Tarih├ži-Yazar Muzaffer Albayrak ─░le S├Âyle┼či (Yunus Emre Tozal)

Tarih: 23/04/2013   /   Toplam Yorum 3   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 13271

Tarih├ži-Yazar Muzaffer Albayrak, ├çanakkale Muharebeleri ile ilgili ├žok say─▒da ├žal─▒┼čmaya imza atan bir ara┼čt─▒rmac─▒. Kendisiyle ├çanakkale'de ya┼čananlar─▒, d├╝n├╝yle ve bug├╝n├╝yle detayl─▒ca konu┼čtuk. M├╝thi┼č bir s├Âyle┼či oldu. Ayra├ž'─▒n bu say─▒s─▒, ├çanakkale say─▒s─▒nda bir alg─▒ metaforuna imza at─▒yor.

S├Âyle┼či sonunda ├çanakkale'ye dair alg─▒m─▒z─▒, tarihe bak─▒┼č─▒m─▒z─▒, vicdan─▒m─▒z─▒, yeniden sorgulamam─▒z gerekti─čine inand─▒k. Bu r├Âportaj─▒ ├Âzellikle okuman─▒z─▒, ├ževrenize okutman─▒z─▒ tavsiye ederken; sizlerin de ├çanakkale'ye dair bildiklerinizi, ve bundan sonras─▒ i├žin yapabileceklerinizi tekrar g├Âzden ge├žirmenizi diliyoruz.(Y.E.T.)

 

Tarihçi-Yazar Muzaffer Albayrak, Çanakkale Muharebeleri ile ilgili çok say─▒da çal─▒┼čmaya imza atan bir ara┼čt─▒rmac─▒. Kendisiyle Çanakkale'de ya┼čananlar─▒, dünüyle ve bugünüyle detayl─▒ca konu┼čtuk. Müthi┼č bir söyle┼či oldu. Ayraç'─▒n bu say─▒s─▒, Çanakkale say─▒s─▒nda bir alg─▒ metaforuna imza at─▒yor.

Söyle┼či sonunda Çanakkale'ye dair alg─▒m─▒z─▒, tarihe bak─▒┼č─▒m─▒z─▒, vicdan─▒m─▒z─▒, yeniden sorgulamam─▒z gerekti─čine inand─▒k. Bu röportaj─▒ özellikle okuman─▒z─▒, çevrenize okutman─▒z─▒ tavsiye ederken; sizlerin de Çanakkale'ye dair bildiklerinizi, ve bundan sonras─▒ için yapabileceklerinizi tekrar gözden geçirmenizi diliyoruz.

Çanakkale'deki sava┼člar─▒n üzerinden 98 y─▒l geçti. Öncelikle sizle Çanakkale'nin ne oldu─čunu konu┼čmak istiyoruz. Yapt─▒─č─▒n─▒z ara┼čt─▒rmalar, okudu─čunuz Osmanl─▒ca el yazmalar─▒, günlükler, sava┼č─▒n birçok yönünü tan─▒d─▒n─▒z. Çanakkale nedir, neyi simgeler, Çanakkale'nin sizin tahayyülünüzdeki yeri nedir?

Muzaffer Albayrak: Çanakkale sava┼č─▒ yak─▒n tarihimizde, üzerinde en çok konu┼čulan ve en çok bilindi─či zannedilen bir sava┼č. Böyle olmakla birlikte, 10 y─▒l öncesine kadar bir kitapç─▒ya gidip Çanakkale hakk─▒nda kitap arasan─▒z, bilgi edinmek için kaynak eser arasan─▒z, Genel Kurmay─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ birkaç kitaptan ba┼čka bir ┼čey bulamazd─▒n─▒z. Çanakkale ile ilgili herkes bir ┼čeyler bilir, edebiyat─▒n─▒ yapar, söz meclisinde konu┼čur ama elle tutulur bir ┼čey arad─▒─č─▒n─▒z zaman bulamazs─▒n─▒z. 2000 y─▒l─▒ndan beri Çanakkale üzerine epey kitaplar yaz─▒ld─▒, filmler, belgeseller çekildi, bunlar─▒n niteli─či niceli─či konusu ayr─▒ ama herkes neden Çanakkale üzerinde duruyor, bir ┼čeyler söyleme ihtiyac─▒nda oluyor, bunun sebebini anlamak için Çanakkale'ye bakmak gerekiyor. Çanakkale sava┼č─▒ bir ölüm kal─▒m sava┼č─▒, bir milletin varolu┼č sava┼č─▒d─▒r. Orada kazan─▒lan sava┼č, bir milletin "Ben ölmedim, ya┼čayaca─č─▒m. Buradan gitmeyece─čim" diye kendisini ispat etti─či bir durum. Çanakkale'ye gelene kadar 200 y─▒ll─▒k bir süreç var, 1683'teki Viyana k─▒r─▒lmas─▒ Osmanl─▒ Devleti'ni ini┼če götüren bir sürecin ba┼člang─▒c─▒. Avrupa k─▒tas─▒nda kaybedilen topraklar, 150 y─▒ldan sonra Trakya'ya kadar geldi. Ben Çanakkale sava┼č─▒n─▒, Balkan sava┼člar─▒n─▒n devam─▒ olarak görüyorum. Çünkü Balkan Sava┼č─▒, Osmanl─▒'y─▒ Avrupa'dan söküp atma sava┼č─▒yd─▒, dolay─▒s─▒yla kar┼č─▒m─▒za sadece dört devlet ç─▒kmam─▒┼čt─▒, arka planda tüm Avrupa Devletleri, Osmanl─▒'y─▒ Avrupa'dan söküp atmay─▒ dü┼čünüyordu, geldi─či yere, Anadolu'ya, belki daha da öteye… I. Dünya Sava┼č─▒ ba┼člay─▒nca biz bir ┼čekilde sava┼ča girdik ve hemen akabinde Sar─▒kam─▒┼č ve Çanakkale sava┼člar─▒ ya┼čand─▒. Osmanl─▒'n─▒n varl─▒─č─▒na son vermek üzere haz─▒rlanan planlar, önce donanmayla sonra kara ordusuyla Çanakkale'ye yüklenildi. Balkan sava┼č─▒nda ald─▒─č─▒m─▒z o utanç verici ma─člubiyetin üzerine, kar┼č─▒s─▒nda bir ordu yokmu┼č gibi davranan ve Türkleri küçük görerek son derece cüretkarca yap─▒lan Çanakkale Taarruzu, onlar─▒n da bizlerin de hiç beklemedi─čimiz bir zafere dönü┼čtü. Çanakkale bu yüzden önemli, Balkan sava┼člar─▒nda sava┼čtan kaçan asker gitmi┼č, yerine oldu─ču yerde siper kazarak dü┼čman─▒ ölümüne bekleyen asker gelmi┼čti. Bu yüzden biz Çanakkale'ye uhrevi bir kimlik yazm─▒┼č─▒z.

Peki Çanakkale ruhu diye tabir etti─čimiz ruh nas─▒l ortaya ç─▒km─▒┼čt─▒r?

Muzaffer Albayrak: Bugün Çanakkale için yaz─▒lan kitaplar─▒n ço─ču menk─▒bevi olaylar─▒ anlat─▒r. Bunlar─▒n do─ču┼čundaki sebep, o izah edilemeyen askerin, ordunun durumunu aç─▒klamak içindir. ─░ki sene önce silah─▒n─▒ b─▒rak─▒p kaçan asker, dü┼čman da böyle bir asker beklerken, kar┼č─▒lar─▒nda son derece metin, gayretli, sab─▒rl─▒ ve ölümü hiçe sayan bir asker bulmu┼člar. Bunun örneklerini menk─▒belerden de─čil, hat─▒ratlardan ve ayr─▒nt─▒ya inen kitaplardan okudu─čunuz zaman, oradaki askerlerin nas─▒l bir ruh içerisinde sava┼čt─▒klar─▒n─▒ görüyorsunuz. Zaten Çanakkale Ruhu denilen ┼čey de budur, hiçbir ┼čekilde ümitsizli─če dü┼čmeden, dü┼čman─▒n silah─▒na kuvvetine ald─▒r─▒┼č etmeden, eldeki imkanlarla gerekirse gö─čsünü gererek, fazlas─▒yla kan─▒n─▒ dökerek, ki bu çok ya┼čanm─▒┼čt─▒r, çok kan dökülmü┼čtür; Çanakkale ruhu da böyle olu┼čmu┼čtur. Mucip Kemalyeri isminde, Ar─▒burnu'nda sava┼č─▒n ilk muharebelerine kat─▒lan bir aste─čmenin 1920'lerde yazd─▒─č─▒ "Ar─▒burnu Muharebeleri ve Çanakkale Ruhu nas─▒l do─čdu?" adl─▒ kitapta da anlat─▒l─▒r. Bu ruh inanm─▒┼čl─▒k, adanm─▒┼čl─▒k ve ölümü hiçe saymakla do─čdu diyebiliriz.

Mehmetçiklerimizin Bedir Sava┼č─▒ ┼čehitlerinin isimlerini ta┼č─▒d─▒klar─▒n─▒ ö─črendi─čimde çok duygulanm─▒┼čt─▒m. Kendilerini ─░slam tarihinin en önemli sava┼člar─▒ndan birisinin ┼čehitleriyle özde┼čle┼čtirmesi müthi┼č bir atmosfer olsa gerek, Mehmet Akif de bahsediyor ┼čiirinde… Çanakkale yolun sonu muydu?

