Musul’u i┼čgal ettiler.37

Osmanl─▒ ordular─▒ Bol┼čevik ─░htilali sonras─▒nda ileri harekâta geçerek Erzincan’dan itibaren Do─ču Anadolu’yu tekrar geri almay─▒ ba┼čard─▒. ─░ler­leyi┼če devam eden Osmanl─▒ kuvvetleri önce 1914 s─▒n─▒r─▒n─▒n, daha sonra da 1878 s─▒n─▒r─▒n─▒n ilerisine geçtiler. Kars ve Ardahan’dan sonra Batum geri al─▒nd─▒. Kafkasya’da Bol┼čeviklerin çekilmesiyle kurulan Transkafkas-ya Hükümeti’nin da─č─▒lmas─▒yla Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ ilan etti. Nuri Pa┼ča (Killigil) komutas─▒ndaki Kafkas ─░slâm Ordusu 1918 Eylül’ünde Bakü’ye kadar ilerlemeyi ba┼čard─▒. Fakat Mondros Mütarekesi’nin imzalanmas─▒yla Osmanl─▒ kuvvetleri buradan geri çekilmek zorunda kald─▒.38

Osmanl─▒ Devleti’nin sava┼č s─▒ras─▒nda gerek cephelerde, gerekse sava­┼č─▒n do─črudan etkilemedi─či yerlerdeki politikas─▒na bakt─▒─č─▒m─▒zda, genel­likle “Türkçü-Milliyetçi” olarak bilinen ─░ttihat ve Terakki yönetiminin “Osmanl─▒c─▒l─▒k” ve “─░slâmc─▒l─▒k” politikas─▒n─▒n ön planda oldu─ču görülmek­tedir. Sava┼č─▒n ba┼č─▒nda “cihad” fetvas─▒ ç─▒kar─▒lm─▒┼č ve fetvay─▒ dünyan─▒n her yerine ula┼čt─▒rma hedefenerek “Halifelik” unvan─▒ndan yararlan─▒lmaya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Hindistan, Afganistan, ─░ran, M─▒s─▒r, Sudan, Cezayir, Trab-lusgarp, Etiyopya, Türkistan gibi çok farkl─▒ yerlerde genellikle Te┼čkilat-─▒ Mahsusa merkezli olarak gösterilen faaliyetlerle Müslümanlar─▒n deste─či al─▒nmaya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu politikada Almanlar─▒n Halife’nin nüfuzun­dan yararlanma isteklerinin de etkili oldu─čunda ku┼čku yoktur. Gerçek­ten bu politikalar baz─▒ yerlerde k─▒sa vadede ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č, en az─▒ndan ─░ngiltere’nin Hicaz’a ─░ngiliz askeri göndermeme veya ┼čehirleri ele geçir­di─činde Arap kuvvetlerinin önce girmesi örneklerinde oldu─ču gibi, müttefikler bu faktörü dikkate alma ihtiyac─▒ hissetmi┼člerdir. ┼×erif Hüseyin bile ayaklanmas─▒n─▒n gerekçesini aç─▒klarken Halife-Padi┼čah’a kar┼č─▒ de─čil, ─░ttihat ve Terakki yönetimine isyan etti─čini belirtme ihtiyac─▒ duymu┼čtur. Yine ─░ttihat ve Terakki, Medine’yi tahliye etmeye karar vermesine ra─č­men, özellikle dini gerekçelerle vazgeçmi┼čtir. Ancak sava┼č─▒n son y─▒l─▒nda Ortado─ču ┼čehirlerinin birer birer dü┼čmesi Osmanl─▒ Genelkurmay─▒n─▒n Kafkas ─░slâm Ordusu ile Bakü’ye kadar ilerleme plan─▒n─▒ uygulamaya koymas─▒na neden olmu┼čtur. Bu harekâtta bile “Türkçü-Turanc─▒” yakla­┼č─▒m kadar; Kudüs, Ba─čdat, ┼×am gibi ┼čehirlerin elden ç─▒kt─▒─č─▒ bir dönemde en az─▒ndan ate┼čkes masas─▒nda bu harekât─▒ bir pazarl─▒k unsuru olarak kullanma iste─činin oldu─ču dü┼čünülebilir. Bu dönemde önemli ┼čehirlerin elden ç─▒kmas─▒ milliyetçi refeksle, en az─▒ndan Anadolu’yu elde tutma, daha sonraki yakla┼č─▒mla Misak-─▒ Milli s─▒n─▒rlar─▒na çekilme dü┼čüncesinin öne ç─▒kmas─▒na neden olmu┼čtur.

3. Birinci Dünya Sava┼č─▒ sonras─▒nda ─░slâm dünyas─▒

Birinci Dünya Sava┼č─▒ Müslümanlar yönüyle büyük felaketlerin ya┼ča­d─▒─č─▒ bir sava┼č olmu┼čtur. Bu yönüyle Bediüzzaman’─▒n “Harb-i Umumî’yi gören ihtiyard─▒r” sözünün ne kadar yerinde oldu─ču aç─▒k bir ┼čekilde gö­rülmektedir. Bu sava┼čta Müslümanlar maddi ve manevî birçok kay─▒plar vermi┼č, psikolojik yönden büyük bir y─▒k─▒m ya┼čam─▒┼člard─▒r. Sava┼č─▒n seyri içinde petrol kaynaklar─▒n─▒ ele geçirmek isteyen ─░ngilizler, büyük bir f─▒rsat yakalam─▒┼č ve di─čer müttefklerini ikinci planda b─▒rakarak ço─čunlu─čunu Müslümanlar─▒n olu┼čturdu─ču Ortado─ču’yu yeniden ┼čekillendirmi┼člerdir. Bunu yaparken hareket noktas─▒n─▒ “etnik” temelli yeni ve olabildi─čince çok devlet kurulmas─▒ olu┼čturmu┼č, bu devletlerin s─▒n─▒rlar─▒ genellikle jeo­politik ┼čartlar dikkate al─▒nmadan belirlenmi┼čtir. Yeni s─▒n─▒rlar olu┼čturu­lurken dikkat edilen hususlardan birisi de kom┼ču devletlerin aralar─▒nda, sonradan problemler ç─▒kacak ┼čekilde çal─▒┼čma yap─▒lmas─▒d─▒r.

