100. Y─▒l─▒nda Balkan Sava┼č─▒ ve B├ób─▒├óli Bask─▒n─▒ (Muzaffer Albayrak)

Tarih: 23/01/2013   /   Toplam Yorum 4   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 25581

Osmanl─▒ Devleti'nin itibar─▒n─▒ yerle bir edecek ┼čekilde ma─člup olup Balkanlardan ├žekilmesine, y├╝z binlerce M├╝sl├╝man'─▒n yerini yurdunu terk edip muhacir olmas─▒na, yine y├╝z binlercesinin can ve mal─▒na taarruz edilmesine, namusunun, ─▒rz─▒n─▒n ayaklar alt─▒na al─▒nmas─▒na sebep olan Balkan Sava┼č─▒'n─▒n a─č─▒r sonu├žlar─▒, l├óy─▒k─▒yla masaya yat─▒r─▒l─▒p, ciddi bir muhasebesi ve muhakemesi maalesef yap─▒l(a)mam─▒┼čt─▒r. Sava┼č─▒n kaybedilmesinde siyas├« ve asker├« y├Ânden su├žlu ve sorumlu bulunanlar, gafleti hatta ihaneti g├Âr├╝lenler yarg─▒lan─▒p hesap vermemi┼čtir. Balkan Sava┼č─▒'ndan sonra kurulan g├Âstermelik "├Âzel divan-─▒ harpler", sava┼č─▒n komuta kademesinden -─░ttihat ve Terakki'ye muhalifli─či bilinen- baz─▒ ki┼čileri yarg─▒lay─▒p emekliye sevk etmekle yetinmi┼čtir.

Balkan Sava┼č─▒'nda al─▒nan bu utan├ž verici ma─člubiyeti haz─▒rlayan pek ├žok sebep vard─▒r. Burada bu sebeplerden baz─▒lar─▒na; kar┼č─▒l─▒kl─▒ su├žlama ve tart─▒┼čmalara neden olan, birilerinin itham edilmesine vesile k─▒l─▒nan, sava┼č─▒n mukadderat─▒na do─črudan tesir edenlerine de─činece─čiz. Bununla birlikte, zaman─▒n iktidar m├╝cadeleleri gere─či, muhaliflerin kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak birbirlerine kar┼č─▒ y├╝r├╝tt├╝kleri kampanyalar ve propagandalar─▒n bir par├žas─▒ olarak uygulad─▒klar─▒ dezenformasyonun y─▒llarca ciddi tarih kitaplar─▒nda yer alm─▒┼č olanlar─▒na de─činerek asl─▒nda ne oldu─čuna bakaca─č─▒z. (M.A) (Bu yaz─▒ NTV Tarih Dergisi Ekim 2012, Say─▒: 45'te yay─▒nlanan makalenin geni┼čletilmi┼č halidir.)

 

Balkan Sava┼č─▒'na, eskiler daha çok "Balkan Bozgunu" ya da "Balkan Hacâleti (Utanc─▒)" derler. Bu "bozgun" tabiri, sadece askerî bir ma─člubiyeti de─čil, bir devletin topyekûn bat─▒┼č─▒n─▒ da ifade eder. Balkan sava┼č─▒ ile utanç verici, onur k─▒r─▒c─▒ bir ma─člubiyet al─▒nm─▒┼č, bütün Rumeli, hatta devletin ikinci ba┼čkenti olan Edirne bile elden ç─▒km─▒┼čt─▒.

Osmanl─▒ Devleti'nin itibar─▒n─▒ yerle bir edecek ┼čekilde ma─člup olup Balkanlardan çekilmesine, yüz binlerce Müslüman'─▒n yerini yurdunu terk edip muhacir olmas─▒na, yine yüz binlercesinin can ve mal─▒na taarruz edilmesine, namusunun, ─▒rz─▒n─▒n ayaklar alt─▒na al─▒nmas─▒na sebep olan Balkan Sava┼č─▒'n─▒n a─č─▒r sonuçlar─▒, lây─▒k─▒yla masaya yat─▒r─▒l─▒p, ciddi bir muhasebesi ve muhakemesi maalesef yap─▒l(a)mam─▒┼čt─▒r.

Sava┼č─▒n kaybedilmesinde siyasî ve askerî yönden suçlu ve sorumlu bulunanlar, gafleti hatta ihaneti görülenler yarg─▒lan─▒p hesap vermemi┼čtir. Balkan Sava┼č─▒'ndan sonra kurulan göstermelik "özel divan-─▒ harpler", sava┼č─▒n komuta kademesinden -─░ttihat ve Terakki'ye muhalifli─či bilinen- baz─▒ ki┼čileri yarg─▒lay─▒p emekliye sevk etmekle yetinmi┼čtir. Bunun bir örne─či, Edirne'yi 155 gün dü┼čman─▒n yan─▒ s─▒ra açl─▒kla da mücadele ederek savunan ve Edirne savunmas─▒n─▒ "ikinci Plevne" olarak kabul ettiren ┼×ükrü Pa┼ča'd─▒r. ┼×ükrü Pa┼ča Edirne'nin Bulgarlar─▒n eline dü┼čmesinden sorumlu tutularak emekliye ayr─▒lm─▒┼č, itibar─▒ dü┼čürülmü┼čtür.

Balkan Sava┼č─▒'nda al─▒nan bu utanç verici ma─člubiyeti haz─▒rlayan pek çok sebep vard─▒r. Burada bu sebeplerden baz─▒lar─▒na; kar┼č─▒l─▒kl─▒ suçlama ve tart─▒┼čmalara neden olan, birilerinin itham edilmesine vesile k─▒l─▒nan, sava┼č─▒n mukadderat─▒na do─črudan tesir edenlerine de─činece─čiz. Bununla birlikte, zaman─▒n iktidar mücadeleleri gere─či, muhaliflerin kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak birbirlerine kar┼č─▒ yürüttükleri kampanyalar ve propagandalar─▒n bir parças─▒ olarak uygulad─▒klar─▒ dezenformasyonun y─▒llarca ciddi tarih kitaplar─▒nda yer alm─▒┼č olanlar─▒na de─činerek asl─▒nda ne oldu─čuna bakaca─č─▒z.

Balkan Sava┼č─▒'n─▒n hemen öncesinde e─čitimli askerlerin terhis edilmesi süreci, Balkan devletlerinin yapt─▒klar─▒ ittifaklardan haberdar olunup olunmad─▒─č─▒, harp taraftarl─▒─č─▒ ve kar┼č─▒tl─▒─č─▒n─▒n zaman içinde siyaseten nas─▒l de─či┼čikli─če u─črad─▒─č─▒, "Edirne'yi dü┼čmana veriyorlar" propagandas─▒ ve buna istinaden yap─▒lan Bâb─▒âli Bask─▒n─▒, Enver Bey'in "Edirne Fatihli─či", üzerinde duraca─č─▒m─▒z hususlardan baz─▒lar─▒d─▒r.

1- Askeri kim terhis etti?

Balkan Devletlerinin aralar─▒nda ittifak kurarak Osmanl─▒'ya kar┼č─▒ sava┼ča haz─▒rland─▒klar─▒ bir s─▒rada Rumeli'deki redif ve nizamiye taburlar─▒ndaki askerler terhis edilmi┼čti. Ancak bu terhis i┼činin sorumlulu─čunu tamamen Ahmet Muhtar Pa┼ča'ya yükleyerek; "Muhtar Pa┼ča Kabinesi ba┼ča geçer geçmez e─čitimli ve tecrübeli askerleri terhis ederek da─č─▒t─▒verdi" diye suçlamak do─čru de─čildir.

Rumeli'de Balkan devletlerine kar┼č─▒ askeri gücümüzü zay─▒flatan terhis karar─▒ Ahmet Muhtar Pa┼ča kabinesinin kurulu┼čundan bir ay önce Sait Pa┼ča hükümetince al─▒nm─▒┼čt─▒. ─░ttihat ve Terakki'nin vesayetinde kurulan Sait Pa┼ča hükümeti, 25 Haziran 1912'de ald─▒klar─▒ kararla silah alt─▒na al─▒nal─▒ henüz yedi ay geçmi┼č redif askerini (yedek askerler) terhis etmi┼čti. Ba┼člat─▒lan terhis i┼člemi, Sait Pa┼ča hükümeti dü┼čüp yerine kurulan Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti döneminde devam etti.

Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti, 29 A─čustos 1912 tarihinde ald─▒─č─▒ bir kararla silah alt─▒ndaki 1908 giri┼čli nizamiye erlerinin peyderpey, bir k─▒s─▒m redif erlerinin de gerekti─činde toplanmak üzere, izinli kayd─▒yla terhisine karar vermi┼čtir. 1912 Eylül ay─▒ ba┼č─▒nda uygulamaya geçilen terhis i┼člemiyle, bar─▒┼č zaman─▒ ordu kadrosunun yakla┼č─▒k üçte biri yani 75 bin civar─▒nda asker terhis edildi.

Bu olaydan iki sene sonra, 19 Temmuz 1914'te ─░ttihat ve Terakki hükümeti, Balkan Sava┼č─▒'n─▒n hesab─▒ sorulmak üzere Ahmet Muhtar ve Kâmil Pa┼ča hükümetlerini Yüce Divan'a vermi┼čti. Muhtar Pa┼ča'ya yöneltilen sorular─▒n ba┼č─▒nda hükümetin sava┼č─▒n hemen ba┼č─▒nda bir k─▒s─▒m e─čitimli ve tecrübeli askeri terhis etmesi meselesi gelmekteydi.

Muhtar Pa┼ča verdi─či cevapta: "Biz nizamiye askerlerini terhis etmedik. Ancak önceki Sait Pa┼ča hükümetinin yedi ay hizmet eden redifleri, 1908 giri┼čli ve terhisi hak etmi┼č nizamiye erlerinin gözü önünde terhis edivermesi bunlar─▒ disiplinsizli─če ve baz─▒lar─▒n─▒ isyana sevk etmi┼č oldu─čundan 1908 giri┼čli erleri yenileriyle peyderpey de─či┼čtirmeyi Harbiye Nezareti'ne tebli─č ettik" demektedir. Muhtar Pa┼ča, asker terhis i┼činin peyderpey ve yerine yenisini koymak kayd─▒yla yap─▒lmas─▒ gerekirken böyle yap─▒lmayarak ordunun zaafa dü┼čürülmesinin suç ve sorumlulu─čunu Harbiye Nezareti'ne yükler[1].

Görüldü─čü gibi Ahmet Muhtar Pa┼ča terhis meselesinde sorumlular─▒n kendilerinden önce bu i┼či ba┼člatan Sait Pa┼ča hükümeti oldu─čunu söylemektedir. Kendilerinin ba┼člat─▒lan uygulamay─▒ devam ettirdiklerini kabul eder. Uygulamaya koyduklar─▒ terhisi, de─či┼čtirme usulüne göre ve peyderpey yapmay─▒ kararla┼čt─▒rd─▒klar─▒n─▒, bunun aksine olan uygulaman─▒n tamamen Harbiye naz─▒r─▒n─▒n suçu ve sorumlulu─čunda yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirterek kendi hükümetini temize ç─▒karmaya çal─▒┼čmaktad─▒r.

Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča terhis olay─▒n─▒ aç─▒klarken; "Nizami askerlik sürelerini dolduran erlerin silah çatarak terhislerinde ─▒srar etmeleri üzerine orduda bir ihtilal ç─▒kmas─▒n─▒ önlemek ve terhislerin önlenmesi için de kanuni bir sebep de mevcut olmad─▒─č─▒ndan Genelkurmay karar─▒ ile Harbiye Nezaretince terhislerin yap─▒ld─▒─č─▒n─▒" söylemekteydi[2]. Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n terhis konusunda ald─▒─č─▒ karar─▒n en önemli gerekçesi, terhis vakti geçen erlerin bir ihtilal ç─▒karmalar─▒ndan korkmas─▒yd─▒[3].

Hem Ahmet Muhtar Pa┼ča'n─▒n, hem de Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n neresinden bak─▒l─▒rsa bak─▒ls─▒n bir gaflet örne─či olan bu yanl─▒┼č karar─▒ almalar─▒n─▒n en büyük sebeplerinden birisi, Rusya'n─▒n Balkanlarda harp ç─▒kmayaca─č─▒na dair teminat verdi─čini söyleyen Hariciye Naz─▒r─▒ Noradungyan'a inanmalar─▒ olmu┼čtur. Noradungyan'─▒n Rusya ad─▒na iletti─či bu sahte teminata aldan─▒larak Rumeli'deki 120 tabur e─čitimli askeri terhis ediverdiler[4].

Bu konuda ─░ttihatç─▒ Halil Bey'in hat─▒rat─▒nda söyledikleri, Ahmet Muhtar Pa┼ča'y─▒ teyit edicidir. Halil Bey terhis olay─▒ sorumlulu─čunu Ahmet Muhtar Pa┼ča'ya yüklemek isteyen ─░ttihatç─▒lar─▒ suçlayarak Rumeli'deki ordu birliklerinde daha 7 ayl─▒k hizmetlerini tamamlam─▒┼č ikmal erlerini 25 Haziran 1912'de terhis ettiklerini söylemektedir. Emrin alt─▒ndaki imzalar, Sadrazam Sait ile Harbiye Naz─▒r─▒ Mahmut ┼×evket Pa┼čalar─▒nd─▒r. Sonuç olarak Rumeli'de Balkan devletlerine kar┼č─▒ askeri gücümüzü zay─▒flatan terhis karar─▒ emri Ahmet Muhtar Pa┼ča kabinesinin kurulu┼čundan bir ay önce Sait Pa┼ča hükümetince al─▒nm─▒┼čt─▒r. Rumeli'deki ikmal erlerinin terhisi ile nizamiye tümenlerindeki taburlar─▒n mevcudu 240-280'e indirilmi┼čtir.

Halil Bey hat─▒rat─▒nda; "bugüne kadar zaman zaman tekrar edilen bir tarihi hatan─▒n tekrar─▒n─▒ önleyebilir dü┼čüncesiyle tarihî gerçe─čin kamuoyuna duyurulmas─▒n─▒ rica ederim"[5] demi┼čtir.

Neticede olan odur ki; Balkan Sava┼č─▒'n─▒n hemen öncesinde Rumeli'de askeri gücümüzü azaltan, bir k─▒s─▒m e─čitimli ve tecrübeli askerin terhisi büyük bir gaflet ve hata idi. Bu terhis emrini ─░ttihat Terakki'nin destekledi─či Sait Pa┼ča hükümeti vermi┼č ve ba┼člatm─▒┼č, Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti de bu yanl─▒┼č uygulamay─▒ devam ettirmi┼čtir. Bir hata olarak kabul edilen terhis i┼či, o zamanki hükümetlerin Balkan devletleri aras─▒ndaki ittifaklardan habersiz oldu─ču görü┼čünü do─čurmu┼čtur.

2- Balkan Devletlerinin ittifak─▒ biliniyor muydu? "Balkanlardan iman─▒m kadar eminim" mi?

Balkan Birli─či önce, Rusya'n─▒n etkisi ve yönlendirmesi ile 13 Mart 1912'de Bulgaristan-S─▒rbistan aras─▒nda imzalanan ittifak anla┼čmas─▒ ile ba┼člad─▒. Bunu 29 May─▒s'ta Bulgaristan-Yunanistan ittifak antla┼čmas─▒ ve A─čustos 1912'de Karada─č-Bulgaristan sözlü antla┼čmas─▒ izledi. Böylece dört Balkan devleti aras─▒nda birlik sa─članm─▒┼č oldu.

Balkan devletleri taraf─▒ndan kurulan ve gizli tutulan ittifaklar ─░stanbul'da çe┼čitli kaynaklardan duyulmas─▒na ra─čmen zaman─▒n hükümetlerin taraf─▒ndan ciddi olarak üzerine gidilmemi┼č, kay─▒ts─▒z kal─▒nm─▒┼čt─▒.

Balkan devletlerinin ittifak kurduklar─▒ndan habersiz olundu─čunun delili olarak tarih kitaplar─▒nda birbirinin tekrar─▒ olarak anlat─▒lan en me┼čhur olay, Sait Pa┼ča hükümetinin Meclis'ten güvenoyu talep etti─či 15 Temmuz günü, Hariciye Naz─▒r─▒ As─▒m Bey'in yapt─▒─č─▒ konu┼čmada söyledi─či rivayet edilen:

"Balkanlardan iman─▒m kadar eminim!" sözüdür.

O tarihe ait Meclis zab─▒tlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda, As─▒m Bey'in yapt─▒─č─▒ konu┼čmada böyle bir ifadenin olmad─▒─č─▒ görülmektedir. As─▒m Bey'in o konu┼čmada serdetti─či:

"Efendiler! Bu devletin âtisinden [gelece─činden] iman─▒m kadar eminim![6]" sözü çarp─▒t─▒larak "Balkanlardan iman─▒m kadar eminim" ┼čekline çevrilmi┼č, böylece Osmanl─▒ hükümetinin Balkan ittifaklar─▒ndan habersiz, gafil oldu─ču gözler önüne serilmeye çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

As─▒m Bey bir gaflet örne─či gibi lanse edilen yukar─▒da sözü söylememi┼č olsa bile, ayn─▒ konu┼čmada beyan etti─či; "Balkan hükümetleriyle münasebetimiz bugün on ay öncesine göre kat kat iyidir" sözüyle gerçekten de Osmanl─▒ aleyhine kurulan Balkan ittifak─▒ndan habersiz, yakla┼čan tehlikeden gafil oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Bir ba┼čka gaflet örne─či de S─▒rbistan'─▒n Selanik üzerinden ülkesine ta┼č─▒d─▒─č─▒ toplard─▒r. S─▒rbistan Fransa'dan ald─▒─č─▒ silahlar─▒ Avusturya topraklar─▒ üzerinden geçiremeyince Bab─▒âli'ye ba┼čvurmu┼č ve Selanik üzerinden trenlerle Belgrad'a geçirilmesine izin verilmi┼čti. Bu sevkiyat Sait Pa┼ča hükümeti dü┼čene kadar devam etmi┼čtir. S─▒rp ordusu ile yap─▒lan muharebelerde Osmanl─▒ ordusunun ma─člubiyetinde, seri ate┼čli Frans─▒z toplar─▒n─▒n birinci derecede rol oynad─▒─č─▒ göz önüne al─▒nd─▒─č─▒nda, kendi topraklar─▒ üzerinden geçmesine müsaade ettikleri toplar─▒n birkaç ay sonra kendi askerine çevrilmesinden mesul olan Sait Pa┼ča hükümetinin gafleti, suçu ve sorumlulu─čunun büyüklü─čü ortaya ç─▒kar.

S─▒rbistan, Fransa'dan ald─▒─č─▒ bu toplar─▒ ülkesine nakletmeyi önce Avusturya topraklar─▒ üzerinden dü┼čünmü┼č, ancak Avusturya Hükümeti bunu kabul etmemi┼čti. Bunun üzerine S─▒rplar Bâb─▒âli'ye ba┼čvurarak toplar─▒n Selanik üzerinden Belgrad'a geçirilme iznini alm─▒┼člard─▒. Bu sevkiyat Sait Pa┼ča hükümeti dü┼čene kadar devam etmi┼čti[7].

Ahmet Muhtar Pa┼ča kabinesi i┼čba┼č─▒na gelince durum de─či┼čmi┼č, seferberli─čin ilan─▒ ile S─▒rbistan'─▒n Avrupa'dan getirtti─či ve bir k─▒sm─▒ Selanik ve Üsküp'te tutulan top ve cephanesine el konulmu┼čtu. Bu toplar demiryolu hatt─▒ kesilmeden Dedea─čaç üzerinden ─░stanbul'a ta┼č─▒nm─▒┼č, 50 kadar S─▒rp topu ve 34 bin adet cephanesi Çatalca cephesinde kullan─▒lm─▒┼čt─▒[8].

Sonuç olarak ┼čunu söylemek mümkündür; Osmanl─▒ hükümetleri bu ittifaklardan zaman─▒nda haberdar olamad─▒. Balkan devletleri taraf─▒ndan kurulan ve gizli tutulan ittifaklar, baz─▒ sefaretlerden ve Rumeli vilayetlerinden gelen resmi raporlarda yaz─▒l─▒p, çe┼čitli kaynaklardan duyulmas─▒na ra─čmen ciddi olarak üzerine gidilmemi┼č, Eylül 1912'ye kadar bunlar söylenti olarak kabul edilip kay─▒ts─▒z kal─▒nm─▒┼čt─▒.

3- Seferberlik geç mi ilan edildi?

Seferberli─čin ilan tarihi de zaman─▒n hükümetine getirilen ele┼čtirilerden olup Sadrazam Ahmet Muhtar Pa┼ča, 1914'te Yüce Divan tahkikat─▒nda sorgulan─▒rken ona yöneltilen suçlamalardan birisini olu┼čturmu┼čtur.

Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti, Balkan devletlerinin ittifaklar─▒ndan haber al─▒nmas─▒na ra─čmen bu söylentilerin sa─člam kaynaklardan tespitine çal─▒┼čmaktayd─▒. ─░ttifaklar─▒n varl─▒─č─▒ üzerindeki ┼čüpheler do─čruland─▒─č─▒nda, 22 Eylül'de Rumeli'de k─▒smî seferberlik uygulamaya ba┼čland─▒. Ancak bu seferberlik uygulamas─▒, Balkan devletlerinin bunu sava┼č sebebi say─▒p, harp haz─▒rl─▒─č─▒m─▒z─▒ tamamlamadan aniden sava┼č ilan etmelerini önlemek için, aç─▒ktan seferberlik olarak de─čil, Rumeli'de yap─▒lacak bir manevra k─▒l─▒f─▒ alt─▒nda yap─▒ld─▒[9].

Ancak 30 Eylül 1912'de Balkan Devletleri, Osmanl─▒ redif erlerinin manevra amac─▒yla silah alt─▒na al─▒nmas─▒n─▒ bahane göstererek seferberlik ilan ettiler. Böylece Ahmet Muhtar Pa┼ča'n─▒n k─▒smî seferberlik uygularken bunu manevra k─▒l─▒f─▒ ile örterek gizlemeye çal─▒┼čmas─▒ da bir i┼če yaramam─▒┼č, çekindi─či durumla sekiz gün sonra yüzle┼čmek zorunda kalm─▒┼čt─▒.

