Hatırât (1912-1922) Cemal Paşa ( Yay. Haz. A. Zeki İzgöer)

Tarih: 22/05/2012   /   Toplam Yorum 6   / Yazar Adı:      /   Okunma 17561

Cemal Paşa’nın Hatırât’ı özellikle 1913-1917 yılları arasındaki siyasî, sosyal ve askerî gelişmelere ait önemli bir kaynaktır. Eser, Türkiye’de 1959 yılında Hatıralar, İttihat-Terakki ve Birinci Dünya Harbi (Tertipleyen: Behçet Cemal, Selek Yayınları, İstanbul, 384 s.) adıyla yayınlanmıştır. Yurt dışında ise Erinnerungen eines Türkischen Staatsmannes (München 1922) ve Memoires of a Turkish Statesman 1913-1919 (London 1922) başlıkları altında neşredilmiştir.Cemal Paşa Hatırât’ında zaman zaman siyasî bir takım konulara değinmemiş, deşifre etmek istemediği kimselerin ismini vermemiş, sözü gereksiz yere uzatmamak için ayrıntılı anlatımlara girmemiş, konuları şuurlu bir şekilde eksik bırakmış ve çok önemli bulduğu olayları “vatanına dönünce” ve “belgelere dayanarak” yayınlamak üzere ertelemiştir. Bütün bunların sebebi, Paşa’nın Hatırât’ını yazarken gurbette bulunuşu ve önemli gördüğü bazı belge ve dosyaların yanında olmayışıdır . Bu bakımdan kitabına koyamadığı belgeler için yer yer Harp Mecmuaları’na bakılmasını tavsiye etmiştir. Cemal Paşa’nın bu anlamda, yayınlamak istediği konuların başında Şerif Hüseyin’le ilgili yazışmalar gelmektedir. Paşa, Şerif Hüseyin’in izlediği ikiyüzlü politikayı şiddetle eleştirmekte ve konuyla ilgili belgelerin yayınlanması halinde, dünya kamuoyunun kendisine ve dolayısıyla da Osmanlılara hak vereceği kanaatindedir. Fakat Paşa’nın ne bunları ne de yukarıda sayılan diğer konu ve olaylarla ilgili belgeleri yayınlamaya ömrü vefa etmiştir.(Önsözden)

 

Önsöz

Hatıralar, yaşanan hayatın canlı şahitleridir. Devri aksettiren önemli ipuçları verirler. Dönemin sisli perdelerini aralarlar. Başka kaynaklarda rastlanmayan bilgi ve belgeleri hatıralarda arayıp bulabilmek mümkündür. Satırlar, paragraflar ve sayfalar arasında yapılan gezintiler, çoğu kez okuyanı hayretler içinde bırakır. Acı, üzüntü ve gözyaşlarıyla birlikte zaman zaman sevinç, tebessüm ve ümitlerle dolu duygular arasında dalıp gidilir. Bazen şaşkınlık, bazen heyecan, bazen de keyif ve öfkeyle dolu dakikalar uzayıp durur. Yazılanlar, belki de bir anlamda geçmişin otokritiğinden başka bir şey değildir. Öyle de olsa, yaşanılan tarih içinde söylenip kaleme alınanlar, okuyucuyu pek çok konuda haklı çıkarmaya yetmez. Endişeli bekleyişler, meraklı ve heyecanlı arayışlar aralıksız bir şekilde kitap bitene kadar devam eder. Hatıraları, romanlardan ayıran en önemli faktör, belki de bu bekleyiş ve arayışlardaki “gerçeklik” payına yansıyan hisse olsa gerektir. Çünkü tarih, yalan ile gerçeği, iyi ile kötüyü, doğru ile yanlışı birbirinden ayıran tek yargıdır.