─░tilaf devletleri ─░slâm Dünyas─▒’na yönelik planlar─▒n─▒ Mondros Ate┼č­kes Antla┼čmas─▒ ile aç─▒─ča vurarak ate┼čkes ┼čartlar─▒n─▒ çok a┼čan ve bir devleti tamamen sona erdirmeyi amaçlayan hükümlerin yer almas─▒n─▒ sa─člad─▒­lar. Osmanl─▒ Devleti’nin bütün ordu, ula┼č─▒m, haberle┼čme kaynaklar─▒n─▒n kontrol alt─▒na al─▒nd─▒─č─▒ ate┼čkeste; Osmanl─▒ ordusundan geri kalan kuv­vetlerin Hicaz, Asir, Yemen, Suriye, Trablusgarp, Bingazi’de en yak─▒n müttefk birli─čine teslim olmas─▒ istenmi┼č; Osmanl─▒ kuvvetlerinin Batum ve Bakü’yü tahliye etmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.39 Bu a─č─▒r ┼čartlar Osman­l─▒ Devleti’nin 30 Ekim 1918’e kadar kaybetti─či yerleri ─░tilaf devletleri kontrolüne b─▒rakt─▒─č─▒ gibi, özellikle Te┼čkilat-─▒ Mahsusa vas─▒tas─▒yla az bir kuvvetle mücadele etti─či topraklarla da ba─člant─▒s─▒n─▒n kesilmesini sa─čl─▒yordu. ─░ngiltere ve Fransa bu yolla ilk a┼čamada ─░stanbul’daki Halife-Padi┼čah’─▒ sadece ─░stanbul ve Anadolu’da sözü geçen bir otoriteye dönü┼č­türmü┼č oldu.

Yukar─▒da söz etti─čimiz üzere sava┼č devam ederken Sykes-Picot-Sazanof gizli antla┼čmalar─▒ ile Osmanl─▒ topraklar─▒ zaten payla┼č─▒lm─▒┼čt─▒. Bol┼čevik ─░htilali ile Rusya’n─▒n sava┼čtan çekilmesiyle ─░ngiltere ve Fransa yeni dünya düzeninin as─▒l kurucular─▒ olmu┼č, Paris Bar─▒┼č Konferans─▒’nda bu sürece Amerika Birle┼čik Devletleri dâhil olmu┼čsa da “Monroe Doktrini”ne dönme karar─▒ ile devre d─▒┼č─▒ kalm─▒┼čt─▒r. Dolay─▒s─▒yla art─▒k yeni düzenin as─▒l mimar─▒ ─░ngiltere’dir ve di─čer güç Fransa’n─▒n etkisi daha s─▒­n─▒rl─▒ olmu┼čtur. Paris Bar─▒┼č Konferans─▒’nda haz─▒rlanan taslak, Sevr Ba­r─▒┼č Antla┼čmas─▒ ile Osmanl─▒ Devleti’ne dayat─▒lm─▒┼č ve Ortado─ču harita­s─▒ yeniden çizilmi┼čtir. Buna göre Hilafeti elinde bulunduran Osmanl─▒ Devleti ─░stanbul ve Orta Anadolu’ya hapsedilmi┼č, Do─ču Anadolu’nun kuzeyinde bir Ermeni devleti kurulmas─▒, Güneydo─ču Anadolu’nun Frans─▒zlara verilmesi, Antalya ve Konya dâhil olmak üzere Güneybat─▒ Anadolu’nun ─░talyanlara b─▒rak─▒lmas─▒, ─░zmir ve Ege Bölgesi’nin büyük bir k─▒sm─▒n─▒n Yunanl─▒lara terk edilmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Anadolu d─▒┼č─▒n­da ise Suriye ve Lübnan Frans─▒z yönetimine, Irak ve Filistin ─░ngilizlere b─▒rak─▒lacakt─▒. ─░tilaf devletleri Osmanl─▒ Devleti’nden ba┼čka taleplerde de bulunmu┼č, M─▒s─▒r, Sudan ve K─▒br─▒s’taki haklar─▒ndan ─░ngiltere lehine vaz­geçmesini istemi┼člerdi. Bu tablo Anadolu’da Milli Mücadele’yi ba┼člat­m─▒┼č ve 1922’ye kadar devam eden sava┼čla Osmanl─▒ Devleti’nin yerine, yeni ve ba─č─▒ms─▒z bir devlet olarak Türkiye Cumhuriyeti kurulmu┼čtur. Cumhuriyet yönetimi, Osmanl─▒ Devleti’nden farkl─▒ olarak milliyetçilik temeline dayanan ve laikli─či devlet düzeni olarak benimseyen bir anlay─▒­┼ča sahip olmu┼č ve bunun bir yans─▒mas─▒ olarak önce saltanata, daha sonra da halifeli─če son vermi┼čtir.