Balkan devletlerinin seferberlik karar─▒ üzerine, Osmanl─▒ hükümeti de 1 Ekim 1912'de genel seferberli─čini ilan etti.

29 A─čustos 1912'den itibaren terhis edilmeye ba┼članan askerler daha köylerine varamadan bu defa seferberlik ilan─▒ ile tekrar silah alt─▒na ça─čr─▒lm─▒┼člard─▒. Bu durum erler aras─▒nda büyük bir ho┼čnutsuzluk yarat─▒rken, bu erlerin yeniden birliklerine kat─▒lmalar─▒ gecikmi┼č, seferberlik zaman─▒nda tamamlanamadan harbe girilmi┼čti.

Balkan Devletlerinin seferberlik ilan etmeleri üzerine Ahmet Muhtar Pa┼ča 1 Ekim'de genel seferberlik ilan etmekle beraber sorunu bar─▒┼č yoluyla çözmenin çarelerini aramaktayd─▒. 5 Ekim'de büyük devletlere ba┼čvurarak daha önceden haz─▒rlanm─▒┼č Rumeli ─▒slahat─▒n─▒ uygulayaca─č─▒n─▒ bildirdi[10]. Ne var ki 8 Ekim'de Karada─č sava┼č ilan etti. 13 Ekim'de Bulgar-S─▒rp ve Yunan hükümetleri ortak bir nota verdiler. Yenilir yutulur taraf─▒ olmayan bu nota, Balkan devletlerinin sava┼čmaya karar verdiklerinin bir kan─▒t─▒yd─▒. Osmanl─▒ Hükümeti kendi içi┼člerine müdahale edici, küstah teklifleri içeren bu notaya cevap vermeyerek sefirlerini geri ça─č─▒rma karar─▒ ald─▒[11].

4- Harp ilan edilmeli miydi? "Harp isteriz.. Ordu Sofya'ya.."

Balkan Devletlerinin seferberlik ilan─▒ üzerine Osmanl─▒ hükümetinin de mukabil seferberlik ilan etmesi, sava┼č─▒n ad─▒m ad─▒m yakla┼čt─▒─č─▒n─▒n göstergesiydi.

Bu s─▒rada ─░stanbul'da iki cephe vard─▒. Muhalefetteki ─░ttihat ve Terakki'nin ba┼č─▒n─▒ çekti─či harp taraftar─▒ cephe ile sorunu bar─▒┼č yoluyla çözme ümidini muhafaza eden iktidardaki Ahmet Muhtar Pa┼ča'n─▒n harp kar┼č─▒t─▒ cephesi.

Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti harbe taraftar de─čildi. Balkanlarda olu┼čan gerginli─či sulh yoluyla çözmeye çal─▒┼č─▒yordu. Zira ordunun ve devletin sava┼ča haz─▒r olmad─▒─č─▒ bilinmekteydi. 29 Eylül'de Genelkurmay hükümete sundu─ču raporda; askerin yorgun, e─čitimsiz, silah ve donan─▒m yönünden eksik oldu─čunu belirterek, ordunun noksanlar─▒n─▒n tamamlanmas─▒ için be┼č y─▒ll─▒k bir süreye ihtiyaç duyuldu─čunu, bu cihetin göz önünde bulundurularak bar─▒┼č yolunun aranmas─▒ uyar─▒s─▒nda bulunuluyordu[12].

Balkan Sava┼č─▒'nda ┼×ark Ordusu kumandanl─▒─č─▒na getirilen Abdullah Pa┼ča da harbe kar┼č─▒yd─▒ ona göre; ordu sava┼ča haz─▒r de─čildir, seferberlik tamamlanmam─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ zamanda ordumuzun harp vas─▒talar─▒ ve s─▒hhî levaz─▒m─▒ noksand─▒r. Balkanl─▒lar onbe┼č günde ─░stanbul'un kap─▒lar─▒na bile dayan─▒rlar. Abdullah Pa┼ča; "muharebe aç─▒l─▒rsa ma─člubiyetimiz muhakkakt─▒r" demekteydi[13].

Hükümet içinde harbe taraftar olan yegâne ki┼či Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča'yd─▒. Naz─▒m Pa┼ča, ba┼čta padi┼čah olmak üzere herkese; "Harp ilan─▒ndan bir hafta geçmeden Osmanl─▒ bayra─č─▒ Filibe ve Sofya'da görülecektir" diye galip geleceklerine dair teminat vererek, tereddüt içinde olanlar─▒ ikna etmeye çal─▒┼č─▒yordu[14].

Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti harp taraftarlar─▒n─▒n bütün bu faaliyetleri ve zorlamalar─▒na ra─čmen, Balkan sorunu üzerine iki yol izlemeye karar vermi┼čti:

1-) Elden geldi─čince sava┼čtan kaç─▒nmak.

2-) Sava┼čtan kaç─▒lam─▒yorsa, en az─▒ndan 30-45 günlük zaman kazanmak için sava┼č─▒ elden geldi─čince geciktirmek[15].

Ahmet Muhtar Pa┼ča hükümeti, Ekim ay─▒ ba┼č─▒nda bütün diplomatik çabalar─▒ bu iki dü┼čünce üzerine kurmu┼č, sava┼č─▒ önlemek için her çareye ba┼čvurmakta iken 3 ve 4 Ekim'de ─░stanbul'da halk ve gençlik "Ya┼čas─▒n Harp" diye gösterilerde bulunmaktayd─▒.

4 Ekim'de yap─▒lan sava┼č yanl─▒s─▒ gösteriler saray─▒n bahçesine kadar ula┼čm─▒┼čt─▒. Dolmabahçe Saray─▒'n─▒n bahçesinde toplanan kalabal─▒k, padi┼čahtan harp karar─▒ bekliyordu. Toplanan kalabal─▒k aras─▒nda Talat Bey'le Ermeni mebus Hallaçyan Efendi göze çarp─▒yordu. Her ikisinin ortas─▒nda uzun bir dire─če tak─▒lm─▒┼č Osmanl─▒ bayra─č─▒ vard─▒. Bayra─č─▒n sa─č taraf─▒nda duran Talat Bey sol eliyle, sol taraf─▒nda duran Hallaçyan Efendi sa─č eliyle dire─či tutuyorlard─▒. ─░kide bir de bayra─č─▒ sall─▒yorlar ve avazlar─▒ ç─▒kt─▒─č─▒ kadar ;

—"Harp isteriz, harp!" diye ba─č─▒r─▒yorlard─▒.

Talat Bey ve Hallaçyan Efendi'nin "Harp isteriz, harp!" diye ba─č─▒rmalar─▒n─▒n ard─▒ndan kalabal─▒k aras─▒nda bulunan Darülfünun talebeleri yumruklar─▒n─▒ s─▒k─▒yorlar:

—"Filibe'ye hücum, Sofya'ya hücum! Filibe, Sofya, Filibe, Sofya!", feryad─▒n─▒ bas─▒yorlard─▒[16].

Hükümet 5 Ekim'de, Balkanlarda tansiyonu dü┼čürmek, bar─▒┼č─▒ sa─člamak için Rumeli ─▒slahat─▒n─▒ yürütece─čini bildirince, 6 Ekim'de ─░stanbul'da "Harp isteriz" ba─čr─▒┼čmalar─▒yla yeniden gösteriler olur ve bask─▒ artar. Gösterilerin ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin k─▒┼čk─▒rtmalar─▒yla oldu─ču bellidir ve bu partinin gazetelerinin dili de zaten bunu göstermektedir[17].

─░┼čin as─▒l garip olan─▒; "harp isteriz" ba─čr─▒┼čmalar─▒n─▒ yapt─▒ranlar -yani ─░ttihatç─▒lar- iktidara gelince Temmuz 1914'te, "Genelkurmay─▒n ordunun harbe haz─▒r olmad─▒─č─▒na dair raporuna ra─čmen sava┼ča girdi" diye Muhtar Pa┼ča hükümetini Meclis'te aç─▒lan Yüce Divan'a vermek istemi┼člerdi[18].

─░ttihatç─▒lar─▒n yürüttü─čü bu harp yanl─▒s─▒ propagandaya kar─▒┼čanlar─▒n, gösterileri yapt─▒ran, bu yaz─▒lar─▒ yazan ve yazd─▒ranlar─▒n içinde, hükümeti güç bir duruma sokup onu sava┼č ve y─▒k─▒m bahas─▒na da olsa devirmek ve yerine geçmek dü┼čüncesini ta┼č─▒yanlar vard─▒. Bunu yaparken u─čran─▒lacak felaketi tahmin bile edemedikleri a┼čikârd─▒r. Anla┼č─▒ld─▒─č─▒na göre bu ki┼čiler, Balkan Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda büyük devletlerin;"sava┼č─▒n sonucu ne olursa olsun galip gelenin toprak kazanc─▒ olmayaca─č─▒, Balkanlarda statükonun bozulmayaca─č─▒" ihtar─▒na güvenip ma─člup olunsa bile ülkenin çok fazla zarar görmeyece─čini dü┼čünerek böyle bir harekete kalk─▒┼čm─▒┼člard─▒[19]. Ne var ki büyük devletlerin statükonun muhafazas─▒na dair ald─▒klar─▒ karar, Osmanl─▒'n─▒n muhtemel bir galibiyetinde toprak kazanmas─▒n─▒n önüne geçmek içindi. Sava┼č Balkan devletlerinin galibiyeti ile bitince al─▒nan bu karar unutulup gitti.

─░ttihatç─▒lar─▒n ikiyüzlü siyasetine en bâriz örnek, Talat Pa┼ča'n─▒n an─▒lar─▒nda bu döneme ait anlat─▒m─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Talat Pa┼ča, Balkan Sava┼č─▒ öncesinde 100 bin ki┼čiye yak─▒n askerin terhis edilmesini ele┼čtirerek; "Bir yandan k─▒talar terhis edilirken öte yandan yeni k─▒talar silah alt─▒na al─▒n─▒yor ve -kadrolar de─či┼čmi┼č oldu─čundan- ne subaylar askerleri ne de askerler subaylar─▒ tan─▒yordu. Böyle karmakar─▒┼č─▒k bir ordu ile sava┼č, Türkiye için daha ba┼člamadan kaybedilmi┼čti"[20].

Oysa yukar─▒da Dolmabahçe Saray─▒'n─▒n bahçesinde harp taraftar─▒ gösteride en ön safta Hallaçyan Efendi ile bayrak sallayarak "harp isteriz, harp" diye ba─č─▒rarak gençleri galeyana getirirken, an─▒lar─▒nda söyledi─či olumsuz ┼čartlar zaten olu┼čmu┼čtu. Yani kendi tabirine göre "harp Türkiye için daha ba┼člamadan kaybedilmi┼čti". Bunu üzerinden y─▒llar geçtikten sonra böylece yazan Talat Bey'in, saray bahçesinde harp k─▒┼čk─▒rt─▒c─▒l─▒─č─▒ yap─▒p hükümete bar─▒┼č yolunu kapamaya çal─▒┼čmas─▒, -t─▒pk─▒ ─░ttihatç─▒lar─▒n sava┼č ba┼člad─▒─č─▒nda cephedeki askeri sava┼čmamaya te┼čvik edici hareketlerinde oldu─ču gibi- muhalifi oldu─ču hükümeti sava┼č yüzünden zor durumda b─▒rakarak bu sayede onu dü┼čürüp iktidar─▒ ele geçirmek amac─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildi[21].

