Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča ve Damat ├ľk├╝z Mehmet Pa┼ča ├çe┼čmeleri ├ťzerine Baz─▒ Tespit ve De─čerlendirmeler (─░smail Sabah)

Tarih: 12/11/2018   /   Toplam Yorum 1   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 3250

Bu ├žal─▒┼čma, tarihi Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kilitbahir K├Ây├╝ s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde bulunan Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča ve Damat ├ľk├╝z Mehmet Pa┼ča ├çe┼čmeleri ├╝zerine baz─▒ tespit ve de─čerlendirmeler i├žermesi bak─▒m─▒ndan analitik bir ara┼čt─▒rmad─▒r. Ara┼čt─▒rmada veri toplamak i├žin literat├╝r taramas─▒ yap─▒lm─▒┼č ve ├çanakkale Sava┼člar─▒ Gelibolu Tarihi Alan Ba┼čkanl─▒─č─▒ ile Tapu ve Kadastro Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ aras─▒ndaki i┼čbirli─či protokol├╝ kapsam─▒nda ilgili kurumlar─▒n ar┼čivinden faydalan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ula┼č─▒lan Osmanl─▒ T├╝rk├žesi ile yaz─▒lm─▒┼č belgeler ara┼čt─▒rmac─▒ taraf─▒ndan g├╝n├╝m├╝z T├╝rk├žesine aktar─▒lm─▒┼čt─▒r. Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča ├çe┼čmesi‟nin┬á ┬áyap─▒m┬á ┬áy─▒l─▒n─▒n┬á ┬á1637-38┬á ┬áoldu─ču┬á ┬áve┬á ┬ábulundu─ču┬á ┬áHavuzlar mevkiinin yap─▒ld─▒─č─▒ d├Ânemdeki isminin Piyale Pa┼ča Bah├žesi oldu─ču tespit edilmi┼čtir. Kilitbahir K├Ây├╝ ├çar┼č─▒ Caddesi eski muhtarl─▒k binas─▒n─▒n┬á ├Ân├╝nde bulunan ve ÔÇťDamat ─░brahim Pa┼ča ├çe┼čmesiÔÇŁ olarak tescillenmi┼č ├že┼čmenin ise Damat ├ľk├╝z Mehmet Pa┼ča taraf─▒ndan 1614-15 y─▒llar─▒nda yapt─▒r─▒ld─▒─č─▒ tespitedilmi┼čtir. (─░.S.)


Bu makale Kahramanmara┼č S├╝t├ž├╝ ─░mam ├ťniversitesi Sosyal Bilimler DergisiÔÇÖnin 15. Say─▒s─▒n─▒n 2. Cildinde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r.

 

 

Findings And Evaluations on the Fountains Of Kaptan-─▒ Derya Halil Pasha and Damat Okuz Mehmet Pasha

Abstract

The present study, being a descriptive study, points out some findings  and evaluations on the Fountains of Kaptan-─▒ Derya Halil Pasha and Damat Öküz Mehmet Pasha located within the boundaries of the village Kilitbahir on the historical Gallipoli Peninsula. Obtaining the relevant data through literature review, the study employed the archives of relevant institutions within the cooperation protocol between the Directorate of Gallipoli Historic Site and General Directorate of Land

Registry and Cadastre. The documents obtained in Ottoman Turkish were translated into modern Turkish. It was revealed that the Fountain of Kaptan-─▒ Derya Halil Pasha was installed in 1637-38 and named as the Garden of Piyale Pasha in the period when its surroundings, namely the sub-district of Havuzlar, was built. It was further found out that the fountain in front of the ancient local government building and registered under the name of “the Fountain of Damat Ibrahim Pasha” was commissioned by Damat Öküz Mehmet Pasha and completed in 1614-5.

Keywords: Fountain of Kaptan-─▒ Derya Halil Pasha, Fountain of Damat Öküz Mehmet Pasha, Garden of Piyale Pasha, village Kilitbahir

 

 

G─░R─░┼×

Gelibolu Yar─▒madas─▒ antikça─č sava┼člar─▒ndan yak─▒nça─č sava┼člar─▒na, antik yerle┼čimlerden modern yerle┼čimlere kadar birçok olay ve kültüre ev sahipli─či yapm─▒┼č nadir alanlardan biridir. Uzun ve farkl─▒ geçmi┼či sayesinde birçok iz ve kal─▒nt─▒y─▒ bar─▒nd─▒ran önemli bir co─črafya olma özelli─či de ta┼č─▒maktad─▒r. Bu nedenle günümüzde yasalar─▒n teminat─▒yla koruma alt─▒nda olan bir aland─▒r.