Sava┼č sonras─▒nda Kuzey Afrika’ya bakt─▒─č─▒m─▒zda Fas, Tunus ve Cezayir’de Frans─▒z yönetimi, Trablusgarp’ta ─░talyan idaresi, M─▒s─▒r ve Sudan’da ─░ngiliz yönetimi devam etmi┼čtir. Bu devletlerden Tunus 1956, Fas 1961, Cezayir 1962’de, Libya 1952’de ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ elde etmi┼čtir. Di─čer ülkelerde de durum farkl─▒ olmam─▒┼čt─▒r. M─▒s─▒r 1922’de tek taraf­l─▒ olarak ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼č, ─░ngiltere bunu onaylasa da ─░ngiliz askerleri ülkeyi terk etmemi┼č, özellikle Süvey┼č Kanal─▒ egemenli─či sü­rekli bir problem olu┼čturmu┼č, ─░ngiltere 1936’da M─▒s─▒r’daki kuvvetlerini çekmeyi kabul etmi┼čse de Süvey┼č’te sürekli olarak asker bulundurma hakk─▒n─▒ elinde tutmu┼čtur.40 Burada söz etti─čimiz bölgeler 19. yüzy─▒ldan ba┼člayarak ─░ngiltere, Fransa ve ─░talya’n─▒n i┼čgaline u─črayan bölgelerdi. As─▒l mücadele ise Birinci Dünya Sava┼č─▒ sonunda Osmanl─▒ Devleti’nden al─▒nan topraklar için olacakt─▒.

─░tilaf devletleri Osmanl─▒ Devleti’nden elde ettikleri topraklar─▒ pay­la┼čma konusunda büyük problemler ya┼čad─▒lar. Bu a┼čamada ─░ngiltere ve Fransa kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi─či gibi, bir de ┼×erif Hüseyin’e ve Yahudilere vaat edilen topraklar─▒n belirlenmesi önemli tart─▒┼čmalar─▒ beraberinde getirdi. ─░ngiltere, Amerika Birle┼čik Devletleri ba┼čkan─▒ Woddrow Wilson’un “14 nokta”s─▒na ra─čmen as─▒l belirleyici güç olarak “böl ve hükmet-divide and rule” prensibini mükemmel bir ┼čekilde uygulad─▒. ┼×erif Hüseyin, kendi­sini bütün “Araplar─▒n Kral─▒” görmesine ve taleplerini çok geni┼č s─▒n─▒rlar için yapmas─▒na ra─čmen ─░ngiliz planlar─▒na boyun e─čmek zorunda kald─▒.

Osmanl─▒ Devleti’nin bölgeden çekilmesi problemleri çözmek bir yana, birçok yeni meselenin ortaya ç─▒kmas─▒na neden olmu┼čtur. T. E. Lawrence, 1920 y─▒l─▒nda Sunday Times’taki yaz─▒s─▒nda Irak’taki ─░ngiliz yönetimi için ┼čöyle diyordu: Bizim yönetimimiz Türk sisteminden bile kötü. Onlar yerli halktan y─▒lda 14.000 asker al─▒r ve bar─▒┼č─▒ korumak için 200 Arap öldürür­lerdi. Bizim ise uçakl─▒, z─▒rhl─▒ araçl─▒, gambotlu ve z─▒rh─▒ trenli 90.000 aske­rimiz var. Bu yaz ç─▒kan isyanlarda 10.000 Arap öldürdük. Bu ortalamay─▒ daha fazla devam ettiremeyiz. Ülke yoksul ve nüfusu az”.41

Ortado─ču, sava┼č sonras─▒nda “mandat-manda-himaye” rejimi ile ta­n─▒┼čt─▒. Ba─č─▒ms─▒zl─▒k bekleyen Araplar en az─▒ndan bir süre için bir büyük devletin himayesini kabul etmek zorunda kald─▒lar. Suriye Frans─▒z, Irak ve Filistin ise ─░ngiltere mandas─▒na verilerek “self determination-kendi gelece─čini belirleme hakk─▒” prensibi devre d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒ld─▒. Son düzenle­melerle Irak’ta ┼×erif Hüseyin’in o─čullar─▒ndan Faysal kral edildi. Di─čer o─člu Abdullah, Ürdün emiri oldu. Araplar─▒n tepkilerine ra─čmen 1920’de al─▒nan kararla Balfour Deklarasyonu uygulamaya konularak 16.500 ki­┼čilik bir Yahudi grubunun Filistin’e göç etmesi karar─▒ al─▒nd─▒. Filistin’e Yahudi göçü bundan sonra da devam edecek ve bölgenin demogra-fk yap─▒s─▒ Yahudiler lehine büyük bir de─či┼čikli─če u─črayacakt─▒r. Araplar 1918’lerde Filistin’de nüfusun % 93’ünü olu┼čtururken, 1938 y─▒l─▒nda bu oran % 38’e dü┼čecektir.42 ─░ngilizler burada ak─▒ll─▒ bir strateji takip ederek ─░srail devletinin kurulu┼čunu, göçlerle Yahudi nüfusunun artmas─▒ sonra­s─▒na b─▒rakm─▒┼člar ve 1948’de ba─č─▒ms─▒z ─░srail devleti kurulmu┼čtur.