─░ttihat ve Terakki mensuplar─▒n─▒n orduda bozgun ç─▒kartmaya çal─▒┼čt─▒─č─▒ ve bu sayede o s─▒rada i┼č ba┼č─▒nda olan hükümeti devirip yeniden iktidara gelmeye çal─▒┼čt─▒─č─▒ hakk─▒nda çok ┼čeyler söylenmi┼č ve yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

Bunlardan birisi, Talat Bey'in Balkan Sava┼č─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda bir vatanperverlik örne─či göstererek er üniformas─▒yla gönüllü olarak orduya kat─▒larak ve Edirne'ye gitmesidir. Sâb─▒k dâhiliye naz─▒r─▒ Edirne'de er üniformas─▒yla komutanlara mahsus otele yerle┼čmi┼č ve kendisine hizmet için bir de emir eri tahsis edilmi┼čti! Ancak Talat Bey Edirne'de bo┼č durmam─▒┼č Hilâl-i Ahmer delegesi olarak Edirne'de bulunan Dr. Bahattin ┼×akir ile birlikte, tasvip edilmeyecek baz─▒ faaliyetler içine girmi┼člerdi. Buna dair ┼×ükrü Pa┼ča ┼ču bilgileri vermektedir:

"Harbin ba┼č─▒nda ─░ttihatç─▒lar─▒n eski Dâhiliye Naz─▒r─▒ Talat Bey, gönüllü nefer yaz─▒l─▒p Edirne'ye gelmi┼čti. Maksad─▒ askerlik yapmak de─čil, askeri ifsad etmekti. ─░kinci derecedeki kumandan pa┼čalar─▒n oturdu─ču binaya yerle┼čmi┼č ve t─▒pk─▒ o pa┼čalar gibi o nefer beye de emirberler tahsis edilmi┼čti. Nefer bey, kumandan pa┼čalar─▒n sofras─▒na oturuyor ve adeta bir "Nefer Pa┼ča" muamelesi görüyordu. Tabii bu durum subay ve erler aras─▒nda birçok dedikoduya sebep oldu.

Talat Bey'in her günkü faaliyeti hakk─▒nda raporlar al─▒yordum. Askeri harp etmemeye te┼čvik ediyor ve bilhassa Anadolu'dan gelen erlere Rumeli'nin kendi vatanlar─▒ olmad─▒─č─▒ndan bahsediyordu. O s─▒rada dü┼čman ordusu ilerlemekte ve Edirne muhasaraya dü┼čmek üzereydi. Tabii böyle bir fesada daha fazla tahammül edemezdim. Talat Bey'i ça─č─▒rtt─▒m. Kar┼č─▒mda askeri vaziyet alan nefer elbiseli müfside; "Bey o─člum!" diye hitap ederek; Edirne'deki normal d─▒┼č─▒ vaziyetini ve bu vaziyetten istifade ederek yapt─▒─č─▒ menfi propaganday─▒ anlatt─▒m. Bu hâle bir dakika daha tahammül edemeyece─čimi, Edirne'de kald─▒─č─▒ takdirde kendisini maazallah idam ettirmek mecburiyetinde kalaca─č─▒m─▒ ve böyle bir mecburiyette kalmak istemedi─čim için o günkü trenle derhal ─░stanbul'a hareket etmesini emrettim"[22].

Talat Bey'in ihanet kabul edilecek bu uygunsuz hareketine ba┼čka bir kaynakta rastlamad─▒k. Ancak o dönemde Talat Bey'in bu hareketi ─░stanbul'da a─č─▒zdan a─č─▒za yay─▒lm─▒┼čt─▒. Cavid Bey hat─▒rat─▒nda buna de─činerek Talat'─▒ aklamaya çal─▒┼č─▒r: "Muhalifleri Talat'─▒n askerlik görevi için Edirne'ye gitmesinden bile istifade edip hakk─▒nda iftiralar yay─▒yorlar. Orduyu ayakland─▒rmaya gitmi┼č, harp esnas─▒nda orduda ihtilal ç─▒karacakm─▒┼č. ─░┼čte ┼čimdi her a─č─▒zda dola┼čan sözler!" diyerek Talat hakk─▒ndaki ithamlar─▒n iftira oldu─čunu anlat─▒r[23].

Ordu içinde de bile bile ve isteyerek h─▒yanet edilip edilmedi─či sorunu vard─▒r. Balkan Harbi s─▒ras─▒nda iç didi┼čme ve particilik yüzünden baz─▒ ordu ve donanma subaylar─▒n─▒n h─▒yanet içinde oldu─ču ve baz─▒ kimselerin bozgun ç─▒kmas─▒ için elden geleni yapt─▒─č─▒ sözü ortal─▒kta dola┼čm─▒┼čt─▒r. Harp ba┼člay─▒nca asker içine kar─▒┼č─▒p erleri sava┼čmamaya te┼čvik edenler, Anadolu'dan gelmi┼č askerlere; "Rumeli'den sana ne, senin vatan─▒n Anadolu'dad─▒r. Hayat─▒n─▒ beyhude feda etme!" ┼čeklinde propagandayla ak─▒llar─▒n─▒ kar─▒┼čt─▒rmaya çal─▒┼čanlar─▒n, ─░stanbul'da Divan-─▒ Harbe verildi─či ancak sonradan bu ki┼čilerin affa u─črad─▒─č─▒ rivayetleri hat─▒ratlarda göze çarpar[24]. Cephedeki askerin sava┼čmamaya ve firara te┼čvik edildi─čine hat─▒ratlarda rastlamak mümkündür. Bunun yan─▒ s─▒ra harp tarihçisi Mehmed Nihad Bey'in eserinde harp ceridelerinden al─▒nm─▒┼č parçalar vard─▒r. Balkan Sava┼č─▒'nda kolordu kumandanl─▒─č─▒ yapan Mahmut Muhtar Pa┼ča ise, Balkan Sava┼č─▒'n─▒ anlatt─▒─č─▒ eserinde emrindeki tümen komutanlar─▒ndan Cemal Bey'in (Cemal Pa┼ča) kendisine gönderdi─či raporda; "Muharebenin son günlerinde Anadolu askeri aras─▒nda garip bir halet-i ruhiye görülmeye ba┼člad─▒─č─▒, Anadolu'daki dört vilayetin kendilerine kâfi oldu─čunu, beyhude Rumeli için kan döktüklerini birbirlerine söylediklerini" yazmaktad─▒r[25].

Bütün Rumeli'nin kayb─▒na ─░stanbul'un aylarca Bulgar tehdidi alt─▒nda kalmas─▒na, yüz binlerce Rumeli Türkünün vah┼čice öldürülmesine, bir o kadar─▒n─▒n yerini yurdunu terk ederek sefil bir halde muhacir olmas─▒na sebep olan Balkan Sava┼č─▒'nda dü┼čman─▒n galibiyetine çal─▒┼čacak kadar ┼čahsî istikbâl ve iktidar h─▒rs─▒ ile gözü dönmü┼č olanlar─▒n varl─▒─č─▒ yalan de─čil. Maalesef sava┼čtan sonraki durum, bu gibi vatana ihanet derecesinde i┼členmi┼č suçlar─▒n, derinden derine incelenmesine ve muhakeme edilmesine uygun olmam─▒┼č ve dolay─▒s─▒yla bu yolda resmî olarak bir ┼čey saptanamam─▒┼čt─▒r.

5- Bâb─▒âli Bask─▒n─▒ ve Edirne'yi kim verdi? "Edirne sukût etti, fakat millet mânen yükseldi"

─░nk─▒lâp Tarihi adl─▒ eserinde Yusuf Hikmet Bayur üzerinden yaln─▒zca 30 y─▒l geçmi┼č olan Bâb─▒âli Bask─▒n─▒'ndan bahsederken söze ┼čöyle ba┼člamaktad─▒r; Bu olay─▒n içyüzü ve bunu do─čurmu┼č olan etkenler bugüne kadar kesin olarak anla┼č─▒lm─▒┼č ve aç─▒─ča ç─▒kar─▒lm─▒┼č de─čildir. Bunun birçok sebebi vard─▒r. Bir kere bu i┼č üzerinde resmi bir inceleme yap─▒lmam─▒┼čt─▒r. Çünkü bu i┼či ba┼čaranlar hemen iktidara geçmi┼č olduklar─▒ndan kendilerine kar┼č─▒ bir hâl alabilecek olan bir inceleme yapt─▒ramazlard─▒[26].

Gerçekten de Bâb─▒âli Bask─▒n─▒ ile alakal─▒ Osmanl─▒ Ar┼čivi'nde belge yoktur. 23 Ocak günü ile alakal─▒ belgeler sadece Kâmil Pa┼ča'n─▒n istifas─▒, Mahmut ┼×evket Pa┼ča'n─▒n sadarete tayinini içerir. Yap─▒lan bask─▒n, ba┼čta Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča olmak üzere ölen alt─▒ ki┼čiden hiç bahsedilmez.

Bâb─▒âli Bask─▒n─▒'n─▒ bize ayr─▒nt─▒l─▒ olarak anlatanlar o dönemi ya┼čayan baz─▒ ki┼čilerin hat─▒ratlar─▒d─▒r. ─░┼čin içine hat─▒rat girince de ister istemez birbirinden farkl─▒ ve çe┼čitli anlat─▒mlarla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒n─▒r. Hiçbir kaynak gösterilmeden baz─▒lar─▒ gördüklerini, baz─▒lar─▒ ┼čuradan buradan duyduklar─▒n─▒ aktar─▒rlar bu hat─▒ratlarda. ─░nceledi─čimiz hat─▒ratlarda ┼čunu gördük ki, hat─▒rat sahibinin siyasî görü┼čü, duru┼ču, ─░ttihatç─▒ olup olmad─▒─č─▒ gibi hususlar, Bâb─▒âli Bask─▒n─▒'na bak─▒┼č─▒n─▒ ve bu olay─▒ aktar─▒┼č─▒n─▒ ciddi olarak belirlemektedir.

Burada resmi olmayan bir tarih anlat─▒m─▒na, yani hat─▒ratlara dayanarak Bâb─▒âli Bask─▒n─▒'n─▒ do─čru kabul etti─čimiz yönü ile kayna─č─▒n─▒ belirterek anlatmaya çal─▒┼čaca─č─▒z.

Bâb─▒âli Bask─▒n─▒'n─▒n ya┼čand─▒─č─▒ 1913 Ocak ay─▒ içinde ülkenin manzaras─▒ ┼ču idi: Balkan Devletleriyle giri┼čilen sava┼čta ordu hiç beklenmeyen utanç verici ve onur k─▒r─▒c─▒ bir ma─člubiyete u─čram─▒┼č, Rumeli'nin bir-iki ┼čehir haricinde hemen hepsi birkaç hafta içinde dü┼čman─▒n eline geçmi┼č, milyonlarca Müslüman bask─▒ ve mezalime maruz kalm─▒┼č, yüzbinlercesi yurdunu terkedip muhacir olmu┼čtu. Sava┼č ba┼člad─▒─č─▒nda iktidarda bulunan Ahmet Muhtar Pa┼ča Hükümeti, 1912 Ekim ay─▒ sonunda istifa etmi┼č yerine Kâmil Pa┼ča hükümeti kurulmu┼čtu. Yeni hükümet döneminde de yenilgiler devam etmi┼č, Trakya'da sadece Edirne direnirken, Bulgarlar Çatalca'ya dayanm─▒┼č, Rumeli'de ise Yanya ve ─░┼čkodra kaleleri d─▒┼č─▒nda bütün Osmanl─▒ topraklar─▒ Balkan devletlerinin eline geçmi┼čti.