Co─črafyan─▒n bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ tarihi eserlere örnek olarak; Antik Sestos Harabeleri, Saka Baba Dergah─▒, Bigal─▒ köyü Atatürk Evi, Osmanl─▒ dönemi  mezar  ta┼člar─▒  ve  çe┼čmeler,  I.  Dünya  Sava┼č─▒‟ndan  kalma  birçok siper ve sava┼č malzemesi gibi çok farkl─▒ dönem ve türlere ait kal─▒nt─▒lar─▒ vermek yerinde olacakt─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒ çok deforme olmu┼č durumda ise de baz─▒lar─▒ zamana direnmeyi ba┼čarabilmi┼čtir.

Bu çal─▒┼čma ile her y─▒l milyonlarca insan─▒n Çanakkale ┼×ehitliklerini ziyaret amaçl─▒ geldi─či tarihi yar─▒madada, ziyaret noktalar─▒ yolu üzerinde kalan bu iki tarihi çe┼čme hakk─▒ndaki anlat─▒lar─▒n sa─člam bir temele oturtulmas─▒ amaçlanm─▒┼čt─▒r. Bu sebeple birbirinden farkl─▒ döneme ait olan çe┼čmeler tek bir çal─▒┼čma alt─▒nda toplanm─▒┼čt─▒r. Öte yandan Osmanl─▒ Donanmas─▒ için dolay─▒s─▒yla Türk Denizcilik tarihi aç─▒s─▒ndan önemli bir nokta oldu─ču anla┼č─▒lan Piyale Pa┼ča Bahçesi mevkiinin (günümüzde Havuzlar Mevkii) yüzy─▒llar içerisinde unutulmu┼č isminin yeniden literatüre kazand─▒r─▒lmas─▒ amaçlanm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca söz konusu Piyale Pa┼ča Bahçesi mevkiinde bulunan ve Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča çe┼čmesi denilen tarihi çe┼čmenin in┼ča edildi─či tarih konusundaki tart─▒┼čmalara bir aç─▒kl─▒k getirilmek istenmi┼čtir. Yine çal─▒┼čman─▒n di─čer konusu olan ve Damat ─░brahim Pa┼ča Çe┼čmesi olarak isimlendirilmi┼č olan çe┼čmenin yanl─▒┼č bir isimle an─▒ld─▒─č─▒ tespit edildi─činden do─črusunun literatüre kazand─▒r─▒lmas─▒ amaçlanm─▒┼čt─▒r.

 

 

Özetle yar─▒madan─▒n Osmanl─▒ hâkimiyeti döneminden kalma tarihi çe┼čmelerinden olan “Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi” ve “Damat ─░brahim Pa┼ča Çe┼čmesi” olarak tescillenmi┼č ancak bu çal─▒┼čma ile Damat Öküz Mehmet Pa┼ča‟ya ait oldu─ču tespit edilen ve “Damat Öküz Mehmet Pa┼ča Çe┼čmesi” ismi verilen çe┼čmeler üzerine baz─▒ tespit ve de─čerlendirmeler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bunun için döneme ait ana kaynaklar taranm─▒┼č ve elde edilen bulgular yorumlanarak sunulmu┼čtur.