─░ngiltere Irak’─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ 1932’de tan─▒m─▒┼č, ancak ülke iç çat─▒┼č­malardan ve sahip oldu─ču petrol kaynaklar─▒ nedeniyle d─▒┼č müdahalelerden kurtulamam─▒┼čt─▒r. Fransa ise yönetimini üstlendi─či Suriye’yi; Alevi­ler bölgesi, ┼×am devleti, Halep devleti, Dürziler ba─č─▒ms─▒z hükümeti ve Lübnan olmak üzere be┼če bölerek yönetmeyi tercih etmi┼čtir. Lübnan’da 1926 y─▒l─▒nda Fransa’n─▒n denetiminde cumhuriyet ilan edilmi┼č, Suriye ise 1936’da ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ elde etmi┼čtir. ┼×erif Hüseyin’in egemenli─či uzun sürmemi┼č, Vehhabi mezhebine mensup olan Suudiler Mekke’yi ele geçirmi┼č ve ─░bn-i Suud kendisini “Hicaz Kral─▒ ve Necid Sultan─▒” ilan etmi┼čtir. Devlet, 1932’de Suudi Arabistan Krall─▒─č─▒ ad─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒r.43 Böylece Müslümanlar Osmanl─▒ egemenli─činden farkl─▒ olarak ayr─▒ ayr─▒ devletlere bölünmü┼č ve yeni kurulan devletlerin birbirleriyle ortak nok­talar─▒ azalm─▒┼čt─▒r. Daha sonraki dönemlerde yava┼č yava┼č ili┼čkiler geli┼čme­ye ba┼člam─▒┼č ve buna Türkiye de dâhil olmu┼čtur. Bediüzzaman Menderes döneminde Türkiye, Irak ve Pakistan aras─▒nda kurulan Ba─čdat Pakt─▒’n─▒ sevinçle kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒r.44

Ortado─ču’da ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ elde eden bu devletler, s─▒n─▒rlar─▒n─▒n ger­çekçi bir ┼čekilde çizilmemesinden dolay─▒ kom┼ču devletlerle sava┼ča kadar varan birçok problem ya┼čam─▒┼člard─▒r. Sadece Türkiye’yi ele ald─▒─č─▒m─▒zda, Türkiye-Irak s─▒n─▒r─▒ Musul meselesinden dolay─▒ Lozan Antla┼čmas─▒’ndan itibaren problem olmu┼čtur. Yine Türkiye ile Suriye aras─▒nda “Hatay so­runu” ve “Su sorunu” iki ülke aras─▒nda zaman zaman çok büyük ger­ginliklerin ya┼čanmas─▒na yol açm─▒┼čt─▒r. M─▒s─▒r, ─░ran, Irak ve Suriye gibi devletlerin bir ba┼čka özelli─či de birçok defa askerî darbelerle iktidar de─či┼čiklikleri ya┼čanmas─▒d─▒r. Buna ra─čmen uzun bir süre parçalanmadan varl─▒klar─▒n─▒ sürdürmeleri büyük bir ba┼čar─▒ olarak say─▒lmal─▒d─▒r. Ancak bu­gün gelinen noktada, Irak ve Suriye’nin bu ba┼čar─▒s─▒n─▒ devam ettireme­di─či görülmektedir.

Rusya’da ise Bol┼čevik ─░htilali sonras─▒ndaki karga┼ča ortam─▒ Türk top­luluklar─▒ taraf─▒ndan çok iyi de─čerlendirilememi┼čtir. Bunun en önemli nedenleri, Rusya Türklerinin silahl─▒ bir güce sahip olmamalar─▒ ve arala­r─▒nda tam bir birlik olu┼čturamamalar─▒d─▒r. ─░htilal sonras─▒nda Bol┼čevikler, bütün Türk topluluklar─▒n─▒ yeniden hâkimiyet alt─▒na almay─▒ ba┼čararak Sovyetler Birli─či idaresinde toplamay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒r.

Sonuç

Osmanl─▒ Devleti Birinci Dünya Sava┼č─▒ ba┼č─▒nda Hilafetin konu­mundan ve ─░ttihat-─▒ ─░slâm dü┼čüncesinden yararlanmaya çal─▒┼čm─▒┼č ve bu amaçla çe┼čitli yollara ba┼čvurmu┼čtur. Öncelikle kendi hâkimiyetindeki Araplar─▒n deste─čini kaybetmeme amaçlanm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca cihad fetvas─▒ ç─▒kar─▒larak i┼čgal alt─▒nda ve sömürge rejimlerinde ya┼čayan Müslüman­lara ula┼čt─▒r─▒lmas─▒ hedefenmi┼čtir. Bu amaçla hac ziyaretinden yararlan─▒l­m─▒┼č ve hac─▒lar vas─▒tas─▒yla çok çe┼čitli yerlere cihad fetvas─▒ ula┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca Te┼čkilat-─▒ Mahsusa’n─▒n gayretleri etkili olmu┼č ve Müslümanlar, yönetimi alt─▒nda bulunduklar─▒ i┼čgalcilere kar┼č─▒ direni┼če davet edilmi┼čtir. Özellikle Sudan ve Trablusgarp’ta bu faaliyetler bir dereceye kadar ba­┼čar─▒l─▒ olmu┼čsa da Müslümanlar─▒n ya┼čad─▒klar─▒ yerlerin co─čraf durumlar─▒, özel ┼čartlar─▒, e─čitim ve dü┼čünce seviyeleri gibi nedenlerle her yerde ayn─▒ sonuçlar al─▒namam─▒┼čt─▒r.