Muzaffer Albayrak: Evet, kesinlikle yolun sonuydu. Maksat, ─░stanbul'du. Çanakkale muharebelerini ─░stanbul'un savunmas─▒ olarak dü┼čünmek laz─▒m. Kar┼č─▒ taraf için de, Çanakkale muharebelerine ─░stanbul'u elde etmenin yolu olarak bakmak gerekiyor. Çanakkale'de yap─▒lan bu sava┼č─▒n nihai gayesi ─░stanbul'u ele geçirip Osmanl─▒'n─▒n çökü┼čünü bitirmekti. Bununla siyasi ve ekonomik anlamda çok büyük ba┼čar─▒lar kazanacaklard─▒. Osmanl─▒ Devleti sava┼ča girdi─činde hem Rusya'y─▒ Kafkasya yönünden hem de ─░ngiltere'yi Süvey┼č Kanal─▒ üzerinden tehdit eder vaziyeti alm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ Devleti Ruslar─▒n Kafkasya'da 300-400 bin askerini, ─░ngilizlerin M─▒s─▒r'da bir o kadar askerini tutup, Avrupa cephelerine, Almanlar─▒n kar┼č─▒s─▒na gönderilmelerine engel olmu┼čtur. ┼×ayet, Çanakkale geçilip Osmanl─▒ devleti saf d─▒┼č─▒ b─▒rak─▒lm─▒┼č ve bu bahsetti─čimiz askerler Almanlar─▒n kar┼č─▒s─▒na ç─▒kar─▒lm─▒┼č olsayd─▒, sava┼č çok k─▒sa bir sürede bitebilirdi. Biz Çanakkale'de bir ruh kazand─▒k ama bizim kazand─▒─č─▒m─▒z zaferden dolayl─▒ olarak en çok karl─▒ ç─▒kan Almanya olmu┼čtur. Çanakkale sava┼č─▒ sonunda en karl─▒ devlet Almanya'd─▒r. Çanakkale'yi biz kolay kazanmad─▒k, ─░stanbul'u savundu─čumuz için 8.5 ay süren o kara sava┼člar─▒ sürecinde neyimiz var neyimiz yok oraya ak─▒tt─▒k. Ordu depolar─▒ndaki tüm mühimmat─▒, cephanelikleri, askerin elbisesini, postal─▒n─▒, palaskas─▒n─▒ vs. tüm mühimmat oradayd─▒. Askeri hiçbir ┼čeyden mahrum b─▒rakmamak için var gücümüzle askeri ia┼če ettik, askere günlük yiyece─čini tam olarak verebilmenin gayreti içinde olduk. Belki o noktaya geliriz, Çanakkale'de hep yokluklardan bahsedilir, yokluk edebiyat─▒ yap─▒l─▒r ama böyle bir ┼čey yoktur. Biz Çanakkale'ye sava┼č sürecinde elimizden gelen ne var ne yok gönderdik, bir zafer kazand─▒k ama elimizde hiçbir ┼čey kalmad─▒. 1916'da Çanakkale muharebeleri bittikten sonra 1916, 17 ve 18'li y─▒llarda elimizdeki her ┼čey bitmi┼čti, sonras─▒nda Almanlar─▒n eline muhtaç dü┼čtük. Almanya'dan gelecek olan cephaneyi, mühimmat─▒, trenlerimizi çal─▒┼čt─▒rmak için kömürü vs. her ┼čeyi Almanlardan bekler duruma geldik. Çanakkale'ye sonuçlar─▒ itibariyle bu menfi tesirlerden de bakmak laz─▒m, ama Almanya öyle de─čil. Almanlar─▒n elinde çok büyük imkanlar vard─▒, sava┼č─▒n ilk y─▒llar─▒nda Almanya'n─▒n dü┼čman direncini k─▒rmaya yönelik o sald─▒r─▒lar─▒nda bizlerin çok olumlu etkisi oldu.

─░stanbul'un dü┼čmesi Osmanl─▒'n─▒n sava┼čtan çekilmesi anlam─▒na m─▒ gelecekti peki?

Muzaffer Albayrak: Hay─▒r elbette, B Plan─▒ haz─▒rlanm─▒┼čt─▒. Çanakkale'de 19 ┼×ubat 1915'te ba┼člay─▒p 18 Mart 1915'te deniz sava┼člar─▒ devam ederken bu durum dü┼čünülmü┼č ve B Plan─▒ haz─▒rlanm─▒┼č. Bu planda, hükümetin ve saray─▒n; padi┼čah hanedan─▒n─▒n Konya'ya, hükümetin de Eski┼čehir'e ta┼č─▒nmas─▒ planlanm─▒┼č. Bunun için haz─▒rl─▒klar tamd─▒, hat─▒ratlardan okuyabiliyoruz. O tarihlerde Üsküdar Mutasarr─▒f─▒ olan Süleyman Kani ─░rtem, hat─▒rat─▒nda 40 tane araban─▒n Harem'de haz─▒rland─▒─č─▒n─▒, saray hanedan─▒n─▒ da Avrupa yakas─▒ndan da kar┼č─▒ya geçirilecek her ┼čeyin planland─▒─č─▒n─▒ yazar. Yani trenler haz─▒r bekliyor, trene onlar─▒ ta┼č─▒yacak faytonlar da haz─▒r bekliyor. ─░stanbul sivillere b─▒rak─▒lacak ve sokak sokak mücadele edilecekti. Karar al─▒nm─▒┼č zaten. ─░stanbul'da ve Trakya'da bizim 1. ordumuz bulunuyordu. Geçseler bile umduklar─▒ gibi de─čil, çok pahal─▒ya mâl olacakt─▒ onlara bu.

Çanakkale Sava┼č─▒'nda her iki tarafta da çok farkl─▒ etnik yap─▒lar─▒n bulundu─čunu biliyoruz, hatta gayrimüslimlerden dahi var. Çanakkale'deki psikoloji neydi, medeniyetler sava┼č─▒ m─▒yd─▒? Kudüs'e gitti─čimizde bir dernekte üzerinde Çanakkale'de ┼čehit olmu┼č Filistinlilerin isimlerinin yaz─▒ld─▒─č─▒ ti┼čört görmü┼čtük, ┼ča┼č─▒rd─▒k. Farkl─▒ etnik gruplar─▒n kat─▒ld─▒─č─▒ bir sava┼č Çanakkale.

Muzaffer Albayrak: ─░ki taraf için de medeniyetler karmas─▒yd─▒ evet. Kar┼č─▒ tarafta ─░ngiltere ve Fransa vard─▒. Bunlar─▒n yan─▒nda da Avustralya ve Yeni Zelanda. K─▒sacas─▒ Anzaklar, Avustralya ve Yeni Zelanda'dan k─▒salt─▒larak olu┼čturulan bir sözcüktür. Bunlar─▒n yan─▒nda hem ─░ngiliz hem Frans─▒z ordusunda sömürgelerinden gelen de─či┼čik ─▒rklar vard─▒. Çanakkale'de siyah, beyaz ve sar─▒ ─▒rk bulunur denilebilir. Beyaz ─▒rk Türkler, ─░ngilizler ve Frans─▒zlar. Siyah ─▒rk Frans─▒zlar─▒n Senegal ve Gambiya sömürgelerinden getirdi─či askerlerden olu┼čuyor ki, Çanakkale'de bunlar sava┼čç─▒l─▒klar─▒yla askerlerimize epey kay─▒p vermi┼člerdi. Yap─▒l─▒ insanlard─▒ ve Afrika'daki yar─▒ ilkel hayatlar─▒ndaki tecrübelerini siper sava┼člar─▒nda, özellikle Senegalliler sat─▒ra benzeyen silahlar─▒yla göstermi┼člerdi. Sonradan yak─▒n dövü┼čler için tüfe─čin süngüsü yerine Bursa B─▒çaklar─▒ verildi askerlerimize. Ayr─▒ca Frans─▒z ordusunda sömürgelerinden Tunus ve Cezayir'den getirilen lejyonerler, yani paral─▒ askerler vard─▒. Müslüman Müslüman'la sava┼č─▒r m─▒ diyeceksiniz ama bunlar Çanakkale'ye getirildi─činden haberdar de─čillerdi, bunu anlad─▒klar─▒ zaman geri kaçt─▒klar─▒nda Frans─▒z subaylar, ilerleyince bizimkiler malum kar┼č─▒dan gelenin kim oldu─čunu bilmedikleri için öldürüyorlard─▒. Böyle hadiseler çok ya┼čanm─▒┼č, mesela Türk hatlar─▒na iltica etmek isteyen Senegalli bir Müslüman öldürülmü┼č, hatta cebinde de Mushaf ç─▒km─▒┼č. ─░ngilizlere gelirsek, ordular─▒nda Hitliler var. Hintlilerin bir k─▒sm─▒ Sih, Hindu, bir k─▒sm─▒ da Müslüman. Bunlar Çanakkale'ye geldiklerinde itiraz etmi┼čler "biz dinda┼člar─▒m─▒zla sava┼čmay─▒z" diye. ─░ngilizler de bunlar─▒ geri göndermemi┼čler ama geri hizmetlerde kullanm─▒┼člar. Yine Gurka diye bilinen sava┼čç─▒ Nepal askerleri vard─▒ ─░ngiliz ordusunda, Conkbay─▒r─▒'nda çok önemli i┼čler yapm─▒┼člar. Anzaklar─▒n içinde hem beyaz ─▒rk vard─▒, hem de yine yerel kabilelerden mesela sava┼čç─▒l─▒klar─▒yla ünlü Yeni Zelanda yerlileri Maoriler vard─▒. Bunun haricinde Yahudiler var. Birliklerine Sion Kat─▒r Birli─či ad─▒ verilen Yahudi birli─činin Çanakkale'ye gönüllü olarak gitti─čini ve nakliye görevi yapt─▒klar─▒n─▒ biliyoruz. Yahudiler bize kar┼č─▒ sava┼č─▒yorlar ─░ngilizlerin yan─▒nda, sava┼čtan sonra da Filistin'den arazi alacaklar─▒n─▒ umuyorlar ─░ngilizlerden. 1917'de zaten Balfour Bildirgesi'nde söylenmi┼č. Bu birlik sembolik bir birliktir, bunun alt─▒nda as─▒l, Yahudilerin ─░ngilizlere ak─▒tt─▒klar─▒ müthi┼č bir sermaye vard─▒r. Yahudiler ─░ngilizleri ba┼čta para olmak üzere, ellerindeki medyayla da desteklemi┼čler ki, medya o zamanlar psikolojik harp ve bask─▒ anlam─▒nda çok önemliydi. Yahudilerin bu gayreti sonuçsuz kalm─▒yor ve onlara yurt veriliyor; 1948'e gidilen sürecin de ba┼člang─▒c─▒n─▒ bu olaylar olu┼čturuyor. 1. Dünya Sava┼č─▒'ndan sonra bölgede Osmanl─▒ gücü de kalmay─▒nca ─░ngiltere'nin deste─čiyle de nüfuslar─▒n─▒ müthi┼č artt─▒rd─▒lar.