Yakın tarihimiz birçok acıklı olay, elem ve duygu yüklü anılarla doludur. Geriye dönüp şöyle bir göz atıldığında, tarih sahnesinde rol oynamış birçok önemli siyasetçi, devlet adamı, yazar ve sanatçının hatıralarını kaleme aldıkları görülür. İttihat ve Terakki’nin önde gelen üç liderinden biri olan Cemal Paşa tarafından yazılan anılar da bu türdendir. Mahmut Şevket Paşa Suikastı, Trablusgarp Savaşları, Balkan felâketi, I. Dünya Savaşı’na giriş, Kanal Harekâtı, Şerif Hüseyin İsyanı ve Ermeni olayları gibi son dönemi ilgilendiren bir dizi alt başlık, bu anıların alanı içindedir.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin askerî kanadı içerisinde ikinci adam rolünde yer alan Cemal Paşa, Hatırât’ına İstanbul Muhafızlığı’na getirildiği tarihten itibaren başlamıştır. Paşa, eserinde daha önceki görev ve anılarına ait bilgilere çok az yer vermiş, belki de buna ihtiyaç hissetmemiştir. Bu yaklaşım şekli, onun yine kendi ifadesiyle, o tarihe kadar “ülkenin genel siyasetinde bir rolünün olup olmaması” ile yakından ilgilidir. Cemal Paşa, ülkenin genel siyaseti ile doğrudan doğruya meşguliyetinin Ocak 1913’teki hükümet darbesiyle başladığını söylemektedir.

Genel olarak Hatırât’ında Paşa’nın, kendisini temize çıkarma, aklama ve aleyhinde yapılan iddia ve iftiralara cevap verme endişesinin hâkim olduğu görülmektedir. Onun cevap verdiği söz konusu iddia ve iftiraların sahiplerinden bazıları, Amerika Büyükelçisi Morgenthau ile Rusya Büyükelçiliği Baştercümanı Mandelstam’dır. Bu iki şahsın, Ermenilerle ilgili olarak yaptıkları yanlış, taraflı ve gerçek dışı açıklama ve yazıları Cemal Paşa tarafından tek tek izah edilerek çürütülmeye çalışılmıştır. Diğer taraftan Paşa’nın özellikle tenkit edildiği konuların başında Arap ihtilâlcilerine karşı aldığı sert tedbirler[1], Osmanlı Hükümeti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesinde oynadığı rol[2] ve Ermenilerle alâkalı meseleler gelmektedir. Eserde bu konulara da açıklık getirilmektedir.

Cemal Paşa Hatırât’ında zaman zaman siyasî bir takım konulara değinmemiş, deşifre etmek istemediği kimselerin ismini vermemiş, sözü gereksiz yere uzatmamak için ayrıntılı anlatımlara girmemiş, konuları şuurlu bir şekilde eksik bırakmış ve çok önemli bulduğu olayları “vatanına dönünce” ve “belgelere dayanarak” yayınlamak üzere ertelemiştir. Bütün bunların sebebi, Paşa’nın Hatırât’ını yazarken gurbette bulunuşu ve önemli gördüğü bazı belge ve dosyaların yanında olmayışıdır[3]. Bu bakımdan kitabına koyamadığı belgeler için yer yer Harp Mecmuaları’na bakılmasını tavsiye etmiştir. Cemal Paşa’nın bu anlamda, yayınlamak istediği konuların başında Şerif Hüseyin’le ilgili yazışmalar gelmektedir. Paşa, Şerif Hüseyin’in izlediği ikiyüzlü politikayı şiddetle eleştirmekte ve konuyla ilgili belgelerin yayınlanması halinde, dünya kamuoyunun kendisine ve dolayısıyla da Osmanlılara hak vereceği kanaatindedir. Fakat Paşa’nın ne bunları ne de yukarıda sayılan diğer konu ve olaylarla ilgili belgeleri yayınlamaya ömrü vefa etmiştir.

Cemal Paşa’nın Hatırât’ı özellikle 1913-1917 yılları arasındaki siyasî, sosyal ve askerî gelişmelere ait önemli bir kaynaktır. Eser, Türkiye’de 1959 yılında Hatıralar, İttihat-Terakki ve Birinci Dünya Harbi (Tamamlayan ve Tertipleyen: Behçet Cemal, Selek Yayınları, İstanbul, 384 s.) adıyla yayınlanmıştır. Yurt dışında ise Erinnerungen eines Türkischen Staatsmannes (München 1922) ve Memoires of a Turkish Statesman 1913-1919 (London 1922) başlıkları altında neşredilmiştir.