─░ngiltere’nin Çanakkale Muharebeleri sonras─▒nda ┼×erif Hüseyin’i Hicaz’da isyan ettirmesi ile yeni bir süreç ba┼člam─▒┼č ve uzun süreli bir mücadele ya┼čanm─▒┼čt─▒r. 1917 Mart ay─▒nda Ba─čdat, Aral─▒k ay─▒nda Kudüs ─░ngilizlerin i┼čgaline u─čram─▒┼č; ┼×am ve Halep gibi tarihî ┼čehirler birer bi­rer i┼čgal edilmi┼čtir. Osmanl─▒ ordular─▒ bu kay─▒plardan sonra Anadolu’ya kadar çekilmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ ordular─▒ Kanal Harekât─▒, Yemen ve Asir cepheleri, Irak ve ─░ran cephesi, Trablusgarp cephesi gibi çok farkl─▒ yerlerde sava┼čm─▒┼čsa da art─▒k yap─▒lacak bir ┼čey kalmam─▒┼čt─▒r. Sa­va┼č sonunda s─▒ra Osmanl─▒ Devleti’nden al─▒nan yerlerin statüsünün belir­lenmesine gelmi┼č ve Sykes-Picot-Sazanof gizli antla┼čmalar─▒nda belirle­nen çok a─č─▒r hükümler uygulamaya konularak mümkün oldu─čunca fazla devlet kurulmaya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Tarihî ve dini yönden büyük bir öneme sahip Medine ve Mekke ┼×erif Hüseyin’in, Ba─čdat ─░ngiliz himayesinde ve Faysal liderli─činde Irak’─▒n, Halep ve ┼×am Frans─▒z mandas─▒ alt─▒nda Suriye’nin, Kudüs ise ─░ngiliz mandas─▒ alt─▒ndaki Filistin’in idaresine ve­rilmi┼čtir. Bu payla┼č─▒mlar bile ─░ngiltere’nin sava┼č sonras─▒nda Ortado─ču’da ne kadar problemli bir yap─▒ olu┼čturdu─čunun aç─▒k bir göstergesidir.

Birinci Dünya Sava┼č─▒ bütün boyutlar─▒yla ele al─▒nd─▒─č─▒nda, ─░slâm Dünyas─▒’n─▒n bugün ya┼čad─▒─č─▒ birçok probleminin temelinde bu sava┼č ve sonras─▒ndaki antla┼čmalar─▒n yer ald─▒─č─▒ aç─▒kça görülmektedir. Sadece ─░srail’in kurulu┼ču a┼čamalar─▒ bile bunu teyit etmektedir. Sykes-Picot-Sazanof Antla┼čmas─▒ ve Balfour Deklarasyonu ile ba┼člayan sürecin de­vam─▒nda Kudüs’ün ─░ngilizler taraf─▒ndan i┼čgali, Osmanl─▒ Devleti’nin bölgeden çekilmesi ile Yahudi göçlerinin yo─čunla┼čmas─▒ ve bunun sonu­cunda bölgenin nüfus yap─▒s─▒yla oynanmas─▒ ─░srail Devleti’nin kurulu┼ču ile sonuçlanm─▒┼čt─▒r. Buna benzer bir örnek de ┼×erif Hüseyin ve dolay─▒­s─▒yla Araplar için verilebilir. ┼×erif Hüseyin büyük bir Arap krall─▒─č─▒ kur­mak için ayaklanm─▒┼č, fakat sava┼č sonunda sadece Hicaz Krall─▒─č─▒ veril­mi┼č, ancak bu da uzun sürmemi┼č ve Hicaz Suudilerin eline geçmi┼čtir. Hüseyin’in o─člu Faysal önce Suriye’de, daha sonra Irak’ta hâkim olmu┼čsa da ya┼čanan darbeler sonras─▒nda ülkede Baas iktidar─▒ hâkim olmu┼čtur. Bugün Hüseyin’in o─čullar─▒ndan sadece Abdullah hanedan─▒, Ürdün’de iktidar─▒n─▒ devam ettirmektedir. “Menf milliyetçilik” yakla┼č─▒m─▒n─▒n bir örne─či olan bu geli┼čmeler bile, ─░ngiltere’nin bölgede ne kadar karma┼č─▒k bir yap─▒ olu┼čturdu─čunun aç─▒k bir göstergesidir.

Osmanl─▒ Devleti’nin bölgeden çekilmesi büyük bir karga┼ča ortam─▒­na neden olmu┼č, Ortado─ču ülkeleri istikrars─▒zl─▒─ča yol açan iktidar kav­galar─▒ ve askerî darbeler ya┼čam─▒┼člard─▒r. 2. Abdülhamit zaman─▒nda uy­gulanan politikalarla az da olsa etkisi görülen Hilafet gücü, Halifeli─če son verilmesi sonras─▒nda çe┼čitli ki┼čiler taraf─▒ndan yeniden olu┼čturulma­ya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čsa da, bu te┼čebbüslerin hiçbiri ba┼čar─▒l─▒ olmam─▒┼čt─▒r. Bütün Müslümanlar─▒ kapsayacak bir uluslararas─▒ örgüt olarak kurulan ─░slâm Konferans─▒ Te┼čkilat─▒’n─▒n uluslararas─▒ aktörler nezdinde gücü ve etkisinin s─▒n─▒rl─▒ oldu─ču bir gerçektir. Bütün bu yönleriyle Birinci Dünya Sava┼č─▒ Müslümanlar için, telafsi imkâns─▒z bir siyasî tablo ortaya ç─▒karm─▒┼čt─▒r.

 

 

 

 

Editörün Notu: Bu makale Köprü Dergisi , Güz 2015 say─▒s─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č, yazar─▒n izniyle sitemize konulmu┼čtur.