Çanakkale'de birçok simge olmu┼č isim var, hem Anzak'lardan hem bizim taraftan. Te─čmen Petterson’dan ─░brad─▒l─▒ ─░brahim’e, Üste─čmen Saffet’ten Te─čmen Nettleton’a kadar… Bir de tabi Seyit Onba┼č─▒ gibi kahraman isimlerimiz var. Sizi en çok hangi isimler etkiledi?

Muzaffer Albayrak: Çanakkale diyince akl─▒n─▒za kim gelir diye sokaktan geçen bir adama sorsan─▒z; Mustafa Kemal der, ard─▒ndan Cevat Pa┼ča der,  üçüncü ismi söylemekte zorlan─▒r, belki bir Esat Pa┼ča der. Ama Çanakkale'de isimleri belki unutulmu┼č ya da bizim gibi sadece bu i┼člerle ilgilenenlerin bildikleri isimler vard─▒r. Çanakkale, bir gönül meselesidir, oraya gönlünüzü kapt─▒r─▒rsan─▒z bir daha alamazs─▒n─▒z. Sürekli yeni bilgiler arars─▒n─▒z, hep oray─▒ okumak istersiniz, hep farkl─▒ olaylar─▒n pe┼činde olursunuz. Bir müddet sonra kahramanlar─▒n─▒z olur. Benim için ┼×efik Bey farkl─▒d─▒r.

┼×efik Bey kimdir? Sizden dinleyebilir miyiz hikayesini…

Muzaffer Albayrak: ┼×efik Bey, Çanakkale sava┼č─▒nda en önemli hizmetleri yapm─▒┼č subaylardan biri. 27. Alay─▒n komutan─▒d─▒r, 57. Alay─▒ herkes bilir ama 27. Alay─▒ kimse bilmez. Bana kal─▒rsa 27. Alay 57. Alaydan çok daha büyük i┼čler ba┼čarm─▒┼čt─▒r. 57. Alay─▒n komutan─▒ Hüseyin Avni Bey ┼čehit olmu┼čtur. 57. Alay, Mustafa Kemal'in bizzat 25 Nisan ç─▒karma günü al─▒p Çanakkale'ye götürdü─čü ve içinde Mustafa Kemal ad─▒ geçti─či için bilinir. Ama 27. Alay, Çanakkale sava┼č─▒ ba┼člamadan önce, Ar─▒burnu'nu savunmakla görevli bir alay. Ba┼č─▒nda Yarbay Mehmet ┼×efik Bey bulunuyor. Sonradan Aker soy ismini alm─▒┼čt─▒r ve Milli Mücadele'de Ayd─▒n bölgesinde 57. Tümen'in komutanl─▒─č─▒n─▒ da yapm─▒┼čt─▒r. 27. Alay, dü┼čman─▒n Ar─▒burnu'nda, Anzak Koyu denilen bölgeye yapt─▒─č─▒ ç─▒karmay─▒ ilk kar┼č─▒layan birliktir. Dü┼čman─▒n kar┼č─▒s─▒nda ilk ba┼čta sadece 2 bölük asker (yakla┼č─▒k 200-250 asker) bulunuyordu. ─░lk filikalarda 1500 ki┼činin sahile döküldü─čünü dü┼čünürseniz, kar┼č─▒lar─▒ndaki 200 ki┼činin ne kadar mukavemet edece─čini siz dü┼čünün. O 200 ki┼či kendisini feda edercesine, sabah saat 4'ten 6'ya kadar mücadele etmi┼č, az önce bahsetti─činiz ─░brad─▒l─▒ ─░brahim de 70-80 ki┼čilik tak─▒m komutanlar─▒ndan biri. Bunlar, yani 2. Tak─▒m─▒n 4. Bölü─čü, hakikaten kendilerini feda etmi┼č, ya ┼čehit olmu┼člar ya yaralanm─▒┼člar, yaralananlar da kendi imkanlar─▒yla geriye çekilmi┼č. En son ─░brad─▒l─▒ ─░brahim'in tak─▒m─▒ da Anzak Koyu'ndan Conkbay─▒r─▒'na cephanesi bitti─či için geriye çekilmi┼č. Geriye çekilirken de o me┼čhur Mustafa Kemal'in "Bir tak─▒m asker gördüm, kaç─▒yorlard─▒. Onlara neden kaç─▒yorsunuz dedim. Cephanemiz bitti dediler. Dü┼čmandan kaç─▒lmaz dedim ve emir verdim: Yere yat─▒n. Onlar yere yat─▒nca kar┼č─▒s─▒ndaki dü┼čman da durdu." diye anlatt─▒─č─▒ olay vard─▒r. ─░┼čte orada Mustafa Kemal ile kar┼č─▒la┼čan askerler, ─░brad─▒l─▒ ─░brahim'in askerleriydi, kaçm─▒yorlard─▒, geriye çekiliyorlard─▒ sadece. ─░┼čte 27. Alay, o bölü─čün kendisini feda etti─či esnada, Eceabat yak─▒nlar─▒nda karargahta. Sabah─▒n 5'inde ┼×efik Bey dü┼čman─▒n taarruzunu ö─čreniyor ve 9. Tümen komutan─▒ Halil Sami Bey'den de ─▒srarla izin istiyor. Halil Bey bunun bir aldatma oldu─čunu varsayarak, ┼×efik Beye hareket emri vermiyor. Fakat sürekli telefondan imdat ça─čr─▒lar─▒ geliyor. Sürekli dü┼čman say─▒s─▒ art─▒yor, saat 8e kadar 8 bin dü┼čman askeri karaya ç─▒k─▒yor. Bunlar─▒n kar┼č─▒s─▒nda dedi─čimiz gibi bir bölük asker var sadece. Art─▒k Anzaklar─▒n önünde bütün o Conkbay─▒r─▒ bölgesi aç─▒k bir ┼čekilde duruyordu. En sonunda ┼×efik Bey saat 6 gibi hareket emri al─▒yor ve yan─▒nda 2 Taburla (2000 civar─▒ askerle) Eceabat'tan bugünkü 2. Hat dedi─čimiz Kemalyeri bölgesine geliyor. Saat 8de oraya geldi─činde bir bak─▒yor ki, dü┼čman Kanl─▒s─▒rt dedi─čimiz bölgeyi ele geçirmi┼č ve ilerliyor. Kemalyeri'ne gelen 2 Tabur derhal aç─▒larak hücum vazifesi al─▒yor, bundan sonras─▒n─▒ ┼×efik Bey'in hat─▒rat─▒nda geçen rapordan anlatay─▒m: "Askerler hiç dü┼čünmeden sava┼č haz─▒rl─▒─č─▒ yapt─▒lar. Bir süre sonra bakt─▒m ki, bodur çal─▒lar─▒n aras─▒nda beyaz beyaz ┼čeyler gördüm. Subaylara sordum nedir bunlar diye. Dediler ki, 'Komutan─▒m askerler muharebeye gireceklerini biliyorlar ve muharebeden de kurtulma ihtimallerinin az oldu─čunu bildikleri için çama┼č─▒r de─či┼čtiriyorlar. Allah'─▒n huzuruna temiz çama┼č─▒rla ç─▒kmak istiyorlar." Ben anlad─▒m ki, bu asker bugün çok büyük i┼čler ba┼čaracakt─▒r." Hakikaten de o gün o 2000 askerimiz, 8000 ki┼čiye kar┼č─▒ o yapt─▒─č─▒ o ilk hücumda dü┼čman─▒ Kanl─▒s─▒rt bölgesine kadar geri at─▒yorlar. Ancak güçleri yava┼č yava┼č tükendi─či ve sürekli zayiat verdikleri için bir süre sonra ilerleyemiyorlar ve siper muharebesine dönü┼čüyor bir süre sonra sava┼č. Anzaklar sürekli takviye ald─▒klar─▒ için, 27. Alay son derece tehlikeli bir pozisyona giriyor. Burada i┼čte Mustafa Kemal'in Bigal─▒ köyünden; cephe arkas─▒ndan al─▒p getirdi─či 57. Alay─▒n önemi ortaya ç─▒k─▒yor. 25 Nisan sabah─▒, dü┼čman─▒ durduran ve geldikleri denize bakan s─▒rtlara atan, tek ba┼č─▒na 27. Alayd─▒r. 27. Alay olmasayd─▒, dü┼čman ilerleyip o s─▒rtlar─▒ tutacakt─▒. Ancak 57. Alay da yeti┼čmeseydi, 27. Alay'─▒n alm─▒┼č oldu─ču bu ba┼čar─▒ bir i┼če yaramayacakt─▒.

Yani birbirlerine destek oldu 27. Alay ve 57. Alay?

Muzaffer Albayrak: Evet, o yüzden ben, ┼×efik Beyi ayr─▒ tutar─▒m. Son derece isabetli bir ┼čekilde, adeta söke söke Ar─▒burnu'na gitme emrini komutan─▒ndan alm─▒┼č ve hiç vakit kaybetmeden derhal oraya yeti┼čip dü┼čman─▒n ilerlemesini durdurmu┼čtur. 57. Alay ve di─čer 19. Tümen alaylar─▒ oraya gelene kadar da durumumuzu korumu┼člard─▒r.