Cemal Paşa ayrıca özel ilgi duyduğu arkeoloji konusunda Alte Denkmaler aus Syrien, Palastina, und West Arabien (Berlin 1918) adlı bir eserin yazılması için destek sağlamıştır. Eserin Cemal Paşa tarafından yazıldığı hakkında da çeşitli iddialar ileri sürülmüştür.

Birkaç açıklama

Günümüz harflerine sadeleştirilerek hazırlanan bu eserin ilk baskısı Nehir Yayınları tarafından yayınlanmıştı (İstanbul, Nisan 2006, 520 sayfa). Elinizdeki bu eser ise, yeniden gözden geçirilerek ikinci kez yayınlanıyor. Birinci baskı ile bu yayın arasında, ciddi herhangi bir fark yoktur. Gözden kaçan bazı düzeltmeler söz konusudur.

Esere, dönemin olaylarını ağırlıklı olarak Cemal Paşa’nın anlatımıyla değerlendiren bir “Giriş” yazılmıştır. Ayrıca “Ekler” bölümüne fotoğraflar, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde bulunan bazı belgelerin sadeleştirilmiş şekliyle orijinal görüntüleri ve kitaptan yararlanmayı büyük ölçüde sağlayacak ayrıntılı bir indeks ilâve edilmiştir. Böylece, eserin daha kullanışlı bir hale getirilmesine çalışılmıştır.

Cemal Paşa ile ilgili olarak arşivlerimizde birçok belgenin bulunmakta olduğu bilinmektedir. Biz bunlardan sadece bir bölümünü yansıtabildik. Belgelere dayalı kaleme alınacak bir Cemal Paşa Monografisi’nin, yakın tarihimizin daha iyi anlaşılabilmesi yönünde önemli katkılar sağlayacağı inancındayız.

Teşekkür

Cemal Paşa gibi belli bir döneme damgasını vurmuş bir şahsiyetin hatıralarını yayınlamanın zorluğu ortadadır. Öncelikle bu konudaki ısrarlı tutumu ve teşvikleri sebebiyle değerli kayınpederim Hafız Çetin Beyefendi’ye, ardından eserin hazırlanması sırasında birçok sıkıntı ve zahmeti benimle paylaşan eşim ve çocuklarıma teşekkür ediyorum. Ayrıca Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde zaman zaman bilgilerine başvurduğum meslektaşlarıma da gönülden teşekkürlerimi sunuyorum.

Nihayet, eserin ikinci kez basılıp yayınlanması hususundaki katkılarından dolayı DBY Yayınları’na da teşekkür ediyor, eserin ilim ve kültür dünyasına faydalı olmasını diliyorum.

 

Dr. Ahmet Zeki İZGÖER
Başakşehir 2011

 

Arka kapak yazısı

Yakın tarihimiz birçok acıklı olay, elem ve duygu yüklü anılarla doludur. Geriye dönüp şöyle bir göz atıldığında, tarih sahnesinde rol oynamış birçok önemli siyasetçi, devlet adamı, yazar ve sanatçının hatıralarını kaleme aldıkları görülür. İttihat ve Terakki’nin önde gelen üç liderinden biri olan Cemal Paşa tarafından yazılan anılar da bu türdendir. Mahmut Şevket Paşa Suikastı, Trablusgarp Savaşları, Balkan felâketi, I. Dünya Savaşı’na giriş, Kanal Harekâtı, Şerif Hüseyin İsyanı ve Ermeni olayları gibi son dönemi ilgilendiren bir dizi alt başlık, bu anıların alanı içindedir.

İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin askerî kanadı içerisinde ikinci adam rolünde yer alan Cemal Paşa, Hatırât’ına İstanbul Muhafızlığı’na getirildiği tarihten itibaren başlamıştır.

Genel olarak Hatırât’ında Paşa’nın, kendisini temize çıkarma, aklama ve aleyhinde yapılan iddia ve iftiralara cevap verme endişesinin hâkim olduğu görülmektedir. Onun cevap verdiği söz konusu iddia ve iftiraların sahiplerinden bazıları, Amerika Büyükelçisi Morgenthau ile Rusya Büyükelçiliği Baştercümanı Mandelstam’dır. Bu iki şahsın, Ermenilerle ilgili olarak yaptıkları yanlış, taraflı ve gerçek dışı açıklama ve yazıları Cemal Paşa tarafından tek tek izah edilerek çürütülmeye çalışılmıştır. Diğer taraftan Paşa’nın özellikle tenkit edildiği konuların başında Arap ihtilâlcilerine karşı aldığı sert tedbirler, Osmanlı Hükümeti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesinde oynadığı rol ve Ermenilerle alâkalı meseleler gelmektedir. Eserde bu konulara da açıklık getirilmektedir.