 

 

 

1.http://www.oic-oci.org/oicv2/page/?p_id=181&p_ref=60&lan=fr,http://www.oic-oci.org/oicv2/states/ (22.10.2015).

2.Ahmet Özel, “Dârülislâm”, ─░slâm Ansiklopedisi, TDV Yay─▒nevi, 1993, C. 8, S. 541-543; Ahmet Özel, “Dârülharp” , ─░slâm Ansiklopedisi, TDV Yay─▒nevi, 1993, C. 8, S. 536-537.

3.Kadir Albayrak, “─░slâm Dünyas─▒nda Diyalog Gruplar─▒ ve Kurumlar─▒”, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 18, S. 1, 2009, s.2.

4.Yüksel Nizamo─člu, “S─▒rat-─▒ Müstakim/Sebillürre┼čad Mecmuas─▒nda Rusya Müslümanlar─▒”, VIII. Atatürk Kongresi Bildirileri, Gence-Azerbaycan, 2015.

5.http://ktp.isam.org.tr/?url=makaleosm/fndrecords.php (23.10.2015).

6.Albayrak, a.g.m. , s. 2.

7.Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, s. 310, 427; ─░lhan Cevheri, “Arap Bahar─▒ Ekseninde ─░ttihad-─▒ ─░slâm ve AB ─░li┼čkileri”, Köprü, S. 131, Yaz 2015, s. 60.

8.Hicaz, Yemen ve Asir'de seferberlik ilan edilmemi┼č oldu─čundan, oralarda bulunan mükelleferin celbine lüzum görülmedi─či bildirilmi┼čtir. BOA, DH. SYS, 123/13, 01/Za/1332.

9. Osmanl─▒ Belgelerinde Birinci Dünya Harbi, Devlet Ar┼čivleri Genel Müdürlü─čü, ─░stanbul, 2013, C. 1, s. 92-94. Cemal Kutay ve ondan naklen Necmettin ┼×ahiner, Bediüzzaman’─▒n cihad fetvas─▒n─▒ haz─▒rlayan heyette oldu─čunu belirtmi┼člerse de o tarihte Said Nursî’nin ─░stanbul’da olmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Necmettin ┼×ahiner, Bilinmeyen Tarafar─▒yla Bediüzzaman Said Nursî, Yeni Asya Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1978, s. 148 (Cemal Kutay, Tarih Sohbetleri,
C. 5, s. 207). Ayr─▒ca dönemin ┼čeyhül─░slâm─▒ Ürgüplü Hayri Efendi’nin günlüklerinde de fetvay─▒ haz─▒rlayanlar için­
de Bediüzzaman’─▒n ismi yer almamaktad─▒r. ┼×eyhül─░slâm Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi’nin Me┼črutiyet, Büyük Harp ve Mütareke Günlükleri (Yay. Haz. Suat Hayri Ürgüplü), ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2015, s. 362-363.

10. Birinci Dünya Harbi ─░dari Faaliyetler ve Lojistik, Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1985, C. 10, Ekler k─▒sm─▒, Kolordular─▒n Asker Alma Bölgeleri.

11.Yüksel Nizamo─člu, Kahramanl─▒ktan Sürgüne Vehip Pa┼ča, Yitik Hazine Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2013, s. 104-123. Hüseyin’i kar┼č─▒s─▒na almak istemeyen Hükümet, Medine-Mekke demiryolu projesinden vazgeçmek zorunda kal­m─▒┼čt─▒r.

12.Madawi al Rasheed, “Re┼čidiler”, ─░slâm Ansiklopedisi, TDV, 2008, C. 35, s. 19; Zekeriya Kur┼čun, “Suudiler”, ─░slâm Ansiklopedisi, TDV, C. 37, s. 584-587.

13.Kürt Muhammed Ali, Enver Pa┼ča’n─▒n Ortado─ču Seyahati, Do─ču Kütüphanesi, ─░stanbul, 2007. Eserde Enver ve Cemal Pa┼čalar─▒ kar┼č─▒lama merasimlerde okunan kasidelere ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde yer verilmi┼čtir.

14.Feridun Kandemir, Fahreddin Pa┼ča’n─▒n Medine Müdafaas─▒, Ya─čmur yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2013, s. 285-286, Ya┼čar Semiz, “1. Dünya Sava┼č─▒’nda Mehmet Akif ”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Dergisi, s. 256-258, http://www.turki-yat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s5/14.pdf (17.4.2014), M. Orhan Okay, M. Ertu─črul Düzda─č, “Mehmet Akif Ersoy”, ─░slâm Ansiklopedisi, TDV, C. 28, s. 433. Bu seyahat için ayr─▒ca Cemal Kutay, Necid Çöllerinde Mehmet Akif, Bo─čaziçi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1992.

15.Mehmet Akif Ersoy, Safahat, ─░nk─▒lap Kitabevi, 1985, s. 203. Bu ┼čiir Balkan Harbi’nin devam etti─či s─▒rada 21 ┼×ubat 1328 tarihinde kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒.

16.ATASE, BDHK, K. 164, D. 719, F. 6, 12; D. 719, F. 18, 31.

17.Cemal Pa┼ča, Hat─▒rat (Yay─▒na Haz─▒rlayan: Metin Mart─▒), Arma Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1996, s. 162-169. Kanal Harekât─▒ hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bir çal─▒┼čma için bkz. ─░smet Üzen, Osmanl─▒’n─▒n Çöl Yürüyü┼čü (Kanal Seferleri), Paraf Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2011.