Haz─▒r konuya gelmi┼čken, Mustafa Kemal'in Çanakkale'de yükselen bir rütbesi, konumu var. Ar─▒burnu'ndaki Mustafa Kemal'i tan─▒mak ve yapt─▒klar─▒ndan bahsetmek istersek, neler diyebiliriz? Mustafa Kemal kademe atl─▒yor burada?

Muzaffer Albayrak: Evet, Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti'nin de kurucusu oluyor sonras─▒nda, Çanakkale sava┼č─▒nda da anlat─▒mlarda hep ön plandad─▒r. Üzerinden en fazla spekülasyonlar olan isimdir. Ülkemizde maalesef bir dindar-laik çat─▒┼čmas─▒ var, ilerici-gerici çat─▒┼čmas─▒… 28 ┼×ubat'ta da bu çat─▒┼čma zirve yapm─▒┼čt─▒r. ┼×imdi o kadar olmasa bile bir zamanlar vard─▒ ve herkes, bu çat─▒┼čmalar─▒n etkisiyle kendi tarihini kendisi yazd─▒. Laik kesimin, bugünkü tabirle ulusalc─▒ kesimin, Çanakkale'ye bak─▒┼č─▒na bakt─▒─č─▒m─▒z zaman, Mustafa Kemal'den ibaret bir Çanakkale anlat─▒l─▒r. Orada zannedersiniz ki Çanakkale'de ordular─▒n komutan─▒ Mustafa Kemal'dir, her ┼čey ondan sorulur, o en öndedir. Di─čer taraftan baz─▒lar─▒ da Mustafa Kemal'i tamamen görmezden gelirler ki, baz─▒ Çanakkale uzmanlar─▒ da çok ileri gidiyor, gördüm. Mustafa Kemal'i Çanakkale'den soyutlamaya, "Mustafa Kemal Çanakkale'de yoktur" demeye çal─▒┼č─▒yorlar. Halbuki böyle de─čil, Mustafa Kemal Çanakkale'de vard─▒r. Biz gerçek neyse onu ortaya koymaya çal─▒┼čal─▒m, yorum yapmaya s─▒ra geldi─či zaman, onda objektiflik aranmaz zaten, herkes kendi dünya görü┼čüne göre yorumlayabilir. Ama önce tarihi gerçe─či yerine koymam─▒z gerekiyor.

Türkiye'de gerçekten birçok konuda objektiflik sorunu var ama, tarafs─▒zl─▒k üzerine in┼ča edilmi┼č birçok mesele sanki?

Muzaffer Albayrak: Evet, bizim bütün tarihimizde var zaten, Bu da Türkiye'deki kutupla┼čmadan kaynaklan─▒yor. Herkes kendine göre tarih yaz─▒yor. Türkiye'de resmi tarihe inanmayanlar, alternatif tarih üretenler vard─▒r. Bu konuda belki, konumuz de─čil ama Türkiye'de resmi tarihin sorgulanmas─▒ laz─▒m. Bugün çok satan tarih kitaplar─▒n─▒n, resmi tarihe alternatif kitaplardan olu┼čtu─čuna bak─▒ld─▒─č─▒nda, ortada bir problem oldu─ču a┼čikâr. Konuya dönersek, Mustafa Kemal Çanakkale'de neydi? Mustafa Kemal Çanakkale'ye 19. Tümen Komutan─▒ olarak geliyor. 19. Tümenin görevi, kara sava┼člar─▒ ba┼člamadan önce, Bigal─▒ isminde, Eceabat'a yak─▒n köyde karargah kurup, Alman generali Limon Von Sanders'in komutan─▒ oldu─ču 5. Ordu'nun genel yedek kuvveti olarak bulunuyor. Yani, dü┼čman─▒n nereden sald─▒raca─č─▒ndan belli de─čil. Gelibolu'dan da sald─▒rabilir Anadolu yakas─▒ndan da.  O yüzden bu genel yedek tümeni, hem Anadolu yar─▒madas─▒ndan gelebilecek sald─▒r─▒lar için Bigal─▒ köyünde tutuluyor, hem de Gelibolu yar─▒madas─▒na ç─▒karma yap─▒lacak yerler için haz─▒rda bekletiliyor. Mustafa Kemal'in 25 Nisan'da yap─▒lan ç─▒karman─▒n gerçek bir ç─▒karma oldu─čunu anlay─▒p ve 9. Tümen Komutan─▒ Halil Sami Bey'in bir taburla takviye edilme ricas─▒na burada bulunan tüm alay─▒ harekete geçirerek kar┼č─▒l─▒k veren, yani inisiyatif kullanan bir rolü vard─▒r. Ordu komutan─▒ Limon Von Sanders ona, beklemesini ve kendi emriyle hareket etmesini söylemi┼čken, Limon Von Sanders'e söylemeden tüm alay─▒ Ar─▒burnu'na göndermi┼č ve oradaki durumun ciddiyetini görünce tümenine ba─čl─▒ 72. ve 77. Alay─▒ da Ar─▒burnu s─▒rtlar─▒na yakla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu bir inisiyatif meselesidir, belki o birliklere Limon Von Sanders ba┼čka bir yerde ihtiyaç duyup yerinde bulamasayd─▒, askerlik mesle─či; gelece─či aç─▒s─▒ndan çok ciddi sorunlar te┼čkil edebilirdi. Mustafa Kemal ciddi bir inisiyatif kullanm─▒┼č, Ar─▒burnu'ndaki cephede askerlerin komutanl─▒─č─▒n─▒ üstlenmi┼č, 17 May─▒s'a kadar da "Ar─▒burnu Kuvvetleri Komutan─▒" unvan─▒n─▒ kullanm─▒┼čt─▒r. 1 Haziran'dan sonra da ba┼čar─▒lar─▒ndan dolay─▒ Yarbay'l─▒ktan Albayl─▒─ča terfi etmi┼čtir, A─čustos'ta Anafartalar sava┼člar─▒ ba┼člay─▒ncaya kadar. A─čustos ay─▒nda ─░ngilizler yar─▒madan─▒n kilidini açabilmek için, 50.000 ki┼čilik yeni bir ordu getiriyorlar ve Anafartalar ovas─▒na ç─▒kar─▒yorlar. Beklemedi─čimiz bir ç─▒karma, beklemedi─čimiz bir yerde, son derece buhranl─▒ ve tehlikeli, s─▒k─▒nt─▒l─▒ günler ba┼čl─▒yor. ─░┼čte bu günler esnas─▒nda Bolay─▒r'dan Çanakkale'ye kayd─▒r─▒lan kuvvetlerin takviye komutan─▒ olan Ahmet Fevzi Beyin Limon Von Sanders'in aceleci tutumla yapt─▒─č─▒ sald─▒r─▒ emrinin dinlememesiyle onu yerinden al─▒yor ve yerine Mustafa Kemal'i tayin ediyor. Mustafa Kemal 8 A─čustos'ta Anafartalar Grup Komutan─▒ oluyor, emrinde 6 tümenin oldu─ču bir ordu yani, hala rütbesi Albay ama. 10 Aral─▒k'a kadar kal─▒yor orada, sonra da s─▒hhi sebepleri ileri sürerek ─░stanbul'a dönüyor, yerine Fevzi Çakmak getiriliyor. Mustafa Kemal ancak 1916 y─▒l─▒n─▒n ┼×ubat ay─▒nda Tu─čgeneralli─če yükselmi┼č, yani Pa┼ča olmu┼čtur. O tarihe kadar Albay rütbesindeydi.

Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki özetle konumu budur. Ne birilerinin dedi─či gibi Mustafa Kemal orada ordu komutan─▒d─▒r Çanakkale'nin her ┼čeyidir, ne de birilerinin dedi─či gibi Çanakkale'de yoktur, söylendi─či gibi önemli bir görev ifa etmemi┼čtir. Bu tabloyu ortaya koyarak, ┼×efik Beyin de, Esat Pa┼ča'n─▒n da rolünü konu┼čabiliriz. Tarih yaz─▒m─▒nda ve anlat─▒m─▒nda objektif olunmas─▒ gereken yer, tarihi gerçekli─čin yerli yerine konulmas─▒ safhas─▒d─▒r; bu temel üzerinden yap─▒lacak yorumlarda sübjektiflik olabilir, herkesin olaya bak─▒┼č aç─▒s─▒ farkl─▒ oldu─čundan olmas─▒ da kaç─▒n─▒lmazd─▒r zaten.

Çanakkale'ye gelen ziyaretçi say─▒s─▒ özellikle 2000'li y─▒llara kadar 100 bin civar─▒ndayken, ┼čimdilerde 1,5 milyona nas─▒l ç─▒kt─▒? Popüler oldu─ču için mi bölgeye gelen say─▒s─▒ artt─▒ yoksa bölgeye gösterilen ilginin arkas─▒nda laik-─░slamc─▒ çeki┼čmesinin yatt─▒─č─▒ söylenebilir mi? Son y─▒llarda muhafazakar kesimden bir kitlenin buraya gelip de sava┼č─▒n Allah'─▒n yard─▒m─▒yla, manevi güçlerin yard─▒m─▒yla kazan─▒ld─▒─č─▒yla alakal─▒ laik kesimden bir ┼čikayet var, ne diyorsunuz bu tart─▒┼čmalara? Herkes kendi modeline ve inanc─▒na, hayata bak─▒┼č aç─▒s─▒na göre ┼čekillendirmeye çal─▒┼č─▒yor sanki?