Cemal Paşa’nın Hatırât’ı özellikle 1913-1917 yılları arasındaki siyasî, sosyal ve askerî gelişmelere ait önemli bir kaynaktır.



[1]     Muhalif bazı eserler için bkz. Lütfi Simavi, Osmanlı Sarayının Son Günleri, Hürriyet Yayınları, İstanbul Tarihsiz, s. 344; Mehmed Selahaddin Bey, İttihad ve Terakki’nin Kuruluşu ve Osmanlı Devleti’nin Yıkılışı Hakkında Bildiklerim (Sad: A. Varol), İnkılab Yayınları, İstanbul 1989, s. 80; Mevlanzâde Rıfat, Türkiye İnkılabının İçyüzü (Haz: M. Hasırcı, Pınar Yayınları, İstanbul 1993, s. 174-177.

[2]     Osmanlı Hükümeti’nin I. Dünya Savaşı’na katılmasının hata ve yanlışlığı için örnek bir tenkit Başmâbeynci Lütfi Bey’in hatırâtında: “Trablusgarp ve özellikle uğursuz Balkan Savaşı’ndan sonra, daha kabuk bile bağlamamış yaralarımıza rağmen -hele ortada hiçbir ciddi zorunluluk yokken- ve kimse tarafından kışkırtılmadığımız, saldırıya uğramadığımız dünyanın en güçlü devletleri aleyhinde savaşa girişmek belki delice, fakat delice olduğu oranda da canice bir siyasetti.” şeklinde yer almaktadır (Bkz. Lütfi Simavi, a.g.e., s. 342-343).

[3]     Cemal Paşa’nın Hatırât’ını yazarken bazı belge ve dosyaların yanında olmayışının getirdiği bir başka olumsuz taraf, kitabında verdiği gün, ay ve yıl gibi kronolojik tarihlerin Osmanlı Arşiv belgeleriyle tam mutabakatının olmayışıdır. Bu sebeple, Paşa’nın verdiği tarihleri ihtiyatla değerlendirmek gerektirmektedir.


  17561 defa Görüntülendi.

**********************

Tüm yazı, yorum ve içerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yayımlanmış olmaları, bu görüşleri Tuncay Yılmazer'in benimsediği anlamına gelmez. Yorum bölümü özgür bir tartışma ortamı yaratmak için vardır. Ancak saldırgan ve düzeysiz yorumlar yayınlanmayacaktır. Eğer bu siteye ilk kez yorum yazıyorsanız, yorum kurallarına gözatmanızı istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

1949_daha 24-05-2012, 10:58:50
bu kaçıncı cemal paşa hatıratı yayını.
daha önce yayınlanmamış bir hatırata emek sarfetmek daha iyi olmaz mı?
 
1950_Ahmet Zeki İzgöer 25-05-2012, 08:16:50
Efendim,
Cemal Paşa'nın Hatırât'ı daha önce başka kimselerce de yayınlandı. Elhak doğrudur. Ancak bu kitaplar yakından incelenecek olursa, bunları hazırlayanların Osmanlıcaya hâkim olamadıkları, sadeleştirmede başarı gösteremedikleri, söz gelimi okuyup anlayamadıkları yerleri görmezlikten gelip atladıkları tespit edilmiş ve yeni bir baskısının yapılması tarafımızca kaçınılmaz görülmüştür. Buna sadece Cemal Paşa'nınki değil, İttihatçı diğer liderlerden Enver ve Talat Paşalarınkiler de dahildir. İddialı olacak belki ama, piyasadaki birçok Osmanlıca çeviri, sadeleştirme, transkripsiyon vb. çalışmalar hep böyledir. Biz çalışmamızın tabii ki çok mükemmel olduğu iddiasında değiliz, sonuçta kuluz. Özetle şunu söylemek isteriz: "Bu kaçıncı Cemal Paşa hatırâtı?" sorusunu sormak için her halde bütün hatıratları tek tek incelemek gerektiği kanaatindeyim. Bu ameliye yapılırsa bizim hazırladığımız ile öncekiler arasındaki bâriz fark görülecektir. Öncekilerde, sadece indeks bölümü bile okuyucuya bir kanaat verecektir sanırım. Son olarak, yayınlanmamışlar üzerinde çalışılsa daha iyi olmaz mı denilmiş", şüphesiz doğru bir ifade. Teklifiniz varsa, bildikleriniz varsa paylaşmak, değerlendirmek, yayınlamak üzere her türlü ilmî çalışmaya açığız. Her türlü ilgi için teşekkür eder, iyi çalışmalar dileriz.
Ahmet Zeki İzgöer
 