18.Sezai Dumlup─▒nar, “M─▒s─▒r’da Osmanl─▒ ─░ngiliz Mücadelesi (1914-1918), Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Devleti, Kitabevi, ─░stanbul, 2015, s. 135-156; Philip Stoddard, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa, 1993, s. 120; BOA, HR. SYS, 2316/6, 17.7.1916.

19.Burak Ç─▒nar, “Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Jeopoliti─činin Rolü”, Gazi Akademik Bak─▒┼č, K─▒┼č 2014, C. 8, S. 15, s. 52.

20. Nejdet Sar─▒köse, “Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Trablusgarp Cephesi ve Afrika Gruplar─▒ Komutan─▒ Nuri Pa┼ča (Killigil), Tarihin Pe┼činde, 2011, S. 6, s. 253-254; Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Hicaz, Asir, Yemen Cep­heleri ve Libya Harekât─▒, Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1978, C. VI, s. 684-687; Ahmet Tetik, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa (Umur-─▒ ┼×ark─▒yye Dairesi), Türkiye ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2014, s. 107-131. Ce­mal Kutay Bediüzzaman’─▒n, cihad fetvas─▒n─▒ ula┼čt─▒rmak üzere ┼×ehzade Osman Fuat Efendi ile birlikte Te┼čkilat-─▒ Mahsusa’n─▒n organizasyonuyla Trablusgarp’a giden ki┼čiler aras─▒nda oldu─čunu iddia etmektedir. Necmettin ┼×a-hiner, a.g.e. , s. 153 (Cemal Kutay, Tarih Sohbetleri, C. 2, s. 459-460). Ancak bu bilgi Tetik ve Stoddard’da yer almamaktad─▒r.

21.. Kenan Tepedelen, “Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒n Unutulmu┼č Bir Diplomatik Cephesi: Etiyopya, Belleten, A─čustos 2007, S. 261, s. 745-757.

22.Tetik, a.g.e. , s. 244-252; Gönül Güne┼č, “ Te┼čkilat-─▒ Mahsusa ve Birinci Dünya Sava┼č─▒’ndaki Faaliyetleri”, ATAM, Mart 2013, S. 85, s. 124-125; Mehmet Saray, Afganistan ve Türkler, Edebiyat Fakültesi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1987, s. 90-91; Azmi Özcan, “Osmanl─▒-Hindistan Münasebetleri” (Hindistan maddesi içinde”, ─░slâm Ansiklopedisi, TDV, s. 83-85.Ayr─▒nt─▒l─▒ bir çal─▒┼čma için bkz. Vahdet Kele┼čy─▒lmaz, Te┼čkilat-─▒ Mahsusa’n─▒n Hindistan Misyonu, Atatürk Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1999. Hindistan Müslümanlar─▒ Milli Mücadele esnas─▒nda çe┼čitli yollarla TBMM Hükümeti’ne birkaç defa yard─▒m gönderdiler. Ali Asghar Khan, “Hint Müslümanlar─▒n─▒n Türk Kurtulu┼č Hareketine Mali Yard─▒m─▒ (Çev. Ahmet Özgiray)”, Tarih ─░ncelemeleri Dergisi, S. 8, . 213-218.

23.Güne┼č, a.g.m. , s. 125-126. Osmanl─▒ Devleti’nin Makedonya, Galiçya ve Romanya cephelerinde Balkanlarda ya┼čayan Müslüman gönüllülerden de yararland─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r, Georgi Zelengora, “Bulgaristan Müslüman­lar─▒n─▒n Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Ordusuna Kat─▒l─▒m─▒”, 1914’ten 2014’e 100’ncü Y─▒l─▒nda Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒ Anlamak Sempozyumu Bildiriler Kitab─▒, Saren, ─░stanbul, 2014, s. 203-214.

24.24 Burhan Say─▒l─▒r, “Çanakkale Sava┼člar─▒’nda Yer Alan ─░tilâf Askerlerinin Dini-Etnik Yap─▒s─▒ ve Sahip Olduklar─▒ Türk ─░maj─▒”, OTAM, S. 18, 2006, s. 319-331.

25. BOA; DH. HM┼×, 4/4, 27/B/1337, HR. SYS, 2416/23, 12/1915; Tetik, a.g.e. , s. 167-18; Gülnisa Ayna-kul, “Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Rus Cephesi ve Cephe Gerisinde Türkistan ─░syan─▒: K─▒rg─▒zistan Örne─či”, 1914’ten 2014’e 100’ncü Y─▒l─▒nda Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒ Anlamak Sempozyumu Bildiriler Kitab─▒, Saren, ─░stanbul, 2014s. 503-514. Türk-Tatar Cemiyeti içinde aktif olarak birçok faaliyet gösteren Abdürrre┼čid ─░brahim, sava┼č─▒n ba┼č─▒nda Türkistan’dan ayr─▒lan ve Buhara, Afganistan ve Hindistan’─▒n durumunu görmü┼č olan Hac─▒ Kadirali Kutlu─č Ya-ro─člu ad─▒nda bir ki┼čiyle uzun bir görü┼čme yapm─▒┼č ve bu görü┼čmeyi Sebilürre┼čad’─▒n yedi say─▒s─▒nda yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Bu yaz─▒lar─▒n ilki 22 A─čustos 1334 tarihinde yay─▒nlanm─▒┼č ve son yaz─▒ da 31 Te┼črinievvel 1334’de yer alm─▒┼čt─▒r. Abdürre┼čid (─░brahim), “Cihad ve Alem-i ─░slâm: Harb-i Umumîde Türkistan ve Buhara'dan Afganistan, Hindistan ve Hicaz Tarikiyle ─░stanbul'a Seyahat”, Sebillürre┼čad, S. 366-372 ve 376.