Halil Pa┼ča

Halil  Pa┼ča,  1570  civar─▒nda  Mara┼č  Eyaleti‟ne  ba─čl─▒  Zeytun  Kasabas─▒ yak─▒n─▒nda bulunan ve Fernos diye an─▒lan karyede (köyde) dünyaya gelmi┼čtir. III. Murad döneminde (1574-1595) Rumeli Beylerbeyi olan ve Beylerbeyi Vakas─▒ olarak bilinen olayda yeniçeriler taraf─▒ndan katledilen a─čabeyi Mehmed Pa┼ča‟n─▒n sayesinde saraya al─▒n─▒p Enderun Mektebi‟nde e─čitim gördükten sonra; önce do─čanc─▒lar kethüdal─▒─č─▒ ard─▒ndan do─čanc─▒ba┼č─▒l─▒k görevlerine getirilmi┼čtir (Ayd─▒n, 2012: 2). 1607 y─▒l─▒nda ise Yeniçeri A─čas─▒ olarak Celâlilere kar┼č─▒ sefere ç─▒kan Kuyucu Murad Pa┼ča‟n─▒n   yan─▒nda   yer   alm─▒┼čt─▒r.   Celâli   seferinde   gösterdi─či   yararl─▒k sayesinde  ve  Kuyucu  Murad  Pa┼ča‟n─▒n  tavassutuyla  1609  y─▒l─▒nda  Hâf─▒z Ahmed   Pa┼ča‟n─▒n   yerine   “Kaptan-─▒   deryal─▒k”   görevine   getirilmi┼čtir (Ac─▒p─▒nar, 2013: 6). Halil Pa┼ča deniz tecrübesi olmamas─▒na ra─čmen bu görevde ba┼čar─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r. ─░lk olarak Murad Pa┼ča‟n─▒n idaresinde asilere kar┼č─▒   haz─▒rlanan   orduyu   deniz   yoluyla   nakletti─či   gibi   Akdeniz‟de korsanlara kar┼č─▒ düzenli seferler yapm─▒┼čt─▒r. As─▒l ününü 1609‟da K─▒br─▒s sular─▒nda seksen topu bulunan ve Osmanl─▒lar─▒n “kara cehennem”, Avrupal─▒lar─▒n “k─▒z─▒l kalyon” dedikleri Chevalier de Fraissinet  idaresindeki büyük Malta kalyonunu zapt edip esirler ve di─čer dört be┼č kalyonla  birlikte  ─░stanbul‟a  getirmesi  sonucunda  kazanm─▒┼čt─▒r   (Groot, 1997: 324).

1611‟de kaptan-─▒ deryal─▒ktan azledilen Halil Pa┼ča, 1613 tarihinde ikici kez kaptan-─▒ derya olmu┼č, dört y─▒ll─▒k görevinin ard─▒ndan 1616 y─▒l─▒ sonlar─▒nda veziriazam olarak ─░ran seferine serdar tayin edilmi┼čtir. 23 Aral─▒k 1619‟da Sultan II. Osman‟─▒n emriyle üçüncü defa kaptan-─▒ deryal─▒k makam─▒na getirilmi┼č, Sultan I. Mustafa devrinde de ayn─▒ görevde kalm─▒┼č ancak 1623 y─▒l─▒nda sadrazam olan Mere Hüseyin Pa┼čan─▒n müdahalesiyle görevinden uzakla┼čt─▒r─▒larak Malkara‟ya sürülmü┼čtür (Ac─▒p─▒nar, 2013: 6-7). Böylelikle Halil Pa┼ča‟n─▒n kaptan-─▒ deryal─▒k görevi son kez son bulmu┼čtur. IV. Murad döneminde ikinci defa sadarete getirilmi┼č olan Halil Pa┼ča, yeni bir ┼čark seferine ç─▒km─▒┼č ancak bu seferdeki ba┼čar─▒s─▒zl─▒k ve Abaza Pa┼ča ile müzakerelerin sonuçsuz kalmas─▒ yine  azline  yol  açm─▒┼čt─▒r.  May─▒s  1628‟de  ─░stanbul‟a  döndü─čünde  hala vezaret rütbesini koruyan Halil Pa┼ča, 5 A─čustos 1629‟da vefat etmi┼čtir. Türbesi Üsküdar‟da Aziz Mahmud Hüdâyî Dergâh─▒‟nda ┼čeyhinin türbesi yak─▒n─▒ndad─▒r  (Groot,  1997:  325).  Halil  Pa┼ča‟n─▒n  karakteri  hakk─▒nda  ise kaynaklar kendisinden ─▒l─▒ml─▒ ve yumu┼čak huylu diye bahsetmektedir (Sicill-i Osmanî, 1996: 582).

Yeniçeri a─čas─▒, kaptan-─▒ derya ve sadrazaml─▒k gibi önemli hizmetlerde bulunan Halil Pa┼ča, elde etti─či gelirleri kurdu─ču vak─▒flar─▒ vas─▒tas─▒yla hay─▒r i┼člerine sarf etmi┼čtir (Ayd─▒n, 2012: 5). Cami, mektep, sebil, çe┼čme, köprü, musalla, su kuyusu gibi birçok eserin meydana gelmesine vesile olmu┼čtur.