Muzaffer Albayrak: Çanakkale'nin 2000 y─▒l─▒ndan beri popülerli─či artt─▒─č─▒ bir gerçek, 2005 y─▒l─▒yd─▒ san─▒r─▒m, 2.5 milyona ula┼čm─▒┼č demi┼člerdi senelik ziyaretçi say─▒s─▒. ┼×imdi bunun çe┼čitli sebepleri var. Altyap─▒ sebepleri birinci sebep. Önceden Çanakkale'ye gitmek kolay de─čildi, darac─▒k yollarda araba geçemiyordu, toprak yollar vard─▒, An─▒tlar bu kadar fazla de─čildi. 92'ye kadar askeriye vard─▒ ve ço─ču yer yasak bölgeydi, giremezdiniz. Ama Çanakkale bizim insan─▒m─▒z─▒n gözünde sürekli popüler olmu┼čtu, 2000'den önce imkânlar geni┼č de─čildi, insanlar kendi imkânlar─▒yla oraya gidemiyordu. Araç sahibi olduktan sonra kendi imkânlar─▒yla gitti─či gibi, otobüslerle, belediyenin imkanlar─▒yla gittiler. Özellikle milliyetçi muhafazakar belediyeler geldikten sonra bunlar oldu ama, ondan önceki belediyelerin böyle uygulamalar─▒ yoktu. Oraya belediyelerle gidenler, bir de kendi imkanlar─▒yla gidiyor sonras─▒nda. Belediyeler Çanakkale'ye binlerce insan─▒ istifleyerek götürüyorken iyi bir i┼č yapm─▒┼člar gibi gözükse de, ben belediyelerle oraya gidenlere ac─▒yorum. Eskiden ak┼čam ç─▒k─▒yorlard─▒, sabah oraya var─▒yorlard─▒. Ö─čleye kadar dola┼č─▒p geri dönüyorlard─▒. Her halükârda bu günübirlik ziyaretçiler, yorgunluktan dolay─▒ bir ┼čey anlam─▒yorlar. gezilen yerler de iki tane an─▒t, birkaç yer. Çanakkale'yi gerçekten görmek isteyenlere ben küçük gruplar halinde ya da kendi imkanlar─▒n─▒zla gidin diyorum ve as─▒l muharebe alanlar─▒n─▒ gezmeleri gerekti─čini söylüyorum. Muharebe alanlar─▒na girdi─činiz zaman 98 y─▒l öncesinden kalan siperleri, korunaklar─▒, toplar─▒ görüyorsunuz. Gezerken bir mermi çekirde─čine rastl─▒yorsunuz, bir ┼čarapnel parças─▒ görüyorsunuz. Dü┼čman kemi─či mi ┼čehitlerimizin kemi─či mi bilmedi─činiz insan bakayas─▒ kemiklere rastl─▒yorsunuz. Ben bunu daha çok önemsiyorum, oran─▒n ruhuyla dolmak… Kerevizdere, Z─▒h─▒ndere vadisine girdi─činizde o eski havay─▒ teneffüs ediyorsunuz. Tabii menk─▒be demi┼čtik. Menk─▒beler Çanakkale'nin vazgeçilmezi. Balkan sava┼č─▒ ma─člubiyet oldu─ču için menk─▒besi yok ama Çanakkale bir zafer. Çanakkale kendi sava┼č edebiyat─▒n─▒ olu┼čturdu. Çanakkale için anlat─▒lanlar, baz─▒lar─▒ çok abart─▒ya kaç─▒yor, peygamberimizi orada konu┼čturuyor, sanki bir a─čac─▒n arkas─▒na saklanm─▒┼č da, orada ya┼čananlara, konu┼čulanlara ┼čahit olmu┼č gibi kurgulanm─▒┼č diyaloglara dökerek anlat─▒yorlar, bu bir göz boyamakt─▒r. Siz oray─▒ anlatabilirsiniz, oradaki manevi ruhu, askerlerin yüksek inanc─▒n─▒, iman─▒n─▒ anlatabilirsiniz. Her askerin yan─▒nda Bedir sava┼č─▒na kat─▒lan sahabenin isimlerinin muskalara yaz─▒lmas─▒ gerçek mesela. Bedir sava┼č─▒ müthi┼č bir zaferdir, dönüm noktas─▒d─▒r ─░slam tarihinde. Orada bulunanlar meleklerden yard─▒m görmü┼čler, Kuran'da ayeti de var, "Biz sizi görünmeyen ordularla destekledik" (Rad Suresi 11) mealinde. Hakikaten Çanakkale'de manevi bir yard─▒m olmu┼č mudur, el hak olmu┼čtur. Önemli olan bu ruhun askerin gönlünde ya┼čamas─▒… Zaten inanm─▒┼č bir asker 10 askere bedeldir bana göre. Balkan sava┼č─▒nda silah─▒n─▒ b─▒rak─▒p kaçan askerin Çanakkale'de tabir-i caizse ölüme meydan okuyan bir aslana dönü┼čmesinin alt─▒nda bu iman vard─▒r i┼čte, yüksek metanet, cesaret ve kahramanl─▒k duygular─▒d─▒r. Çanakkale'de anlat─▒lan menk─▒belerin hepsine hurafe demek de do─čru de─čil ama Çanakkale'yi de s─▒rf bu menk─▒belerden örülü bir sava┼č olarak da anlatmamak gerekir. Sadece Çanakkale de─čil, Osmanl─▒ tarihinin daha eski dönemlerine dair de bu türden menk─▒beler vard─▒r. Makul seviyedeki bu anlat─▒mlara her sava┼č─▒n beraberinde getirdi─či olu┼čturdu─ču sava┼č edebiyat─▒ gözüyle bakmak ve öyle kabul etmek laz─▒m. Bunlar─▒ yaparken Yarbay ┼×efik Beyi, Üste─čmen Saffet'i, Binba┼č─▒ Mahmut Sabri'yi unutmamak gerekiyor. Bunlar elle tutulur gözle görülür kahramanlard─▒. Bu isimler ayn─▒ zamanda Çanakkale edebiyat─▒ndaki isimler. Yahya Çavu┼č'un Seyit Onba┼č─▒'n─▒n yapt─▒klar─▒ menk─▒bevi hadiseler gerçekten de. Bunlar yeter, ayr─▒ca top mermisini tutup kar┼č─▒ tarafa f─▒rlatan ye┼čil sar─▒kl─▒ ki┼čilerden bahsederek i┼či suland─▒rmaya kalk─▒┼čmak do─čru de─čil. Oradaki askerin kahramanl─▒klar─▒n─▒ anlatmak, menk─▒belere bir bedeldir.

┼×öyle bir kitap var, gördünüz mü? Bu olay─▒ kitlesel turizm patlamas─▒ olarak yorumlayanlar da var çünkü.

Muzaffer Albayrak: Görmedim ama bakay─▒m, evet, gerçekten de kapa─č─▒ndan anla┼č─▒l─▒yor. Bundan 10-15 sene önce de birileri muhafazakar kesimin Çanakkale'ye artan ilgisini dile dolam─▒┼člar; "Çar┼čafl─▒lar gidiyor, Çanakkale'yi An─▒tkabir'e alternatif hale getiriyorlar gibi… Peki neydi muhafazakar insanlar─▒ Çanakkale'ye çeken ┼čey? Çanakkale'de bir ruh kazan─▒ld─▒: "Çanakkale Ruhu". Bana kal─▒rsa Çanakkale'ye gidenler kaybettikleri, özledikleri o ruhu ar─▒yor. Bak─▒n Birinci Dünya Sava┼č─▒n─▒n son y─▒l─▒nda 1918'te Yeni Mecmua bir Çanakkale Özel Say─▒s─▒ yay─▒nlad─▒. Bana göre bu bilinçli bir yay─▒nd─▒. Sava┼č─▒n son y─▒l─▒nda manevi olarak, moral olarak çökü┼če giden, sava┼č yükünü art─▒k kald─▒ramayan asker ve halka yeniden Çanakkale ruhu hat─▒rlat─▒larak itici güç kazand─▒r─▒lmaya çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒. ┼×imdi son 15 y─▒ldan beri gidenlere bak─▒yorsunuz, dindarlar daha fazla gidiyor ve sahipleniyor. Belki onlar da o ruhu bulmak, o ruhtan istimdat istiyorlar. Dedi─čim gibi bu benim hissetti─čim ama çok da fazla söze dökemedi─čim kanaat. Çanakkale bütün bir milletin Çanakkale'si. Çanakkale'de bir ─▒rk yok ki, bir renk yok ki, Türk, Kürt, Arap, Laz, Bo┼čnak, Çerkez hepsi var. Osmanl─▒'n─▒n bütün unsurlar─▒ orada. Gayrimüslimler dahi orada, Yahudi doktorlar, Rum eczac─▒lar, Ermeni zanaatkârlar var. Kürtler, Araplar; özellikle Halep bölgesinden iki Tümen var mesela, 24 ve 26. tümenler. Bunun yan─▒nda gönüllüler var, Azerbaycan, Da─č─▒stan ve Trablusgarp'tan, 2 sene önce topra─č─▒m─▒z olan Rumeli'den gönüllüler gelmi┼čtir. Varna ve Dobruca bölgesinden gelenler büyükelçiliklere gelerek "Biz cihata kat─▒lmak istiyoruz" diyen insanlar var ve bu insanlar 1. Dünya Sava┼č─▒'n─▒n çe┼čitli cephelerinde sava┼čm─▒┼člar. Hatta Arnavutlar "Çanakkale içinde aynal─▒ çar┼č─▒" türküsünü Arnavutça versiyonunu gittikleri yerlerde söylemi┼čler ve yaym─▒┼člard─▒r. Kosova'dan gelenler Goral─▒lar var, orada halen Çanakkale hat─▒ralar─▒ anlat─▒l─▒r.

Peki, Çanakkale Türküsü nas─▒l ortaya ç─▒kt─▒?

Muzaffer Albayrak: Kesin olmamakla beraber Çanakkale Türküsü'nün bir Kastamonu Türküsü oldu─ču söylenmektedir. Bununla beraber Türkünün Çanakkale muharebeleri öncesinde veya s─▒ras─▒nda söylenmi┼č oldu─ču, orada sava┼čan askerler taraf─▒ndan sonradan yay─▒ld─▒─č─▒ da rivayet edilmektedir. Niçin Kastamonu diye sorulabilir. Çanakkale'ye en çok asker gönderen vilayetlerden biri Kastamonu'dur, sonra Bal─▒kesir ve Bursa, Tekirda─č geliyor.