26.Cevdet Küçük, “Sykes-Picot Antla┼čmas─▒”, ─░slâm Ansiklopedisi, TDV, C. 38, s. 204-206, Fahir Armao─člu, Siyasî Tarih (1914-1980), Türkiye ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1984, s. 125-126.

27.Ömer Kürkçüo─člu, Osmanl─▒ Devleti’ne Kar┼č─▒ Arap Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Hareketi (1908-1918), Ankara Üniversitesi SBF Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1982, s. 81-96. Belirtilen bölümde Hüseyin’le Mc Mahon aras─▒ndaki pazarl─▒klar yer almaktad─▒r. Ayr─▒ca bkz. David Fromkin, Bar─▒┼ča Son Veren Bar─▒┼č, Epsilon, ─░stanbul, 2004, s. 149-153.

28.Cemal Pa┼ča, a.g.e. , s. 275-276, Kürkçüo─člu, a.g.e. , s. 115-120.

29.Yüksel Nizamo─člu, “1917 Y─▒l─▒nda Hicaz Cephesi: Arap ─░syan─▒n─▒n Yay─▒lmas─▒ ve Medine’nin Tahliyesi Program─▒”, Bilig, S. 66, Yaz 2013, s. 124-126.

30.Bediüzzaman Said Nursî, Emirda─č Lahikas─▒, s. 437

31.Yüksel Nizamo─člu, “1. Dünya Sava┼č─▒’nda Hicaz Cephesi”, Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Devleti, Kitabevi, ─░stanbul, 2015, s. 229-248.

32.Cabir Duysak, “1. Dünya Sava┼č─▒’nda Yemen Cephesi”, Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Devleti, Kitabevi, ─░stanbul, 2015, s. 249-257.

33.Osmanl─▒ Belgelerinde Filistin, Devlet Ar┼čivleri Genel Müdürlü─čü Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2009; Ömer Osman Umar, “Osmanl─▒ Döneminde Yahudilerin Filistin’e Yerle┼čme Faaliyetleri”, F─▒rat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 12, S. 2, s. 421-438.

34.Fahir Armao─člu, Filistin Meselesi ve Arap-─░srail Sava┼člar─▒, Türkiye ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1991, s. 32-33, Mim Kemal Öke, Kutsal Topraklarda Siyonistler ve Masonlar, Ça─č Yay─▒nlar─▒, s. 305-307.

35.─░smet Üzen, “─░ngilizlerin Kudüs’ü Ele Geçirmesi ve ─░ngiliz General Edmund H.H. Allenby’nin Kudüs’e Törenle Giri┼či”, F─▒rat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 329-344.

36.       Mesut Uyar, Edward Erickson, Osmanl─▒ Askeri Tarihi, Türkiye ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2014, s. 532-533. Cemal Kemal, “Osmanl─▒’n─▒n Filistin Cephesindeki Son Muharebesi”, Ankara Üniversitesi Türk ─░nk─▒lâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S. 45, Bahar 2010, s. 37-69. Osmanl─▒ Devleti sava┼č─▒n son senesinde bile Surre alay─▒n─▒ ┼×am’a kadar göndermeyi ba┼čarm─▒┼čt─▒r. a. y.

37.Orhan Avc─▒, “Irak’ta Türk Cephesi (1914-1918), Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Devleti, Kitabevi, ─░stanbul, 2015, s. 208-227.

38.Halil Bal, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Kurtulu┼č Mücadelesi ve Kafkas ─░slâm Ordusu, ─░dil Yay─▒nevi, ─░stanbul, 2010.

39.─░smail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Antla┼čmalar─▒, TTK Yay─▒nevi, Ankara, 1989, s.12-14.

40.R─▒fat Uçarol, Siyasî Tarih, Filiz Kitabevi, ─░stanbul, 1985, s. 412-416, 526-528. Frans─▒zlar Osmanl─▒ Devleti’nin güneydo─ču topraklar─▒ için Le Proche Orient (Yak─▒n Do─ču) ifadesini kullanm─▒┼člar, bu ifade 20. yüzy─▒lda “Or­tado─ču” ┼čeklinde kullan─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ayr─▒nt─▒l─▒ bir çal─▒┼čma için bkz. Serdar Sakin, Can Deveci, “Ortado─ču Kavram─▒ ve S─▒n─▒rlar─▒ Üzerine Bir De─čerlendirme”, History Studies, ABD ve Büyük Ortado─ču ─░li┼čkileri Özel Say─▒s─▒, 2011, 281-293.

41. Fromkin, a.g.e. , s. 410.

42. Oral Sander, Siyasî Tarih (1918-1994), ─░mge Kitabevi, Ankara, 2013, s. 74-79; Sedat K─▒z─▒lo─člu,“─░srail Devleti’nin Kurulu┼čuna Kadar Geçen Süreçte Yahudiler ve Siyonizm’in Geli┼čimi”, K─▒r─▒kkale Üniversitesi Sosyal Bi­limler Enstitüsü Dergisi, C. 36, S. 2, 35-64.

43.Bernard Lewis, Ortado─ču, Arkada┼č Yay─▒nevi, Ankara, 2011, s. 429-432; Sander, a.g.e. , s. 81-85; Uçarol, a.g.e. ,s. 443-445.

44.Güven, a.g.m. , s. 65.

 

 


  5840 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)