Halil Pa┼ča‟n─▒n vakfiyesi 20 Kas─▒m 1626 tarihinde tescil edilmi┼čtir. 23 ┼×ubat 1629 tarihinde ise zeylnâme düzenlenerek, vakfa yeni gelirler tahsis edilmi┼č ve ilave hizmetleri yerine getirilmesi istenmi┼čtir (Ayd─▒n, 2012: 7).

Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi

Çal─▒┼čmam─▒za konu olan Kilitbahir köyü s─▒n─▒rlar─▒ndaki Alç─▒tepe Köyü‟ne giden yol üzerinde ve Havuzlar denilen mevkide bulunan ve “Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi” diye isimlendirilen çe┼čme ilk kez 20 Kas─▒m 1626 tarihinde tescillenen vakfiyede geçmektedir. Söz konusu vakfiyede;

“bundan sonra gazavât-─▒ ┼čerîfelerinde u─črad─▒klar─▒ memâlikden Kilidü’l-bahr-─▒ Rumeli taraf─▒nda vâki Bo─čaz hisâr─▒nda Sar─▒ Kule dibinde hisârda vâki Fatih Sultan Mehemmed Hân merhûm câmii imâm─▒ içün bir menzil ve câmi-i ┼čerîf pürnûr olmak içün leyâli-i ┼čehr-i Ramazân-─▒ mübarekde on aded kandîl ve yine hisâr-─▒ mezbûrda Piyale Pa┼ča Bahçesi dimekle ma’rûf mevzi’de iki çe┼čme ve iki havz- ─▒ dâ’imü’l-bekâ” (Ayd─▒n, 2015: 125),

in┼ča edilmesinin istendi─či görülmektedir. Söz konusu iki çe┼čmeden biri ve havuz bugün hala ayaktad─▒r. Vakfiyeye göre in┼ča edilmesi planlanan ikinci çe┼čme hakk─▒nda ise herhangi bir bilgiye ula┼č─▒lamam─▒┼čt─▒r. Havuzlar mevkiinde di─čer bir tarihi çe┼čme daha bulunmas─▒na ra─čmen üzerinde herhangi bir yaz─▒ bulunmad─▒─č─▒ndan çe┼čme hakk─▒ndaki bilgilerimiz s─▒n─▒rl─▒ kalmaktad─▒r. Uzman görü┼čü al─▒nan sanat tarihçisi Dr. Yusuf Kartal yapm─▒┼č oldu─ču de─čerlendirmede bu çe┼čmenin “Lale Devri” mimarisini yans─▒tt─▒─č─▒n─▒ ifade etmektedir. Bu durumda bu çe┼čmenin Halil Pa┼ča‟n─▒n  burada  yap─▒lmas─▒n─▒  istedi─čini  ikinci  çe┼čme  olmas─▒na  imkân kalmamaktad─▒r.

 

Ayr─▒ca  vakfiyeye  göre  Halil  Pa┼ča‟n─▒n  Kilitbahir‟de  Piyale  Pa┼ča  Bahçesi denilen mevkide deniz kenar─▒nda Kulo─člu tarlas─▒, Dere kemer havuz bahçesi ve yol ile çevrili bir bahçesi vard─▒r. Ve yine ayn─▒ yerde havuz bahçesi diye isimlendirilen bir bahçesi daha vard─▒r ve vakfiyeye göre bu bahçe içerisinde de bir çe┼čme ve havuz bulundu─ču görülmektedir (Ayd─▒n, 2012: 116-117).2 Ancak bahçe içerisindeki havuz ve çe┼čmenin çal─▒┼čmaya konu olan ve “Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi” diye isimlendirilen çe┼čme ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmamas─▒ gerekmektedir. Çünkü 1626 tarihli vakfiyede çal─▒┼čmaya konu olan çe┼čme daha in┼ča   edilmemi┼čtir.   1626   tarihli   vakfiyede   Pa┼ča‟n─▒n,   var   olan   çe┼čme   ve havuzundan ayr─▒ olarak iki çe┼čme ve iki havuz in┼ča edilmesini istedi─či aç─▒kt─▒r. Bu durumda günümüzde Havuzlar dedi─čimiz mevki de;