Çanakkale'de ┼čehit say─▒s─▒ da baya─č─▒ tart─▒┼čmal─▒ bir konu. Elbette herkesin referans─▒ önemli bu konuda. 5. Ordu Sa─čl─▒k Menzil Müfetti┼čli─či'nin istatistik cetvellerine göre, Doktor General Kemal Özbay'─▒n Türk Asker Hekimli─či ve Asker Hastaneler Tarihi 4 cilt'lik eserine göre 1. dünya sava┼č─▒nda toplamda 500.000 insan ┼čehit olmu┼č, bunun 218. bini Kafkas, 101.269'unun Çanakkale ┼čehidi oldu─ču bilgisi var. 250.000 ki┼či sava┼čtan etkilenen say─▒s─▒ m─▒; esir dü┼čmü┼č, kaybolmu┼č gibi tan─▒mlanan zayiat say─▒s─▒ m─▒ yani?

Muzaffer Albayrak: Üzerinde en fazla tart─▒┼č─▒lan konulardan bir tanesi bu evet. Biz Tuncay Y─▒lmazer ile birlikte yay─▒nlad─▒─č─▒m─▒z Sorularla Çanakkale Muharebeleri isimli kitab─▒m─▒zda bu soruya cevap vermi┼čtik. 250 bin rakam─▒ ortalama bir rakamd─▒r, sadece ┼čehit say─▒s─▒ de─čildir. 250 rakam─▒ zayiat (┼čehit, yaral─▒, hasta, esir, kay─▒p…) rakam─▒ olarak toplam bir rakamd─▒r. Genel Kurmay─▒n raporuna göre ┼čehit say─▒s─▒ 56 bin, 20 bin hastal─▒ktan ölen, 10 bin kay─▒p, (iki siper aras─▒nda kalanlar ya da vurulup dü┼čman siperine götürülenler…) 100 bin yaral─▒, 64 bin hava de─či┼čiminden dolay─▒ cepheden memleketine gönderilenler… Tüm bunlar 250 bin rakam─▒ oluyor. ─░stanbul'da yap─▒lan ara┼čt─▒rmaya göre 20 bine yak─▒n ┼čehit var, yaral─▒ ya da hasta olarak gelip de ölen say─▒s─▒. O tarihte dizanteri ve Tifüs hastal─▒─č─▒ var. Bunlar─▒n naa┼člar─▒ Edirnekap─▒'da ┼čehitli─če getiriliyor. Bunun haricinde kar┼č─▒da Haydarpa┼ča'da Karacaahmet'te, Kas─▒mpa┼ča'da Kulaks─▒z mezarl─▒─č─▒… Hastanelere yak─▒n bölgelerde mezarl─▒klara defnedilmi┼č. Mezarl─▒klar yeterli gelmeyince Edirnekap─▒'da büyük bir alan Çanakkale ┼čehitlerine ayr─▒l─▒yor belediye karar─▒yla. Sonuç olarak, bizim tespitlerimize göre toplamda 101 bin ┼čehit var ki, bu rakam dedi─činiz gibi Kemal Özbay'─▒ da do─čruluyor. O rakam do─črudur. Bundan ba┼čka asl─▒nda unutulan, hesaba kat─▒lmayan gönüllüler var. Sava┼ča gönüllü olarak kat─▒lanlar─▒n pek kay─▒tlara geçmemi┼č. Memleket içinden veya ço─čunlu─ču Rumeli'de Balkan Sava┼č─▒ ile dü┼čman eline geçmi┼č yerlerden gelen Türk, Arnavut, Bo┼čnak Müslümanlar var. Gönüllülerin say─▒s─▒ 10 binden az de─čildir. Bu gönüllülerden ┼čehit dü┼čen birkaç bin ki┼či oldu─ču ┼čüphesizdir.

Çanakkale'ye gelen bunca insan─▒m─▒za, özellikle ö─črencilere bir Çanakkale bilinci verilmeli. Bu bilincin olu┼čmas─▒nda co─črafyan─▒n etkisi sizce nedir? Çanakkale'ye turistlik olarak de─čil de ┼čehitleri ve co─črafyay─▒ ziyaret edece─činin bilinci a┼č─▒lanmas─▒ için, Çanakkale'de co─črafyan─▒n daha otantik, daha inand─▒r─▒c─▒ hale getirilse, sava┼č─▒n merkezinin tam burada yap─▒laca─č─▒na dair çal─▒┼čmalar yap─▒lsa sizce daha iyi olmaz m─▒? Bugün Saraybosna'ya gitti─činiz zaman halen baz─▒ binalar─▒n üzerinde 92-95 sava┼č─▒n─▒n izlerini görürsünüz. ┼×u an Çanakkale ye┼čillik güllük gülistanl─▒k bir yer, co─črafyayla ili┼čki kurulabilir mi, kurulursa neler yap─▒lmal─▒?

Muzaffer Albayrak: Orman Bakanl─▒─č─▒'n─▒n Çanakkale'de ciddi projeleri var. ┼×u anda bir simülasyon merkezi var bir de panoramik müzesi yap─▒lacak. Çanakkale'ye gidenler, simülasyon merkezinde 11 ayr─▒ bölüm olarak odada Çanakkale Sava┼č─▒'n─▒n o an─▒n─▒ görecekler ve dinleyecekler. Do─čru bilgiler verilmesi aç─▒s─▒ndan bu çok güzel bir ┼čey. ─░kincisi, dedi─činiz gibi Çanakkale'ye gidenlerin bilgilendirilmesi için, muharebe alanlar─▒nda do─čru bilgi levhalar─▒ olmas─▒ laz─▒m. Bilgilendirilme levhalar─▒nda inan─▒lmaz eksiklikler var, varolanlar da yanl─▒┼č. Z─▒h─▒ndere'de Sarg─▒dere ┼×ehitli─či var mesela, ┼čöyle yaz─▒yor:  "Burada dü┼čman topçusunun att─▒─č─▒ mermiler sonucu, 18 bin küsur yaral─▒ asker ┼čehit edilmi┼čtir." Sarg─▒dere denilen yer, ilk yard─▒m merkezidir, orada de─čil 18 bin, bin ki┼či bile bar─▒nd─▒r─▒lamaz. Cepheye yak─▒n bir yeridir, ve ad─▒ üzerinde sarg─▒ yeridir, oraya gidilir, s─▒yr─▒ksa sarg─▒ yap─▒l─▒r, a─č─▒rsa hemen sevkedilir çevre illere. Bu levha orada durur öyle gelenler de bakar. Mesela Yarbay Hasan Bey mezar─▒. Yarbay Hasan Bey diye Seddülbahir bölgesinde bir yer var, hakk─▒nda birçok rivayet bulunur. Yarbay Hasan cepheye gelirken hasta bir köpek görür, onu beslenmi┼č köpek iyile┼čmi┼č, Yarbay Hasan Bey sava┼č alan─▒n─▒ gezerken hançerlenmi┼č, ┼čehit olunca köpe─či de ölmü┼č, onu da ayakucuna gömmü┼čler. Birincisi Yarbay Hasan diye bir isim yok. Orada 6 Tümen'in 16. Alay─▒n─▒n komutan─▒ Yarbay Hüseyin var ama bahsedilen yerde ┼čehit olmad─▒. Alay─▒n─▒ yönlendirirken yaralan─▒yor ve ┼čehit oluyor. Çanakkale muharebelerinde ba┼č─▒n─▒ siperden ç─▒kard─▒─č─▒nda vurulursun. Öyle sava┼č alan─▒n─▒ ç─▒k─▒p gezme söz konusu olamaz. Sanki burada Murat Hüdevendigar'─▒n Kosova sahras─▒ndaki ┼čahadeti al─▒nt─▒larla ekleme yap─▒lm─▒┼č. Çanakkale'de kafan─▒ kald─▒ramazs─▒n, kald─▒rd─▒─č─▒n an kur┼čunu yersin, siperler aras─▒ 10 metre, 20 metre. Sürekli gözleniyorsun aynal─▒ tüfeklerle. Kafas─▒n─▒ ç─▒karmadan ate┼č edilebilen tüfeklerle… Bizimkiler bundan bir tanesini ele geçirince ona bakarak hemen imal etmi┼čler ve askerlere da─č─▒tm─▒┼člar. Çanakkale öyle sava┼č alan─▒ gezilebilecek bir yer de─čil, köpek mevzusu da K─▒tmir hadisesinden geliyor herhalde. Rivayetler çok böyle, maalesef. Orada bilgilendirme levhalar─▒ yer yer düzeltiliyor ama çok daha iyi bilgilendirilecek ┼čeyler yap─▒lmal─▒. Bu konularla ilgili, bir heyet olu┼čturulabilir. Heyetin içinde tarihçiler, sava┼č alanlar─▒n─▒ organize edecek sanat tarihçileri, arkeologlar, devlet kurumlar─▒n─▒n tüm ar┼čivleri olmal─▒… Genel kurmay─▒n ATASE Ar┼čivi'nin ciddi çal─▒┼čmalar yapmas─▒ gerekiyor, elindeki bilgi ve dokümanlar─▒, varsa görüntüleri -ben oldu─čunu zannediyorum- kamuoyuyla payla┼čma durumundad─▒r.