Kâmil Pa┼ča hükümetinin te┼čebbüsleri sonucunda 3 Aral─▒k'ta mütareke imzalanm─▒┼č ve Londra'da toplanan konferansta büyük devletlerin gözetiminde bar─▒┼č anla┼čmas─▒ görü┼čmelerine devam edilmekteydi.

Ancak bar─▒┼č görü┼čmeleri galip Balkan devletlerinin; Edirne dâhil, Midye-Enez hatt─▒n─▒n bat─▒s─▒nda bulunan bütün Trakya ve Rumeli'yi, Ege Adalar─▒n─▒n tamam─▒n─▒ talep etmeleri sebebiyle t─▒kanm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ hükümeti, Rumeli'den vazgeçti─čini ancak Edirne ve Ege Adalar─▒n─▒n terk edilmesine tahammül edilemeyece─čini ileri sürmekteydi. Görü┼čmeler ç─▒kmaza girince, Büyük Devletlerin ─░stanbul'da bulunan sefirleri ortak bir nota vererek; Osmanl─▒ Devleti'nin Edirne'yi Balkan devletlerine b─▒rakmas─▒n─▒, Ege Adalar─▒n─▒n gelece─činin tayinini büyük devletlerin karar─▒na b─▒rakmalar─▒n─▒ talep ettiler. Bu notaya verilecek cevapla, ya bar─▒┼č görü┼čmeleri devam edecekti ya da harp yeniden ba┼člayacakt─▒.

Notaya verilecek cevab─▒n ne yolda olaca─č─▒, 22 Ocak 1913 günü Dolmabahçe Saray─▒'nda padi┼čah─▒n da takip etti─či bir ┼×ura-y─▒ Saltanat'ta görü┼čüldü. ┼×ura'n─▒n karar─▒, bar─▒┼č antla┼čmas─▒n─▒ mümkün k─▒lacak, sulh yanl─▒s─▒ bir cevap verilmesi yönünde ç─▒kt─▒. Bunun üzerine Kâmil Pa┼ča hükümeti verilecek cevab─▒n içeri─čini haz─▒rlamak ve büyük devletler sefirlerine vermek üzere 23 Ocak 1913 Per┼čembe günü Bâb─▒âli'de topland─▒.

─░┼čte hükümetin cevabî nota tasla─č─▒ üzerinde müzakerelerde bulundu─ču esnada, ─░ttihat ve Terakki F─▒rkas─▒'n─▒n tertip etti─či ve tarihe Bâb─▒âli Bask─▒n─▒ ad─▒yla geçen hükümet darbesi gerçekle┼čti.

─░┼čler bu a┼čamaya gelene kadar ─░ttihat ve Terakki'nin iç siyasette izledi─či yol özetle ┼ču ┼čekilde idi:

─░ttihat ve Terakki'nin vesayetindeki Said Pa┼ča hükümeti 15 Temmuz Meclis'ten 1912'de güven oyu almas─▒na ra─čmen kendi içindeki sorunlar yüzünden çekilmi┼č, yerine Ahmet Muhtar Pa┼ča'n─▒n tarafs─▒z bir kimlikle olu┼čturdu─ču ve içinde eski sadrazamlar─▒n ve devrin önemli siyasetçilerinin bulunmas─▒ndan dolay─▒ "Büyük Kabine"; kabinede Ahmet Muhtar Pa┼ča'n─▒n Sadrazam, o─člu Mahmut Muhtar Pa┼ča'n─▒n Bahriye Naz─▒r─▒ olmas─▒ndan kinâye "Baba-O─čul Kabinesi" diye isimlendirilen kabine kuruldu.

─░ttihatç─▒lar Balkan Sava┼č─▒ arifesinde sava┼č yanl─▒s─▒ bir tutum içinde kabineyi sava┼ča mecbur b─▒rakmak için gösteriler yapm─▒┼č/yapt─▒rm─▒┼čt─▒. Al─▒nan ma─člubiyetler üzerine hükümete yüklenerek ordunun iyi haz─▒rlanmad─▒─č─▒, seferberli─čin zaman─▒nda yap─▒lmad─▒─č─▒ iddias─▒yla hükümetin istifas─▒n─▒ istediler. Bundan amaç hükümeti dü┼čürüp kendi iktidarlar─▒na yol açmakt─▒. Ekim ay─▒ sonunda beklenen oldu ve Ahmet Muhtar Pa┼ča Hükümeti istifa etti. Ancak beklenmeyen bir ┼čey oldu, iktidara ─░ttihatç─▒lara kar┼č─▒ oldu─ču bilinen Kâmil Pa┼ča geçti.

Ordunun ma─člubiyetlere devam etmesi ve Çatalca'ya dayanan Bulgarlar─▒n ─░stanbul'u tehdit etmesi Kâmil Pa┼ča hükümetini zor durumda b─▒rakt─▒ysa da Bulgarlar─▒n Çatalca hatt─▒nda durdurulmas─▒ yeni hükümete kuvvet kazand─▒rd─▒. Yeni hükümet ve bilhassa Dâhiliye Naz─▒r─▒ Ahmet Re┼čit Bey, ─░ttihatç─▒lar─▒n hükümet aleyhine tertiplerini, askeri sava┼čmamaya te┼čviklerini soru┼čturmaya ba┼člad─▒. Kurulan divan-─▒ harpçe ─░ttihatç─▒lar─▒n bir k─▒sm─▒ tutukland─▒, bir k─▒sm─▒ sakland─▒, bir k─▒sm─▒ Avrupa'ya kaçt─▒.

Serbest olanlar üzerlerindeki bask─▒dan kurtulman─▒n yollar─▒n─▒ aramaktayd─▒lar. ─░┼čbirli─či yapmaya çal─▒┼čt─▒klar─▒ Sadrazam Kâmil Pa┼ča'dan ümitlerini kesince Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča üzerinde çal─▒┼čmaya ba┼člad─▒lar. Onunla yapt─▒klar─▒ görü┼čmelerde muhtemelen Kâmil Pa┼ča hükümetinin dü┼čürülmesiyle kendisinin sadrazam yap─▒laca─č─▒ vaadiyle Naz─▒m Pa┼ča'y─▒ elde ettiler.

Bunun etkisi hemen görüldü. Divan-─▒ Harpçe tutuklanan ─░ttihatç─▒lar, Naz─▒m Pa┼ča taraf─▒ndan sal─▒verildi. Böylece ─░ttihatç─▒lar her türlü bask─▒ ve takipten kurtularak serbestçe çal─▒┼čma imkân─▒ buldular.

Naz─▒m Pa┼ča ─░ttihatç─▒lardan Cemal Bey'i merkezi Ca─čalo─člu'nda bulunan Menzil Müfetti┼čli─čine, Enver Bey'i de karargâh─▒ ─░stanbul civar─▒nda bulunan 10. Kolordu kurmay ba┼čkanl─▒─č─▒na tayin etti. Böylece yap─▒lacak hareketin stratejik altyap─▒s─▒ olu┼čturulmaya ba┼čland─▒.

Hükümeti bir darbe ile dü┼čürmek karar─▒ Talat Bey ve Kara Kemal öncülü─čünde al─▒nm─▒┼čt─▒. Hükümet darbesi, bir miting havas─▒nda halk─▒ galeyana getirip Bâb─▒âli bask─▒n─▒ ile gerçekle┼čtirilecekti.

Bask─▒n─▒ engelleyecek kolluk kuvvetleri de esasen elde edilmi┼čti. ─░stanbul Muhaf─▒z─▒ Memduh Pa┼ča Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n adam─▒ olmas─▒ münasebetiyle kendi saflar─▒na dâhil edilmi┼čti. Dâhiliye Nezareti'ne ba─čl─▒ polis kuvveti ise ço─čunlu─ču ─░ttihat ve Terakki'ye ba─čl─▒ kimselerden olu┼čmaktayd─▒[27]. Bâb─▒âli'yi koruyan muhaf─▒z taburu ise birkaç gün önce ya┼čl─▒ redif askerlerinden olu┼čan ba┼čka bir birlikle de─či┼čtirilmi┼č, ba┼č─▒na da ─░ttihatç─▒ bir subay getirilmi┼čti. Gerçekten de bask─▒n s─▒ras─▒nda Bâb─▒âli'deki bu muhaf─▒z birli─či, hükümet bask─▒na u─črar, içeride silahlar patlarken hiçbir i┼če kar─▒┼čmam─▒┼č, Bâb─▒âli'nin alt─▒nda bulunan Nall─▒mescit Camii önünde silah çat─▒p beklemi┼čtir[28].

Hükümet cephesinde ise durum ┼ču merkezde idi: Sadrazam Kâmil Pa┼ča, Dâhiliye Naz─▒r─▒ Ahmet Re┼čit Bey'in ald─▒─č─▒ istihbarata istinaden yapt─▒─č─▒ uyar─▒lar─▒ ciddiye alm─▒yor, ─░ttihatç─▒lar─▒n kendisine kar┼č─▒ bir darbe yapacaklar─▒na ihtimal vermiyordu. Bu konuda son derece rahat ve gafil bulunmaktayd─▒. Hatta bask─▒ndan bir gün önce büyük devletlerin notas─▒na verilecek cevab─▒n ne yolda olmas─▒ gerekti─čine dair toplanan ┼×ura-y─▒ Saltanat'a, gelecekte itiraz ve muhalefet vesilesi yapmamalar─▒ için ─░ttihatç─▒lar─▒n da ça─čr─▒lmas─▒ ihtar olununca, Kâmil Pa┼ča ─░ttihatç─▒lar─▒ kastederek; "Art─▒k gelece─či filan kalmad─▒; onlar bir ihtilal f─▒rkas─▒ idi, merkezleri Selanik'ti. Selanik gitti, onlar da defolup giderler"[29] demi┼čti. Bununla beraber hem sadrazam hem de dâhiliye naz─▒r─▒ hiçbir zaman Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n ihanetine ve hükümet aleyhine ─░ttihatç─▒larla anla┼č─▒p i┼čbirli─či yapt─▒─č─▒na inanmam─▒┼čt─▒.

─░ttihatç─▒lar─▒n eylem plan─▒ Ocak ay─▒n─▒n ilk haftas─▒nda Sirkeci'de Meserret Oteli'nde yap─▒ld─▒. Önce hükümete kar┼č─▒ kamuoyu olu┼čturmak üzere propaganda ve dezenformasyon ba┼člat─▒ld─▒. Buna göre ─░ttihat ve Terakki'nin haz─▒rlad─▒─č─▒ eksiksiz ordunun bozuldu─ču ve bu yüzden ma─člup olundu─ču, mevcut hükümetin Edirne ve Ege Adalar─▒n─▒ dü┼čmanlara vermek üzere oldu─ču, kurtulu┼čun ─░ttihat ve Terakki'nin i┼č ba┼č─▒na gelmesinde oldu─ču yönünde propagandalar, ba┼čta ─░stanbul olmak üzere ülkenin her taraf─▒ndaki örgüt ┼čubelerince yay─▒ld─▒.