1      1626 tarihli vakfiyede Havuz Bahçesi diye isimlendirilen bahçe içerisinde hâlihaz─▒rda var olan bir çe┼čme

2      Yine 1626 tarihli vakfiyeye göre in┼ča edilmesi istenilen iki çe┼čme

olmak  üzere  Halil  Pa┼ča‟ya  ait  üç  çe┼čme  bulunmas─▒  gerekmektedir.  Ancak günümüze bunlardan sadece bu çal─▒┼čmaya konu olan bir çe┼čme ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Öte yandan Piyale Pa┼ča Bahçesi mevkii için vakfiyede geçen betimlemelerin,       biraz       sonra       de─činece─čimiz       Evliya       Çelebi‟nin seyahatnamesindeki betimlemeler ile örtü┼čtü─čü görülecektir. Her iki kayna─č─▒n anlat─▒m─▒ndan ┼ču an Havuzlar dedi─čimiz bu mevkiinin bir zamanlar çok say─▒da bahçe, çe┼čme ve havuz bar─▒nd─▒ran bir yer oldu─ču sonucuna var─▒lmaktad─▒r. Günümüzde de bu bölgede bahçeli evlerin bulundu─ču bilinmektedir. Bu konuya ileride de─činilecektir.

Öncelikle söz konusu çe┼čmenin yap─▒m tarihindeki tart─▒┼čmalara yer verecek olursak,  Ali  Osman  Uysal  “Kilitbahir  (Kilidü‟l-bahr)‟de  Tarihî  Doku  ve  ─░ki Hamam” isimli makalesinde bu çe┼čmeden bahsederken “Kitabeleri ile kesin tarihlenebilen çe┼čmeler aras─▒nda en erken tarihli örnek Havuzlar Mevkiindeki Halil Pa┼ča çe┼čmesidir. Kitabesinde ebced ile verilen H. 1037 / M. 1627-28 tarihi bulunur” (Uysal, 2008: 58) diyerek kitabenin dolay─▒s─▒yla çe┼čmenin tarihini 1627-28 senesi olarak vermektedir.

  

2  Ve biri dahi Kilidü‟l-Bahr-─▒ Rumili taraf─▒nda vâki„ Bo─čaz hisâr─▒nda vâki„ fevkânî ve tahtânî on bâb oda ve yan─▒nda bir koltuk mahzenidir ki vâk─▒f-─▒ refî„ü‟┼č-┼čâna intimâ ile müsta─čnî ani‟l-beyând─▒r. Biri dahi mahall-i mezbûrede Piyale Pa┼ča nâm mevzi„de ba─čçedür ki sâhil-i bahr ve Kulo─čl─▒ tarlas─▒ ve Dere Kemer havz ba─čçesi ve tarîk-i âmm ile mahdûddur. Ve biri dahi mahall-i mezbûrede havz ba─čçesidürki vâk─▒f-─▒ kerîmü‟┼č-┼čân─▒n vakf havz ve çe┼čmesini mü┼čtemil olup mahallinde ma„lûm olma─č─▒la ta„rîfden müsta─čnidir.

 

Kitabe metninin3 günümüz alfabesine çevirisi ┼čöyledir.

Bahr-i lutfundan Halil Pâ┼čâ-y─▒ deryâ-dil bu gün Eyledi bu çe┼čme-i zîbây─▒ kim kevser-misâl

Gû┼č idüb ervâh-─▒ kudsî didiler târîhini Nû┼č k─▒l Âl-i Ali'nin rûhuna âb-─▒ zülâl Ketebehu Nûrî en-Nak┼č-bendî

 