Tam yerine gelmi┼čken soray─▒m, geçti─čimiz y─▒llarda Çanakkale Valili─či, Bo─čaz ve Garnizon Komutanl─▒─č─▒ ile Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin (ÇOMÜ) Halileli köyünde ortak projesi vard─▒, yer alt─▒nda çürümeye terk edilen 9 adet tarihi top gün yüzüne ç─▒kar─▒ld─▒. Çanakkale'ye vefas─▒z m─▒ davrand─▒k ┼čimdiye kadar? ┼×ehit kemiklerinin üzerine otopark yap─▒ld─▒─č─▒ da çok konu┼čuldu…

Muzaffer Albayrak: Bizim vefas─▒zl─▒─č─▒m─▒z bugünün i┼či de─čil, Osmanl─▒'dan beri gelen bir durum bu. Biz maalesef ölenin ard─▒ndan onu hat─▒rlatm─▒yoruz, ölen öldü─čüyle kal─▒yor. Bizimle Çanakkale'de sava┼čan ─░ngilizler ve Frans─▒zlar, sava┼č sonras─▒ 1919 y─▒l─▒nda hemen bölgeye heyetler göndermi┼čler. Askerlerden, yazar ve gazetecilerden olu┼čan heyetler… Sava┼č alan─▒nda yapm─▒┼č olduklar─▒ küçük mezarl─▒klar─▒ büyük mezarl─▒klara çevirmek, oralar─▒ ihya etmek, sa─čda solda askeri kalm─▒┼čsa kemiklerini toplamak ve mezarl─▒klara ta┼č─▒mak, büyük an─▒tlar yapmak… Bunu yaparken bizim taraftaki ┼čehitlerin kemiklerini de görüyorlar. Bize, Harbiye Nezaretine de teklif götürüyorlar: "Biz askerlerimizin ortal─▒kta kalan kemiklerini topluyoruz, bunlar─▒ muntazam mezarl─▒klar haline getirece─čiz. Sizin askerlerinizin de kemikleri toprak üzerinde kalm─▒┼č, kabul ederseniz onlar─▒n da defnedilmesini biz yapabiliriz." Harbiye nezaretimiz vatanperverlik örne─či gösterip "Askerlerimizi bizim defnetmemiz, bunun için tahsisat ç─▒kar─▒lmas─▒" isteniyor ve bu i┼čin derhal yap─▒lmas─▒ için emir veriyor. Ama anl─▒yoruz ki böyle bir ┼čey yap─▒lmam─▒┼č. ─░ngilizler 1919'dan 1924'e kadar 31 tane mezarl─▒k yap─▒yorlar, 3 tane de an─▒t yap─▒yorlar. Bunlardan bir tanesi Helles Burnu dedi─čimiz ─░lyas Burnu'nda ─░ngiliz an─▒t─▒d─▒r, bir tanesi Ar─▒burnu'nda Kanl─▒s─▒rt'ta Anzak An─▒t─▒, di─čeri de Conkbay─▒r─▒'nda Yeni Zelanda An─▒t─▒. Frans─▒zlar ise daha az asker göndermi┼čler Çanakkale'ye, Seddülbahir'in bo─čaza bakan k─▒sm─▒nda Morto Koyu'na bakan, Bizim ┼ču andaki Çanakkale ┼×ehirli─či Abidesi'nin hemen kar┼č─▒s─▒nda kendi mezarl─▒klar─▒n─▒ yapm─▒┼člar, isimlerinin tespit ettiklerinin isimlerini mezar ba┼č─▒na yazm─▒┼člar ve abide dikmi┼čler 1926'da. Biz Çanakkale'de ilk an─▒t─▒ 1932'de Cesarettepe dedi─čimiz bugün Mehmet Çavu┼č an─▒t─▒ dedi─čimiz yerde yapt─▒k. Bu an─▒t da esas─▒nda sava┼č bittikten hemen sonra sözünü etti─čimiz ┼×efik Bey, 19. Tümen komutan vekili iken, Cesarettepe'de top mermilerinden bir araya getirerek, yapm─▒┼č oldu─ču an─▒t─▒n yerine yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bizim Çanakkale sava┼člar─▒ esnas─▒nda yapt─▒─č─▒m─▒z 5-6 tane an─▒t vard─▒, bugün 2 tanesi ayakta, bir tanesi de─či┼čtirilmi┼čti, di─čeri onar─▒m görmü┼čtü. Di─čerleri ─░ngilizlerin mezarl─▒k yapma çal─▒┼čmalar─▒ s─▒ras─▒nda yok edilmi┼č. Bugünkü Çanakkale ┼×ehitleri Abidesi'nin yap─▒m─▒ son a┼čamas─▒ 2004'te tamamland─▒─č─▒na göre 50 y─▒ldan fazla sürmü┼č., 1950'lerde yap─▒m a┼čamas─▒nda iken in┼čaat durmu┼č. Müteahhit yolsuzluktan yarg─▒lanm─▒┼č. Sonra ba┼člat─▒lan bir kampanya ile halk─▒n gönülden yapt─▒─č─▒ yard─▒mlarla bitirilmi┼č 1960'da yar─▒m yamalak aç─▒labilmi┼č. Dedi─čim gibi defalarca onar─▒m gören abideye son hali 2004'te verilebilmi┼č.

Bu ac─▒nacak bir durum…

Muzaffer Albayrak: Evet, maalesef. Çanakkale'ye girmek yasakt─▒r bir zamanlar. Askeri bölgeydi, ziyaret etmek yasakt─▒, 1970lere kadar. Çanakkale'ye 1933'te Romanya ve Bulgaristan taraf─▒ndan muhacirler getirildi. Oradaki insanlar─▒n uzun y─▒llar en büyük geçim kayna─č─▒, Çanakkale Sava┼č─▒'ndan kalan o metal malzemeyi satmak olmu┼čtur. Elin o─člu sava┼čtan kama malzemeyi en güzel ┼čekilde korurken, biz, Çanakkale'den bize yadigar kalan o malzemeye "hurda" dedik 3 kuru┼ča satt─▒k ve paraya dönü┼čtürdük. Son derece ucuza sat─▒lm─▒┼čt─▒r. O söyledi─činiz Halileli'ndeki toplar toprak alt─▒na kalm─▒┼č, kalmasayd─▒ onlar da sat─▒l─▒rd─▒. Biz maalesef Çanakkale'den bize yadigar kalan tarihi miras─▒ muhafaza edemedik. Bugün gitti─činiz zaman orada birkaç top görüyorsunuz, o toplarla ne anlatabilirsiniz, bu kadar anlat─▒l─▒rs─▒n─▒z. Buna ra─čmen hala orada toplar var çal─▒lar aras─▒nda. Bunlar─▒n da ihya edilmesi gerekiyor Orman Bakanl─▒─č─▒'nca, ki bu son çal─▒┼čmalar─▒n içinde hepsi var.

Orman Bakanl─▒─č─▒ tarihçilerle birlikte mi yap─▒yor peki çal─▒┼čmalar─▒, dan─▒┼čmanlar─▒ var m─▒?

Muzaffer Albayrak: Dan─▒┼čmanlar─▒ var ama ben yeterli oldu─čunu dü┼čünmüyorum. Ç─▒kan tart─▒┼čmalar da bunu gösteriyor. Samimi olarak bir ┼čey yapmaya çal─▒┼čanlar var tabi… Ancak yap─▒lan çal─▒┼čmalarda ortaya ç─▒kan yanl─▒┼čl─▒klara bak─▒ld─▒─č─▒nda ya ciddi olarak dan─▒┼čmanl─▒k almad─▒klar─▒ ya da dan─▒┼čmanlar─▒n─▒ ciddiye almad─▒klar─▒ görülüyor. Oradaki askerlerin silahlar─▒, üniformalar─▒, ┼čapkalar─▒, dü─čmeleri, apoletleri biliniyor … Bu konuda uzmanla┼čm─▒┼č insanlar var onlara sorulsun ya? Mesela Çanakkale Koleksiyoneri Seyit Ahmet S─▒lay ç─▒k─▒yor ve söylüyor, verilen cevap resmi yetkililer taraf─▒ndan ┼čöyle: "Ya bunu kim fark eder? Halk bunu farketmez". Bu mant─▒k içerisinde olursan─▒z, gitti─činiz yolun yanl─▒┼č oldu─ču ve bir i┼če yaramayaca─č─▒n─▒ da aç─▒k aç─▒k ortaya koyuyorsunuz demektir. Bunu kim anlar ki demeyeceksiniz, en do─črusunu en güzelini ortaya koymaya çal─▒┼čacaks─▒n─▒z. Elde malzeme var, bilgi var, bilen var, metinler var, o zaman i┼čin kolay─▒na kaçmamak laz─▒m.

Siz Ba┼čbakanl─▒k ar┼čivinde çal─▒┼čt─▒n─▒z uzun bir süre. 2005 y─▒l─▒nda , Ba┼čbakanl─▒k Devlet Ar┼čivleri Genel Müdürlü─čü “Osmanl─▒ Belgelerinde Çanakkale Muharebeleri” adl─▒ iki ciltlik çok önemli bir eser de yay─▒mlad─▒. Popüler Çanakkale kitaplar─▒ndan ya da gündemde olanlardan farkl─▒yd─▒, ar┼čivlerden ç─▒kacak böyle önemli belgeler hala var m─▒, ar┼čivlerimiz okunmay─▒ m─▒ bekliyor?