Bask─▒n─▒n zaman─▒ ve ayr─▒nt─▒lar─▒ ─░ttihatç─▒ Emin Be┼če'nin Vefa'daki evinde yap─▒lan iki toplant─▒ ile kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Buna göre 23 Ocak Per┼čembe günü ö─čleden sonra harekete geçilecekti[30].

─░ttihat ve Terakki ileri gelenleri 23 Ocak Per┼čembe günü Ca─čalo─člunda ─░ttihat ve Terakki genel merkezinin (bugünkü Cumhuriyet gazetesi binas─▒) kar┼č─▒s─▒nda bulunan Cemal Bey'in müfetti┼či oldu─ču Menzil Müfetti┼čli─či binas─▒nda toplanm─▒┼čt─▒. Bask─▒ndan sonra Sadaret'e getirmek istedikleri ve önceden irtibat kurduklar─▒ Mahmut ┼×evket Pa┼ča'ya da haz─▒r olmas─▒ için bir haberci göndermi┼člerdi.

Ö─čleden sonra saat 15'te hareket ba┼člad─▒. Enver Bey k─▒r bir at─▒n üzerinde iki yan─▒nda sonradan yaveri olacak olan ─░zmitli Mümtaz ile Hilmi oldu─ču halde Bâb─▒âli'ye do─čru ilerlemeye ba┼člad─▒. Naf─▒a Nezareti önüne (┼čimdiki ─░stanbul ─░l Milli E─čitim Müdürlü─čü binas─▒) gelindi─činde ünlü hatip Ömer Naci binan─▒n giri┼čindeki balkona atlayarak hararetli bir konu┼čma yapmaya ba┼člad─▒; "Vatanda┼člar, Kâmil Pa┼ča hükümeti Edirne'yi Bulgarlara bugün resmen terkediyor, ┼ču dakikada –eliyle göstererek- Bâb─▒âli'de notalar imzalan─▒yor"[31] diyerek kalabal─▒k toplamaya çal─▒┼čt─▒.

Enver Bey ve yan─▒ndakiler yoku┼č a┼ča─č─▒ yürüyerek Bâb─▒âli (bugünkü ─░stanbul Valili─či) önüne geldiler. Kap─▒ önünde nöbet bekleyen iki er, üniformal─▒ Enver Bey'in yolu aç komutuna uyarak çekildiler. Bask─▒nc─▒lar içeri girince ilk önce ┼×eyhülislam Cemaleddin Efendi'nin korumas─▒ olan sivil komiseri vurdular. Silah sesleri üzerine hole ç─▒kan Sadaret yaveri Yarbay Nafiz Bey tabancas─▒n─▒ çekerek müdahale etmek istediyse de vurulup yaraland─▒ ve odas─▒na s─▒─č─▒nd─▒. Pe┼činden ko┼čan bask─▒nc─▒lardan Mustafa Necip'i vurdu, her ikisi de öldü. Bu s─▒rada Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n yaveri Tevfik Bey yard─▒ma ko┼čtuysa da bir kur┼čunla o da öldürüldü.

Bu s─▒rada Meclis-i Vükela (Bakanlar Kurulu) toplant─▒ halinde idi. Sadrazam Kâmil Pa┼ča k─▒sa süre önce padi┼čah─▒n bir emrini getiren Saray Ba┼čkâtibi Ali Fuad Bey'le (Türkgeldi) görü┼čmek üzere toplant─▒ salonunda kendi makam odas─▒na geçmi┼čti. Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča gürültüler üzerine toplant─▒ salonundan hole ç─▒k─▒nca bask─▒nc─▒larla burun buruna geldi. Naz─▒m Pa┼ča salonun ortas─▒nda, kar┼č─▒s─▒nda Enver ve yan─▒nda bulunan Sapancal─▒ Hakk─▒, Hilmi, ─░zmitli Mümtaz ve Yakup Cemil'e hitaben, bir anlat─▒ma göre;

—Ne oluyor? Nedir bu? Haddinizi bilmiyorsunuz, akl─▒n─▒zca Sadaret'i basmaya m─▒ geldiniz?[32]

Di─čer bir anlat─▒ma göre ise;

—P......ler, siz beni aldatt─▒n─▒z. Bana verdi─činiz söz böyle miydi?[33] demi┼čti.

Enver Bey sayg─▒l─▒ bir tav─▒rla:

—Efendim, millet sizi…

Demeye kalmadan Yakup Cemil, sol taraf─▒nda durdu─ču pa┼čan─▒n arkas─▒ndan elini uzatarak sa─č ┼čaka─č─▒ndan bir kur┼čunla vurup öldürdü[34].

Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n kazaen vuruldu─ču rivayet edilmi┼čse de Naz─▒m Pa┼ča'n─▒n bask─▒n s─▒ras─▒nda öldürülmesinin önceden tasarlanm─▒┼č oldu─ču ┼čüphesizdir; çünkü böylelikle yap─▒lan i┼čin faydalar─▒n─▒ onunla payla┼čmak külfetinden kurtulmu┼č oluyorlard─▒. Ayn─▒ zamanda ─░ttihatç─▒lar içinde ona muhalif olanlar da tatmin edilmi┼č oluyordu. Yakup Cemil Meclis-i Vükela odas─▒ kap─▒s─▒ önünde Enver Bey'le konu┼čan Naz─▒m Pa┼ča'y─▒ kasten vurmu┼čtu[35].

Sonras─▒nda Talat ve Enver Beyler Sadrazam Kâmil Pa┼ča'n─▒n bulundu─ču odaya girerek istifa etmesini bildirdiler. Kâmil Pa┼ča so─čukkanl─▒l─▒kla onlara laf anlatmak istediyse de Talat'─▒n sert bir tav─▒rla; "─░stifa! ─░stifa!" diye sözünü kesmesi üzerine istifas─▒n─▒ yazarak verdi.

Enver Bey derhal saraya gidip Kâmil Pa┼ča'n─▒n istifa etti─čini arz ederek Mahmut ┼×evket Pa┼ča'n─▒n sadrazam tayin edildi─čini içeren iradeyi al─▒p Bâb─▒âli'ye geri döndü.

Her ┼čey çok k─▒sa bir süre içinde olup bitmi┼čti. Sultan Re┼čad ba┼čta olmak üzere kimsenin olan bitenden haberi yoktur. Talat Pa┼ča hemen Dâhiliye Naz─▒r─▒ vekili s─▒fat─▒yla vilayetlere gönderdi─či telgrafla; Kâmil Pa┼ča hükümetinin Edirne ve Adalar─▒ dü┼čmana b─▒rakmaya karar verdi─čini bu yüzden galeyana gelen ahalinin Bâb─▒âli önünde gösterilerde bulunmas─▒ üzerine hükümetin istifa etti─čini bildirmi┼čti[36].

Edirne ve Adalar üzerinden yap─▒lan bu dezenformasyon, ─░ttihatç─▒lar─▒n yapt─▒klar─▒ hükümet darbesini mazur göstermek ve kendilerini temize ç─▒karmak için kullanacaklar─▒ en önemli propaganda malzemesi olacakt─▒r. ─░ttihat ve Terakki, Kâmil Pa┼ča hükümetini Edirne'yi Bulgarlara terk etmi┼č gibi göstererek ve buna istinaden Bâb─▒âli bask─▒n─▒na milli bir galeyan ┼čekli vermek istemi┼čtir[37].

Esas─▒nda Bâb─▒âli Bask─▒n─▒ ile hedeflenen Edirne'yi kurtarmak de─čildir. Amaç iktidar─▒ ele geçirmekti. Nitekim Edirne'nin Bulgarlara teslimine hükümetçe raz─▒ olundu─čuna dair büyük devletlerin notas─▒na cevap olarak yaz─▒l─▒p büyük elçiliklere gönderildi─či umulan notadan sonra Bâb─▒âli bas─▒lm─▒┼čt─▒. Böylece büyük devletlere Edirne'nin teslim olundu─ču önceden bir nota ile bildirilmi┼č olacak ve "ne yapal─▒m olan olmu┼č Edirne'yi dü┼čmana vermemek i┼činde geç kalm─▒┼č─▒z, nota gitmi┼č, art─▒k onu geri alamay─▒z" demek mümkün olacakt─▒. Ancak söz konusu notan─▒n gönderilmedi─či ve esasen haz─▒rlanan notada Edirne'nin Bulgarlara b─▒rak─▒lmas─▒ hiç tasarlanmad─▒─č─▒ görülünce o nota müsveddesi yok edilmi┼č ve onun içeri─či hakk─▒nda bilinen yalan biçimde haberler yay─▒larak bir dezenformasyon faaliyeti ba┼člat─▒lm─▒┼č ve yap─▒lan bask─▒n ve ba┼čta Naz─▒m Pa┼ča olmak üzere i┼členen cinayetler mazur gösterilmek istenmi┼čti[38].

Bâb─▒âli Bask─▒n─▒'na gerekçe gösterilen "nota meselesi" ve "Edirne veriliyor" propagandas─▒n─▒n nereden kaynakland─▒─č─▒ üzerinde biraz durmak gerekir:

Yukar─▒da da bahsedildi─či üzere 17 Ocak'ta ─░stanbul'daki büyük devletler elçileri, Londra'da süren bar─▒┼č görü┼čmelerinde, Edirne'nin Balkan devletlerine terk edilmesi ve Ege Adalar─▒n─▒n gelece─čini belirlemenin kendilerine b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ isteyen ortak bir nota verdiler.

Bu notaya ne ┼čekilde cevap verilece─či Kâmil Pa┼ča kabinesinde tart─▒┼č─▒ld─▒. Neticede 18 Ocak'ta iki çözüm ┼čekli ortaya at─▒ld─▒:

Birinci çözüm; Edirne'den geçen Meriç nehrini s─▒n─▒r yaparak, kentin cami ve türbelerin bulundu─ču do─ču k─▒sm─▒n─▒n Osmanl─▒'da kalarak, bat─▒ k─▒sm─▒n─▒n Bulgaristan'a verilmesi.

─░kinci çözüm; 6 Ocak'ta ─░ngiltere D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Grey'in ileri sürdü─čü, Edirne'nin yans─▒z ve ba─č─▒ms─▒z ┼čehir olmas─▒ teklifinden hareketle, Edirne'nin büyük devletlerin seçece─či Müslüman bir valinin yönetiminde tarafs─▒z ve ba─č─▒ms─▒z bir ┼čehir haline getirilmesi önerisiydi.