Görülece─či üzere fâ'ilâtün/fâ'ilâtün/fâ'ilâtün/fâ'ilün vezniyle yaz─▒lm─▒┼č kitabe üzerinde herhangi bir tarih bulunmamaktad─▒r. Ancak kitabe metninin son cümlesi olan “Nû┼č k─▒l Âl-i Ali'nin rûhuna âb-─▒ zülâl” cümlesinin ebced de─čeri hesaplanacak olunursa Hicrî 1047 / Miladi 1637- 38 tarihi bulunmaktad─▒r. Uysal‟─▒n çal─▒┼čmas─▒nda belirtti─či Hicri 1307 tarihi ile hesaplamam─▒z─▒n aras─▒ndaki 10 senelik fark─▒n kitabedeki tahribattan kaynakland─▒─č─▒ dü┼čünülmektedir. ┼×öyle ki, kitabe metni incelendi─činde “k─▒l” kelimesinin alt─▒ndaki “ye” harfinin noktalar─▒n─▒n tahrip edilmi┼č durumda oldu─ču görülmektedir. “ye” harfinin bu tahribattan dolay─▒ görülemeyerek ebced de─čeri olan “10” say─▒s─▒ kadar sehven yanl─▒┼č hesapland─▒─č─▒ de─čerlendirilmektedir.

Nitekim    Ay┼če    Çaylak‟da    “Çanakkale    Çe┼čmeleri”    isimli    tez çal─▒┼čmas─▒nda ebced de─čerini Hicri 1047 olarak hesaplam─▒┼čt─▒r (Çaylak, 1997: 35-36). Özetle kitabe üzerinde rakamla verilen bir tarih bulunmamas─▒ndan dolay─▒ son cümlede ebced ile verilen tarihi kabul etmekten ba┼čka olas─▒l─▒k kalmamaktad─▒r. Bu sebeple çe┼čmenin yap─▒m tarihi olarak Hicri 1047, Miladi 1637 senesini kabul etmek yerinde olacakt─▒r.

Öte yandan  A─čustos 1629‟da vefat  eden  Halil Pa┼ča‟n─▒n bu çe┼čmenin tamamland─▒─č─▒n─▒ görmü┼č olmas─▒na imkân bulunmamaktad─▒r. Bu durumda Piyale Pa┼ča Bahçesi denilen bölgedeki çe┼čmenin vakf─▒n mütevelli heyeti taraf─▒ndan Pa┼ča‟n─▒n ölümünden sonra yapt─▒r─▒ld─▒─č─▒ de─čerlendirilmektedir.

Bunun yan─▒ s─▒ra çe┼čme üzerinde ikinci bir kitabe daha göze çarpmaktad─▒r. Onar─▒m/yenileme kitabesi oldu─ču ve Fatma Kad─▒n isminde biri taraf─▒ndan yenileme çal─▒┼čmas─▒ sonras─▒nda kondu─ču anla┼č─▒lan bu kitabe metninin okunabilen k─▒sm─▒ a┼ča─č─▒daki gibidir:

 

Bi-hamdillah tecdîd-i hayr-─▒ âlî kim Sâhibetü‟l-hayrât Fatma kad─▒n kim

3 Kitabe resmi için bkz. Resim No: 1

 

Ehl-i diller gibi olmu┼čdu bu âb-─▒ nâ.(k─▒r─▒k) Mazhar-─▒ lütf-i kerem bir zât-─▒ alâ li ..(k─▒r─▒k) Yediler ç─▒kub ravziyâ didiler târîhi..(k─▒r─▒k)

 

Metnin gidi┼čat─▒ndan kitabenin yar─▒s─▒n─▒n k─▒r─▒k oldu─ču sonucuna var─▒lm─▒┼čt─▒r. ┼×öyle ki “yediler ç─▒kub ravz─▒yâ didiler târîhi..” cümlesinden sonra ebced yöntemiyle tarihin hesaplanaca─č─▒ cümlenin gelmesi gerekmektedir. Bu sebeple kitabenin yar─▒s─▒n─▒n k─▒r─▒k oldu─ču de─čerlendirilmektedir. Yenileme çal─▒┼čmas─▒n─▒n tarihini verecek cümle, kitabenin k─▒r─▒k olmas─▒ndan dolay─▒ görülemedi─činden Fatma Kad─▒n taraf─▒ndan ne zaman tecdîd edildi─či bilinememektedir.