KATEGORİDEKİ DİĞER BAŞLIKLAR

27/01/2015 - 13:24 Mehmet Şevki Paşa Çanakkale Boğazı Haritası

19/10/2012 - 10:14 Trablusgarp’ı Nasıl Aldık?-Giovanni Giolitti (Tahsin Yıldırım)

06/09/2012 - 19:19 Osmanlılar Geliyor - İsmail Bilgin in Yeni Kitabı Çıktı!

25/05/2012 - 08:32 Birinci Dünya Savaşı’nda Anadolu Sahillerine Yapılan İlk Çıkarma-HMS Doris’in İskenderun Macerası (Muzaffer Albayrak)

22/05/2012 - 12:10 Hatırât (1912-1922) Cemal Paşa ( Yay. Haz. A. Zeki İzgöer)

30/01/2012 - 06:09 Avrupa Tarihi (Önder Kaya)

06/01/2012 - 16:02 Selânik ve İstanbul’da Yahudi Bankerler – Nurdan İpek ( Albert Kazado )

03/10/2011 - 04:50 II. Meşrutiyetten Cumhuriyete Elli Yıllık Hatıralarım (Süleyman Tevfik )

27/08/2011 - 19:34 93 Harbi Faciası (Manastırlı Mehmet Rıfat Bey)

05/06/2011 - 07:05 Osmanlıdan Günümüze Temizlik Tarihi- Tanzifat-ı İstanbul-Mehmet Mazak-Fatih Güldal

31/12/2009 - 16:26 Fatih in Müjdelenen Şehri -Önder Kaya

06/12/2009 - 22:44 Plevne Kahramanı Gazi Osman Paşa (Melike Bayrak)

23/01/2009 - 02:05 Misyonerlere Özenmek ( Ramazan Balcı )

25/06/2008 - 21:16 555. Yıl Dönümünde Kültür Dergisi’nden Fetih Özel Sayısı ( Fatih Güldal )

08/05/2008 - 21:38 İlk Çanakkale Müdafaamız ( Uğur Demir )

28/03/2008 - 20:54 Celladın Çeşmesi Kanlı, Mezarı Ayrı Olurdu ( Önder Kaya )

22/02/2008 - 22:35 İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı – İlber Ortaylı ( Tarık Suat Demren )

03/02/2008 - 10:12 Osmanlı İmparatorluğu Üzerindeki Rusya Kuşatması -2 ( Ramazan Balcı )

28/01/2008 - 11:21 Osmanlı İmparatorluğu Üzerindeki Rusya Kuşatması -1 ( Ramazan Balcı )

19/01/2008 - 00:12 Fetihname- Kıvami, Yay.Haz. C. Vedat Uygur ( Haşim Şahin )

29/12/2007 - 23:47 Osmanlı Tarihinde Maskeler ve Yüzler- Mustafa Armağan ( Tarık Suat Demren )

29/06/2007 İlber Ortaylı ile "Osmanlı'yı Yeniden Keşfetmek" ( T. Suat Demren )

27/02/2007 Kırım Harbinden Günümüze Haydarpaşa Mezarlığı 2. Bölüm ( İslam Özdemir)

14/01/2007 Kırım Harbinden Günümüze Haydarpaşa Mezarlığı - 1 ( İslam Özdemir )