23 Ocak 1913 günü Kâmil Pa┼ča hükümeti, ─░ngiltere'nin de deste─či ile kabul görme ihtimali daha yüksek olan ikinci çözüm ┼čeklini seçerek; Edirne'nin Berlin Antla┼čmas─▒'n─▒ imzalam─▒┼č devletlerin korumas─▒ alt─▒nda hangi ulustan olursa olsun, onlar taraf─▒ndan atanacak Müslüman bir valinin yönetiminde özgür, ba─č─▒ms─▒z ve tarafs─▒z bir kent durumuna getirilmesini, Çanakkale Bo─čaz─▒ yönünden ülkenin savunmas─▒ kayg─▒s─▒yla Ege Adalar─▒n─▒n elinde kalmas─▒n─▒ öneren bir nota tasla─č─▒ haz─▒rlamak için toplanm─▒┼čt─▒. Ancak notaya son ┼čeklini verip elçilere vermeye f─▒rsat bulunamad─▒. ─░ttihat ve Terakki komitesi, tertip etti─či "Bab─▒âli Bask─▒n─▒" ile bir hükümet darbesi yap─▒p idareyi ele geçirdi.

Kâmil Pa┼ča'n─▒n yerine geçen Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča'n─▒n, 17 Ocak tarihli büyük devletlerin notas─▒na bir cevap vermesi gerekiyordu. 30 Ocak 1913 tarihinde verilen cevabî notada; Edirne ┼čehrinin Meriç'in sol (do─ču) k─▒y─▒s─▒ndaki k─▒sm─▒n─▒ al─▒koyarak sa─č (bat─▒) k─▒y─▒s─▒ndaki k─▒s─▒m için karar vermeyi Büyük Devletlere b─▒rakmaya, Ege Adalar─▒n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒ ve Anadolu'nun bat─▒ sahili için olan stratejik konumunu belirttikten sonra, Adalar─▒n gelece─čine ili┼čkin karar─▒ büyük devletlere b─▒rakmay─▒ kabul eder, denmekteydi.

Görüldü─čü gibi her iki hükümetin notalar─▒nda Ege Adalar─▒ ile ilgili al─▒nan karar ayn─▒d─▒r. Ayr─▒ld─▒klar─▒ nokta olan Edirne konusunda ise, Kâmil Pa┼ča hükümetinin 18 Ocak'ta tart─▒┼čt─▒─č─▒ iki karardan Mahmut ┼×evket Pa┼ča birincisini, Kâmil Pa┼ča ikincisini benimsemi┼čtir.

Kâmil Pa┼ča hükümeti görüldü─čü gibi Edirne'yi vermiyor, tarafs─▒z ve serbest bir ┼čehir teklif ederek, mevcut ┼čartlar alt─▒nda anla┼čma zeminine uygun bir çözüm ┼čekli bulmaya çal─▒┼č─▒yordu.

Büyük devletlerin verdikleri notaya, Kâmil Pa┼ča ve Mahmut ┼×evket Pa┼ča hükümetlerinin haz─▒rlam─▒┼č olduklar─▒ cevabî notalar üzerinde hassasiyetle duran ve bu konuyu Belleten'de yay─▒nlad─▒─č─▒ "Yeni Bulunan Bir Belge Dolay─▒s─▒yla" isimli makalesinde analiz eden Yusuf Hikmet Bayur'a göre; "─░ttihatç─▒lar yapt─▒klar─▒ darbeyi me┼čru ve gerekli göstermek için dezenformasyon uygulay─▒p ┼čöyle bir haberi yaym─▒┼čt─▒r: "Kâmil Pa┼ča hükümeti Edirne vilayetini tamamen ve Ege Adalar─▒n─▒ k─▒smen dü┼čmana b─▒rakmaya karar vermi┼čtir. Bu yerleri kurtarmak için bu hükümeti devirdik".

─░┼čte bu yalan─▒ tutturabilmek için de Kâmil Pa┼ča kabinesinin bakanlar kurulunda görü┼čülen cevabî nota tasar─▒s─▒, ─░ttihatç─▒lar taraf─▒ndan ortadan kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Baz─▒ eserlerde gerçek durum belirtilmi┼č olmakla beraber çok kere bu yalan bugüne kadar yar─▒m yüzy─▒l─▒ a┼čan süre boyunca ya┼čam─▒┼č ve ya┼čamaktad─▒r"[39].

26 Mart 1913'te Edirne dü┼čünce, Bab─▒âli Bask─▒n─▒ gecesi "Edirne, Edirne" diye feryatlarla ortal─▒─č─▒ ç─▒nlatanlar bu defa a─č─▒zlar─▒n─▒ bile açmam─▒┼člard─▒. Edirne'nin dü┼čtü─čü iki gün boyunca resmen ilan edilememi┼č en sonunda 29 Mart 1913'te, ─░ttihat ve Terakki F─▒rkas─▒'n─▒n yar─▒ resmi yay─▒n organ─▒ gibi çal─▒┼čan Tanin gazetesinin ba┼čyaz─▒s─▒nda, Babanzâde ─░smail Hakk─▒'n─▒n imzas─▒ ile ç─▒kan makalede: "Edirne sukût etti (dü┼čtü), fakat millet mânen yükseldi(!)"[40] hezeyan─▒yla izah edilmeye çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒.

6- Edirne'nin geri al─▒n─▒┼č─▒: "Edirne Fatihi Enver Bey!"

29 Haziran 1913'te ─░kinci Balkan Sava┼č─▒ ba┼člay─▒nca, Osmanl─▒ hükümeti bu durumdan faydalanmak için harekete geçti. Önce 30 May─▒s 1913 tarihli Londra Antla┼čmas─▒'yla çizilen Midye-Enez hatt─▒na kadar olan arazinin i┼čgali için 6 Temmuz'da Midye-Enez hatt─▒na kadar ilerlemeye karar verildi[41]. Çünkü Bulgarlar Londra Muahedesi gere─či Midye-Enez hatt─▒na hâlen çekilmemi┼č, Çatalca önündeki mevzileri terk etmemi┼čti. 13 Temmuz'da harekete geçen Osmanl─▒ ordusu 15 Temmuz'da bu hatta kadar ilerledi[42].

Midye-Enez hatt─▒na yerle┼čtikten sonra, daha ileri gidip f─▒rsat bu f─▒rsat diyerek Edirne'nin geri al─▒nmas─▒ gündeme geldi. Edirne'nin geri al─▒nmas─▒ tart─▒┼čmalar─▒nda Talat Bey, harekete geçmek için önayak oluyordu. Fakat hükümetteki bakanlar aras─▒nda, Londra Muahedesi'ni bozmam─▒zdan dolay─▒ büyük devletlerin birle┼čerek askeri bir harekette bulunmalar─▒ ve bilhassa Ruslar─▒n bunu bahane ederek ─░stanbul'a yürümeleri tehlikesi yüzünden ayr─▒l─▒k ç─▒kt─▒. Baz─▒ bakanlar tereddüt gösteriyor, bu arada Evkaf Naz─▒r─▒ Hayri Bey; "Girit bizim can─▒m─▒z diye diye bu hale geldik. Edirne'yi de ona benzetmeyelim" diyordu[43].

Nihayet 17 Temmuz'da Osmanl─▒ hükümeti ileri hareket karar─▒ ald─▒ ve bu karar─▒n─▒ bir nota ile büyük devletlere bildirdi. Buna göre Osmanl─▒ hükümeti; s─▒n─▒r─▒ Meriç'e kadar götürme karar─▒ ald─▒─č─▒n─▒, bu s─▒n─▒r─▒ kesin olarak kabul edip hiçbir bahane ile Meriç'i a┼čmayaca─č─▒na dair teminat vermi┼čti[44].

─░leri hareket emrine göre sa─čdaki Abuk Pa┼ča ordusuna K─▒rkkilise, soldaki Hur┼čit Pa┼ča ordusuna Edirne, Enez'de bulunan Fahri Pa┼ča ordusuna ise Dimetoka istikametleri verilmi┼čti[45].

22 Temmuz'da Edirne al─▒nd─▒. Büyük devletler beklendi─či üzere buna s─▒cak bakmad─▒lar. ─░ngiltere, Fransa ve bilhassa Rusya i┼či tehdide kadar götürerek Osmanl─▒ ordusunun Edirne'den çekilmesini istedi. Bütün bu tehdit ve bask─▒lara ra─čmen Osmanl─▒ hükümeti Edirne'yi b─▒rakmak istemedi─čini aç─▒kça belirtmi┼čti. 10 gün kadar Osmanl─▒'ya bask─▒ ve gözda─č─▒ vererek Edirne'den ç─▒karmaya u─čra┼čan büyük devletler ortak bir askerî harekât karar─▒ alamad─▒, hiçbir devlet de tek ba┼č─▒na hareket etmeye yana┼čmad─▒─č─▒ için bir oldu bittiyle Edirne geri al─▒nm─▒┼č oldu[46].

Kabul etmek gerekir ki; Edirne'nin geri al─▒nmas─▒nda ─░ttihat ve Terakki hükümeti son derece cesur bir karar alarak Edirne'ye ilerlemi┼č, büyük devletlerden gelen bütün tehditleri gö─čüsleyerek sava┼č dâhil her ┼čeyi göze ald─▒─č─▒ kararl─▒l─▒─č─▒n─▒ gösterip Edirne'ye sahip olmu┼čtu. Bu karar─▒n al─▒nmas─▒nda ─░ttihat ve Terakki'nin siyasi kanad─▒nda Talat Bey, askerî kanad─▒nda Enver Bey faal rol oynam─▒┼čt─▒.

19 Temmuz'da ordu harekete geçince Hur┼čit Pa┼ča'n─▒n kurmay ba┼čkan─▒ Enver Bey ordunun ilerisindeki süvari ile gitmek için Ba┼čkomutan Vekili ─░zzet Pa┼ča'dan izin istemi┼č ve bu izin kendisine verilmi┼čti[47]. Enver Bey süvari tugay─▒ ile h─▒zl─▒ hareket ederek 21 Temmuz gecesi Edirne önüne geldi. Enver Bey 22 Temmuz sabah─▒ süvari tugay─▒n─▒n önünde giden Karsl─▒ Cihangiro─člu ─░brahim Bey'in komutas─▒ndaki gönüllü süvari birli─či ile beraber Bulgarlar─▒n birkaç saat evvel terk etmi┼č olduklar─▒ Edirne'ye girdi[48].

Enver Bey ilk i┼č olarak, daha Ba┼čkumandanl─▒─č─▒ haberdar etmeden, ba┼čar─▒y─▒ telgraflarla memleketin dört buca─č─▒na yaym─▒┼č, "Edirne Fatihi" unvan─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒.

23 Temmuz 1913'te gazeteler, Edirne'nin geri al─▒n─▒┼č─▒n─▒ müjdeleyen ba┼čl─▒klarla ç─▒kt─▒. Tanin gazetesi; "─░ki Büyük Bayram: 10 Temmuz – Edirne ve K─▒rlareli'nin Geri Al─▒n─▒┼č─▒" ba┼čl─▒─č─▒n─▒ atm─▒┼čt─▒[49]. (10 Temmuz -Miladi 23 Temmuz- Me┼črutiyet'in ilan edildi─či tarih o zaman milli bayram olarak kutlan─▒yordu).

Edirne'nin geri al─▒n─▒┼č─▒nda Yarbay Enver Bey herkesten çok ön plana ç─▒km─▒┼č, yerli yabanc─▒ bas─▒n─▒n ilgi oda─č─▒ olmu┼čtu. 29 Temmuz 1913'te Matin Gazetesi muhabiriyle yapt─▒─č─▒ görü┼čmede, büyük devletlerin Edirne'nin tahliye edilmesine dair yapt─▒klar─▒ bask─▒lara cevap olarak ┼ču beyanat─▒ vermi┼čti: "Edirne'yi tahliye etmeyece─čiz. Buraday─▒z, burada kalaca─č─▒z. Avrupa bilsin ki Osmanl─▒ ordusu Osmanl─▒ olan Edirne ┼čehrini müdafaa etmek için son askerine var─▒ncaya kadar feda edecektir. Edirne'den katiyen vazgeçemeyiz"[50].