Burada dikkatleri çeken di─čer bir husus ise, bu yenileme kitabesi bu çe┼čmeye mi aittir yoksa ba┼čka bir yerden mi getirilmi┼čtir? ┼×öyle ki, bu tecdîd kitabesinin ┼ču anki konumunun gerçek konumu olmad─▒─č─▒ göze çarpmaktad─▒r. E─čer kitabe k─▒r─▒k olmam─▒┼č olsayd─▒ ┼ču anki konumunda çe┼čmenin yap─▒m kitabesinin üstüne denk gelmesi gerekirdi. Bu durumda k─▒r─▒k olan bu kitabenin ┼čimdiki konumunun, ilk konumu olmad─▒─č─▒ aç─▒kt─▒r. Dolay─▒s─▒yla sonradan ┼čimdiki mevcut konumuna yerle┼čtirildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu durumda kitabenin bu çe┼čmeye ait olmama durumunu da göz ard─▒ etmemek gerekir. Bir yerden bulunup kaybolmamas─▒ için bu çe┼čme üzerine yerle┼čtirilmi┼č olma ihtimalini de göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Tarihî yar─▒mada üzerinde bu tür ihtimallerin gerçekle┼čmi┼č örnekleri bulunmaktad─▒r. ┼×öyle ki, yine yar─▒madada bulunan Behraml─▒ Köyü giri┼čindeki çe┼čme üzerinde, Çanakkale Zaferinden dolay─▒ bir topçu bataryas─▒ nam─▒na yap─▒lan an─▒t─▒n kitabesi bulunmaktad─▒r. Zafer an─▒t─▒na ait olan kitabenin gerçek yeri olan Alç─▒tepe Köyü‟nden Behraml─▒ Köyü‟ne nas─▒l geldi─či bilinmiyor olsa da kaybolmamas─▒ için buraya getirilerek çe┼čme üzerine kondu─ču dü┼čünülmektedir.4 Bu sebeple “Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi” üzerindeki onar─▒m kitabesi içinde ayn─▒ durumun gerçekle┼čmi┼č olmas─▒ muhtemeldir. Özetle onar─▒m kitabesi bu çe┼čmeye ait olsa bile mevcut konumunun ilk konumu olmad─▒─č─▒ aç─▒kt─▒r.

Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi‟nin di─čer göze çarpan özelli─či ise önünde havuzunun bulunmas─▒d─▒r. Günümüzde çe┼čme ile aras─▒ndan yol

 

 4    Ayr─▒nt─▒l─▒  bilgi   için  bkz.   ─░smail  SABAH,   “Al─▒tepe‟de  Y─▒k─▒lan   Topçu  An─▒t─▒   Üzerine”   < http://www.geliboluyuanlamak.com/453_Alcitepe-de-Yikilan-Topcu-Aniti-Uzerine-(Ismail- Sabah).html > (18.01.2018)

 

 

geçen havuzun üzerinde çe┼čitli tarihlerde Osmanl─▒ Türkçesi ile yaz─▒lm─▒┼č yaz─▒lar bulunmaktad─▒r. Bu yaz─▒lardan baz─▒lar─▒ ┼čöyledir:

Âhû

Firâk-─▒ yâr ile cennete ârâm idemez âdem Ne kabil râhat ecel dûzah olur âlem

 

Kayseri Germirli

Hâc─▒ Osman o─člu Mehmed Sene 1330 [1914]

Bu çe┼čme, Kültür Bakanl─▒─č─▒ Gayrimenkul Eski Eserler ve An─▒tlar Yüksek Kurulu Ba┼čkanl─▒─č─▒‟n─▒n 13.11.1980 tarihli ve 12331 say─▒l─▒ karar─▒ ile korunmas─▒ gerekli kültür varl─▒─č─▒ olarak tescillenmi┼čtir.

Çe┼čmenin mimari tan─▒mlamas─▒n─▒ ise Ay┼če Çaylak yüksek lisans tezinde ┼ču ┼čekilde yapmaktad─▒r;

3.95 m yüksekli─činde, 4.08 m eninde ve 1.60 m derinli─činde yatay dikdörtgen prizmal bir form gösteren çe┼čme, ba─č─▒ms─▒z olarak in┼ča edildi─či halde arkas─▒ bugün toprak ile dolmu┼čtur. Cephenin ortas─▒ndaki sivri kenarl─▒ çe┼čme ni┼či 0.54 m’lik bir girinti olu┼čturmaktad─▒r. Ni┼č yüzeyi s─▒va tabakas─▒ ile kapl─▒ oldu─čundan (günümüzde bu s─▒va tabakas─▒ temizlenmi┼č haldedir) çe┼čme lülesine ait bir iz görülememektedir. Ni┼čin içerisinde yer alan iki kitabe panosundan biri 0.60x0.60 m, di─čeri 0.35x0.35 m ölçülerindedir. Çe┼čme kemerini ta┼č─▒yan ayaklar 0.29 m eninde ve 1.88 m uzunlu─čundad─▒r. Çe┼čme ni┼činin önündeki yalak 1.70 m uzunlu─čunda 0.71 m geni┼čli─činde ve 0.62 m yüksekli─čindedir. Cephe, üzerinde sonradan yap─▒lm─▒┼č olan