Muzaffer Albayrak: Osmanl─▒ ar┼čivinde yok, çünkü Osmanl─▒ Ar┼čivinde daha çok devletin sivil kurumlar─▒n─▒n ar┼čivi var. Çanakkale Sava┼č─▒ ad─▒ üzerinde bir sava┼čt─▒r ve Genelkurmay─▒ ilgilendirir. Yani Harbiye Nezareti'ni (Sava┼č Bakanl─▒─č─▒'n─▒) bugünkü Milli Savunma Bakanl─▒─č─▒'n─▒. Dolay─▒s─▒yla Genel Kurmay, ar┼čivini kendisi tutmu┼č. Ama bugün genel kurmay─▒n sava┼č ar┼čivi, ordular─▒n ar┼čivi, Ankara'da ATASE denilen Askeri Tarih Stratejik Etütler Ba┼čkanl─▒─č─▒'nda bulunmaktad─▒r. Orada ciddi olarak bir tasnif yap─▒lmas─▒ gerekiyor. ┼×u anda Çanakkale hakk─▒nda yaz─▒lan en kapsaml─▒ kitap, Genel Kurmay'─▒n ç─▒kard─▒─č─▒ 1. Dünya Sava┼č─▒ ve Türk Harbi isimli serinin 3. cildidir ve üç kitaptan olu┼čur. Son derece kapsaml─▒d─▒r, tamamen belgelere dayan─▒r oradaki bilgiler. Bizim ç─▒kard─▒─č─▒m─▒z kitaplar, genellikle bas─▒na s─▒zan günlük muharebe raporlar─▒ndan olu┼čur ama genel kurmay ar┼čivinde o 3 ciltlik kitab─▒n haricinde çok önemli bilgilerin, mektuplar─▒n, an─▒lar─▒n ve günlüklerin oldu─čuna eminim, foto─čraflar─▒n ve sinema görüntülerinin oldu─čuna da eminim. Çünkü ar┼čivde yapt─▒─č─▒m─▒z çal─▒┼čmalara göre Çanakkale'ye film almak üzere, sinema filmi çekmek üzere ekipler gönderilmi┼č. Osmanl─▒ Genel kurmay─▒nda bir sinemac─▒l─▒k dairesinin bulundu─čunu da biliyoruz. Bunlar─▒n genel kurmay ar┼čivinde olmas─▒ laz─▒m. Bir Çanakkale gönüllüsü olarak ATASE'deki Çanakkale'ye dair bilgi, belge ve dokümanlar─▒n tasnif edilip tamam─▒n─▒n yay─▒nlanmas─▒ en büyük dile─čimiz.

Son sorumuzu soral─▒m, Çanakkale hakk─▒nda yap─▒lan belgeselleri, filmleri izlediniz mi? Yeterli oldu─čunu sanm─▒yorum, ne yapmal─▒ bu konuda?

Muzaffer Albayrak: Ben Çanakkale'ye dair yap─▒lan filmleri bir tepki olarak izlemiyorum. Bir tanesini izlemi┼čtim, Tolga Örnek'in yabanc─▒larla birlikte yapt─▒─č─▒ belgeseli, pi┼čman oldum. Orada bizden çok kar┼č─▒ taraf anlat─▒l─▒yordu, bir Anzak güzellemesi gibiydi. "Bizde çok fazla an─▒ yans─▒tan çok fazla bilgi olmad─▒─č─▒ndan kar┼č─▒ taraftan yararland─▒k" tarz─▒nda bir aç─▒klama yapm─▒┼člard─▒. Çok büyük bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒yd─▒ benim için. Ondan sonra prensip olarak yap─▒lan hiçbir ┼čeyi izlemiyorum, ama bas─▒ndan takip ediyorum. Bunlardan bir tanesinin Çatalca'da bir çiftlikte çekildi─čini biliyorum, böyle sorumsuzluk olmaz. Yani "Ben yapt─▒m oldu" ile Çanakkale filmi olmaz. Çanakkale ile ilgili yap─▒lan bir filmin hat─▒r─▒ say─▒l─▒r ölçüde seyirci çekilece─či bilindi─činden midir, son derece özensiz, profesyonel dan─▒┼čmanl─▒k hizmeti al─▒nmadan, bilenlerin bilgisine ba┼čvurulmadan, s─▒radan ve s─▒─č senaryolarla filmler yap─▒l─▒yor. Hatta zaman─▒nda menk─▒be ve hurafeleri ele┼čtirenlerin filmlerine hurafeleri bolca koydu─čunu da biliyoruz, böyle de çeli┼čki görmekteyiz. Hulasa seyredilebilir bulmad─▒─č─▒mdan uzak duruyorum.

 Çanakkale ile ilgili herkes bir ┼čeyler bilir, edebiyat─▒n─▒ yapar, söz meclisinde konu┼čur ama elle tutulur bir ┼čey arad─▒─č─▒n─▒z zaman bulamazs─▒n─▒z.

Biz Çanakkale'de bir ruh kazand─▒k ama bizim kazand─▒─č─▒m─▒z zaferden dolayl─▒ olarak en çok karl─▒ ç─▒kan Almanya olmu┼čtur.

Çanakkale, bir gönül meselesidir, oraya gönlünüzü kapt─▒r─▒rsan─▒z bir daha alamazs─▒n─▒z. Sürekli yeni bilgiler arars─▒n─▒z, hep oray─▒ okumak istersiniz, hep farkl─▒ olaylar─▒n pe┼činde olursunuz. Bir müddet sonra kahramanlar─▒n─▒z olur. Benim için ┼×efik Bey farkl─▒d─▒r.

Bugün çok satan tarih kitaplar─▒n─▒n, resmi tarihe alternatif kitaplardan olu┼čtu─čuna bak─▒ld─▒─č─▒nda, ortada bir problem oldu─ču a┼čikâr.

Belediyeler Çanakkale'ye binlerce insan─▒ istifleyerek götürüyorken iyi bir i┼č yapm─▒┼člar gibi gözükse de, ben belediyelerle oraya gidenlere ac─▒yorum.

"Ben yapt─▒m oldu" ile Çanakkale filmi olmaz. Çanakkale ile ilgili yap─▒lan bir filmin hat─▒r─▒ say─▒l─▒r ölçüde seyirci çekilece─či bilindi─činden midir, son derece özensiz, profesyonel dan─▒┼čmanl─▒k hizmeti al─▒nmadan, bilenlerin bilgisine ba┼čvurulmadan, s─▒radan ve s─▒─č senaryolarla filmler yap─▒l─▒yor.


  13271 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

2851_┼×ahin ALDO├ÉAN 24-04-2013, 13:31:40
Tebrikler Muzaffer Bey,
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

07/01/2018 - 20:43 "Osmanl─▒lardan ─░ngilizlere Kud├╝sÔÇŁ kitab─▒n─▒n yazar─▒ Roberto Mazza ile s├Âyle┼či (Tuncay Y─▒lmazer )

13/01/2017 - 19:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Belgeselleri Yap─▒mc─▒s─▒ G├Âkhan Tarkan Karaman ile s├Âyle┼či (Tuncay Y─▒lmazer)

10/10/2016 - 06:09 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Futbol ÔÇô Melih ┼×abano─člu ile S├Âyle┼či 2 .B├Âl├╝m ÔÇô (Tuncay Y─▒lmazer)

05/10/2016 - 12:41 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda Futbol ÔÇô Melih ┼×abano─člu ile S├Âyle┼či 1.B├Âl├╝m ÔÇô (Tuncay Y─▒lmazer)

21/03/2015 - 17:04 ├çanakkale Sava┼člar─▒ ve Harp Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒ Derne─či Ba┼čkan─▒ Kenan ├çelik ile S├Âyle┼či (─░smail Sabah)

20/03/2015 - 14:49 Avustralya SBS Radyosu T├╝rk├že B├Âl├╝m├╝nde 18 Mart ├çanakkale Zaferi Nedeniyle Yay─▒nlanan R├Âportaj

20/02/2015 - 08:27 Winston Churchill, ─░slam D├╝nyas─▒, T├╝rkler, ├çanakkale Sava┼č─▒ , Atat├╝rk ÔÇô Cambdrige ├ťniversitesinden Tarih├ži Warren Dockter ile S├Âyle┼či (Tuncay Y─▒lmazer)

03/02/2015 - 01:42 ÔÇťCihan Harbi i├žerik ve kapsam a├ž─▒s─▒ndan ├žok farkl─▒ bir sava┼čt─▒rÔÇŁ Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Osmanl─▒ Seferberli─či ├ťzerine Y─▒ld─▒z Teknik ├ťniversitesiÔÇÖnden Mehmet Be┼čik├ži ile s├Âyle┼či ( Tuncay Y─▒lmazer )

21/01/2015 - 01:44 Gelibolu-Askeri felaketler bak─▒m─▒ndan 1. Cihan Harbindeki En Trajik ─░ngiliz cephesi- ├çanakkale Sava┼č─▒ Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒ Stephen Chambers ile S├Âyle┼či ( M.Onur Yurdal- Tuncay Y─▒lmazer )

17/11/2013 - 15:20 Gelibolu Ba┼č─▒ndan Sonuna Kadar Felaket Bir Hatayd─▒! Askeri Tarih├ži Peter Hart ile S├Âyle┼či ÔÇô M. Onur Yurdal (├çev. M.O Yurdal-K. Kabaday─▒)

23/04/2013 - 18:49 Tarih├ži-Yazar Muzaffer Albayrak ─░le S├Âyle┼či (Yunus Emre Tozal)

16/10/2010 - 23:26 25 Nisan 1915 Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒ ├ťzerine ┼×ahin Aldo─čan ile S├Âyle┼či -2 (Tuncay Y─▒lmazer)

09/10/2010 - 21:02 25 Nisan 1915 Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒ ├ťzerine ┼×ahin Aldo─čan ile S├Âyle┼či ÔÇô 1 (Tuncay Y─▒lmazer)

24/04/2009 - 13:41 Program Duyurusu ... (Tuncay Y─▒lmazer)

// 100. Y─▒l─▒nda II. Me┼črutiyet (ÔÇťDidar-─▒ H├╝rriyetÔÇŁ kitab─▒n─▒n yazar─▒ Sacit Kutlu ─░le S├Âyle┼či )-1. B├Âl├╝m

22/03/2008 - 23:53 Ar─▒burnu 1915 - Prof. Haluk Oral ile S├Âyle┼či ( Tuncay Y─▒lmazer )

22/12/2007 - 22:04 Tarihin Sar─▒kam─▒┼č Duru┼čmas─▒- Ramazan Balc─▒ S├Âyle┼čisi

14/09/2007 Osmanl─▒ Belgelerinde ├çanakkale Muharebeleri ÔÇô Muzaffer Albayrak ile S├Âyle┼či ( Tuncay Y─▒lmazer )

03/03/2007 Gen├ž Dergisi Mart Say─▒s─▒nda Tuncay Y─▒lmazer R├Âportaj─▒