Me┼črutiyetin ilan─▒nda "Hürriyet Kahraman─▒", Edirne'nin geri al─▒n─▒┼č─▒nda "Edirne Fatihi" olarak lanse edilen Enver Bey'in y─▒ld─▒z─▒ iyice parlat─▒lm─▒┼č, birkaç ay sonra yarbayl─▒ktan Tu─čgeneralli─če terfi ettirilerek Harbiye Naz─▒r─▒ ve Genelkurmay Ba┼čkan─▒ olmas─▒na zemin haz─▒rlanm─▒┼čt─▒.

─░kinci Balkan Sava┼č─▒'ndan istifade ederek Edirne'nin geri al─▒n─▒┼č─▒ ─░ttihat ve Terakki'nin Balkan Sava┼člar─▒ sürecinde yapm─▒┼č oldu─ču en hay─▒rl─▒ i┼č olmu┼čtur. Gerçekten de daha mürekkebi kurumam─▒┼č olan ve Avrupal─▒ büyük devletlerin garantörlü─čünde imzalanan Londra Antla┼čmas─▒ hükümlerini hiçe sayarak Edirne'nin bir oldu-bitti ile geri al─▒nmas─▒ son derece cesurca al─▒nm─▒┼č bir karard─▒. Zira Londra Antla┼čmas─▒'na garantör olarak imza koyan büyük devletlerin hepsi Edirne'nin geri al─▒n─▒┼č─▒na kar┼č─▒ ç─▒km─▒┼člard─▒. Hatta Rusya ve Fransa i┼či sava┼č tehdidine kadar vard─▒rarak sert ültimatomlarla Edirne'nin tahliyesini istemi┼člerdi. Bütün bu tehditleri gö─čüsleyerek, Edirne'nin geri al─▒nmas─▒ için ordunun ileri hareket karar─▒ almas─▒nda ─░ttihat ve Terakki'nin askerî kanad─▒ ba┼čta Enver Bey olmak üzere faal rol oynam─▒┼č; siyasî kanattan Talat Bey kabinenin ordunun ilerlemesine izin vermesini sa─člamakta önayak olmu┼čtu.

Bu yaz─▒ NTV Tarih Dergisi Ekim 2012, Say─▒: 45'te yay─▒nlanan makalenin geni┼čletilmi┼č halidir.

 

Not: Bu yaz─▒ yay─▒nlanmadan önce NTV Tarih Dergisi yönetiminden izin almam gerekiyordu. Yay─▒n hakk─▒ konular─▒nda son derece duyarl─▒ olmama ra─čmen ne yaz─▒k ki bu çok önemli noktay─▒ sonradan hat─▒rlad─▒m. NTV Tarih Genel Yay─▒n Yönetmeni Gürsel Göncü'den ve Gelibolu'yu Anlamak okurlar─▒ndan özür diliyorum. ( Tuncay Y─▒lmazer )


[1] R─▒fat Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča, Filiz Kitabevi, ─░stanbul, 1989, s. 369

[2] R─▒fat Uçarol, Balkan Sava┼č─▒ Öncesinde Terhis Olay─▒ ve Seferberlik ─░lan─▒ Sorunu, Dördüncü Askeri Tarih Semineri-Bildiriler, Genelkurmay Bas─▒mevi, Ankara, 1989, s. 270.

[3] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: I, TTK. Yay─▒n─▒, Ankara 1943, s. 305

[4] ─░smail Hami Dani┼čmend, ─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi, Cilt: 4, Türkiye Yay─▒nevi, ─░stanbul, 1972, s. 289

[5] R─▒fat Uçarol, Balkan Sava┼č─▒ Öncesinde Terhis Olay─▒ ve Seferberlik ─░lan─▒ Sorunu, s. 271

[6] TBMM Zab─▒t Ceridesi, ─░:33, 2 Temmuz 1328 (15 Temmuz 1912) C:2

[7] R─▒fat Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča, s.376

[8] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: II, s.110

[9] R─▒fat Uçarol, Balkan Sava┼č─▒ Öncesinde Terhis Olay─▒ ve Seferberlik ─░lan─▒ Sorunu, s.274

[10] Sina Ak┼čin, Jon Türkler ve ─░ttihat ve Terakki, Remzi Kitabevi, ─░stanbul, 1987, s.210

[11] Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivi, ─░.HR, 437/110

[12] R─▒fat Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča, s.374

[13] Cemil Topuzlu, 80 Y─▒ll─▒k Hat─▒ralar─▒m, ─░┼čaret Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2010, s.160

[14] Cemil Topuzlu, 80 Y─▒ll─▒k Hat─▒ralar─▒m, s.163

[15] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: I, s.389

[16] Cemil Topuzlu, 80 Y─▒ll─▒k Hat─▒ralar─▒m, s.164

[17] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: I, s.409

[18] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: I, s.410

[19] ─░smail Hami Dani┼čmend, ─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi, Cilt: 4, s.397;

 Ahmet Re┼čit Rey, Gördüklerim Yapt─▒klar─▒m, Türkiye Yay─▒nevi, ─░stanbul, 1945, s.185

[20] Talat Pa┼ča'n─▒n An─▒lar─▒, T. ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2000, s. 26.

[21] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: IV, s.244

[22] ─░smail Hami Dani┼čmend, ─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi, Cilt: 4, s.392

[23] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: IV, s.246

[24] Ahmet Re┼čit Rey, Gördüklerim Yapt─▒klar─▒m, s.185

[25] Mahmut Muhtar, Balkan Harbi, Tercüman 1001 Temel Eser, ─░stanbul, 1979, s.125

[26] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: II, s.254

[27] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: IV, s.283

[28] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: II, s.263;

 Ahmet Re┼čit Rey, Gördüklerim Yapt─▒klar─▒m, s. 205

[29] Ali Fuad Türkgeldi, Görüp ─░┼čittiklerim, TTK yay─▒n─▒, Ankara 1949, s.85

[30] Galip Vardar, ─░ttihat ve Terakki ─░çinde Dönenler, ─░nk─▒lâp Kitabevi, ─░stanbul, 1960, s.109

[31] Galip Vardar, ─░ttihat ve Terakki ─░çinde Dönenler, s.114

[32] Galip Vardar, ─░ttihat ve Terakki ─░çinde Dönenler, s.116

[33] Ali Fuad Türkgeldi, Görüp ─░┼čittiklerim, s.90

[34] Galip Vardar, ─░ttihat ve Terakki ─░çinde Dönenler, s.116

[35] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: IV, s.282

[36] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: II, s.270

[37] ─░smail Hami Dani┼čmend, ─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi, Cilt: 4, s.398

[38] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: IV, s. 273

[39] Yusuf Hikmet Bayur, Yeni Bulunan Bir Belge Dolay─▒s─▒yla, Belleten, Cilt XXX, Say─▒ 117, TTK Bas─▒mevi, Ankara, 1966, s.115

[40] Tanin Gazetesi, 29 Mart 1913

[41] Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivi, BEO, 4194/314540

[42] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: II, s.424

[43] Ali Fuad Türkgeldi, Görüp ─░┼čittiklerim, s. 65

[44] Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivi, HR. SYS, 1974/1

[45] Ahmet ─░zzet Pa┼ča, Feryad─▒m, Nehir Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1992, s.152

[46] Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâb─▒ Tarihi, Cilt: II, K─▒s─▒m: II, s.443

[47] Ahmet ─░zzet Pa┼ča, Feryad─▒m, s.153

[48] Tanin Gazetesi, 22 Temmuz 1913

[49] Tanin Gazetesi, 23 Temmuz 1913

[50] Tasvir-i Efkâr Gazetesi, 30 Temmuz 1913

 


  25581 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

07/06/2018 - 13:04 Balkan Sava┼člar─▒'nda Seferberlik ve Seferberli─čin Uygulanabilirli─či (─░smail Pehlivan)

02/05/2018 - 18:01 I. Balkan Sava┼č─▒ (─░smail Pehlivan)

15/04/2018 - 12:43 Balkan Sava┼člar─▒ÔÇÖnda Trakya ve 1912 Edek├Ây Katliam─▒-Atakan Sevgi (─░smail Pehlivan)

12/01/2017 - 09:30 Edirne Ku┼čatmas─▒ G├╝nl├╝─č├╝ - Ku┼čatma Alt─▒nda Ya┼čayan Birinin G├╝nl├╝k Notlar─▒ / R. P. Paul CHRISTOFF (├çev. Yunus Emre Kaleli)

15/05/2013 - 11:45 Balkan Sava┼člar─▒ G├╝nl├╝─č├╝ - Bo─čdan Filov (Haz─▒rlayan: H├╝seyin Mevsim)

23/01/2013 - 13:10 100. Y─▒l─▒nda Balkan Sava┼č─▒ ve B├ób─▒├óli Bask─▒n─▒ (Muzaffer Albayrak)

05/06/2012 - 09:17 Alahimanet Bosna (Tufan G├╝nd├╝z)

16/05/2012 - 16:59 Balkan Sava┼člar─▒nda Tekirda─čÔÇÖda Ya┼čan─▒lan Bulgar Mezalimine Dair ─░bretli Bir ├ľrnek ÔÇťKaz Vakas─▒ÔÇŁ (─░slam ├ľzdemir )

01/05/2012 - 07:03 T├╝rklerin RumeliÔÇÖye Vedas─▒-Ellis Ashmead-Bartlett

07/02/2012 - 13:23 Balkan Sava┼člar─▒n─▒n 100. Y─▒ld├Ân├╝m├╝nde ├çok ├ľnemli Bir Kitap ÔÇô Abdullah Pa┼čaÔÇÖn─▒n Balkan Harbi Hat─▒rat─▒ (Haz. T. Y─▒ld─▒r─▒m, ─░. ├ľzt├╝rk├ž├╝)

17/08/2011 - 19:59 Balkan Harbi Hat─▒ralar─▒ (├ľmer Seyfettin)

26/06/2011 - 01:57 Balkan Muharebeleri S─▒ras─▒nda Mustafa Kemal'in ├çanakkale B├Âlgesindeki Faaliyetleri (Yrd. Do├ž. Dr. Mithat Atabay)

20/03/2009 - 21:15 ─░mparatorlu─čun G├Âzya┼člar─▒ - Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ Neden Kaybettik ? ( Tuncay Y─▒lmazer )

11/04/2008 - 22:03 Balkan HarbiÔÇÖnin Toplumsal-Siyasal ve Ekonomik Etkileri -2 ( Sacit Kutlu )

31/03/2008 - 23:38 Balkan HarbiÔÇÖnin Toplumsal-Siyasal ve Ekonomik Etkileri -1( Sacit Kutlu )

22/08/2007 ─░stanbulÔÇÖda Sava┼č G├╝nleri - Wilhelm Feldmann ( Tuncay Y─▒lmazer )

29/03/2007 BALKAN SAVA┼×LARI ( 1912-1913) Richard C. Hall ( Tuncay Y─▒lmazer )