0.10  m kal─▒nl─▒─č─▒ndaki bir saçak silmesi ile sona ermektedir

(Çaylak, 1997: 36).

Tarih konusunun netlik kazanmas─▒ndan sonra de─činilmesi gereken bir di─čer konu ise vakfiyede de geçen “Piyale Pa┼ča Bahçesi”nin neresi oldu─čudur? Bahsedilen yer ┼čimdi “Havuzlar” denilen yer midir? Gerçi Kaptan-─▒  Derya  Halil  Pa┼ča  Çe┼čmesi‟nin  Havuzlar  mevkiinde  bulunmas─▒ bile “Piyale Pa┼ča Bahçesi” denilen yer ile günümüzde “Havuzlar” denilen yerin ayn─▒ yer oldu─čuna dair somut bir delil olsa da ilave kan─▒tlar sunmak çal─▒┼čman─▒n güvenirli─čini artt─▒racakt─▒r. Kâtip Çelebi, Tufhetü‟l-Kibâr fî-

 

 

Esfâri‟l-Bihâr   adl─▒   eserinde   donanman─▒n   seferinden   bahsederken   ┼ču bilgileri verir;

Fasl-─▒ sâlis

Kanûn üzere donanma deryaya nice sefer ider ân─▒n

beyan─▒ndad─▒r.

Evvela Be┼čikta┼č'dan Yedikulle'ye var─▒nca asker yerle┼čmek içün anda bir iki gün ârâm olunur. Anda geçilir Ere─čli ve Marmara'da e─členmek ve Gelibolu ve Bo─čazhisar ta┼čras─▒nda Piyale Pa┼ča Bahçesi selvilikleri birer yatak liman5 ve k─▒rkar, altm─▒┼čar mil menzildir; lâ-büdd yat─▒lub liman bas─▒lmaz6. Ol selvilikde bir gün oturup sulanurlar. Sandallar─▒ kar┼č─▒ Bo─čazhisar'a7 gönderüb gemi ya─člamak içün otuzar tomruk ç─▒ra alurlar; zira gayr─▒ yerde bulunmaz. Ve liman-─▒ mezbura var─▒ld─▒kta iki pare yarar kalite karavela gider ve donanmadan iki üç mil alarga yatar…(Kâtip Çelebi, 1669: 112b-133a).

Pasaj incelendi─činde Piyale Pa┼ča Bahçesi olarak tarif edilen yerin Anadolu yakas─▒nda bulunan Çimenlik Kalesi‟nin kar┼č─▒s─▒nda yani Rumeli yakas─▒nda oldu─ču ve gemiler taraf─▒ndan su ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒land─▒─č─▒ bir nokta oldu─ču belirtilmektedir. Söz konusu Rumeli yakas─▒nda gemilerin su ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒layabilecek günümüzde “Havuzlar” dedi─čimiz yerden ba┼čka bir mevkii bulunmad─▒─č─▒ göz önüne al─▒n─▒rsa bahsedilen yerden Havuzlar bölgesinin kastedildi─či anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Ayr─▒ca   Evliya   Çelebi   de   Piyale   Pa┼ča   Bahçesi‟nden   bahsedenler aras─▒ndad─▒r. Evliya Çelebi me┼čhur seyahatnamesinde;

“cümle yârân ile Piyale Pa┼ča Bâ─čçesinde zevk u safâya dalm─▒┼č iken Padi┼čah-─▒ bâ-vakar da─člara sayd u ┼čikâra  gitmek üzere yan─▒m─▒zdan geçti. Bu bâ─čçe bir acîb ü garîb tarz-─▒ ibret-nümâda tarh edilmi┼č bir bâ─č-─▒ ─░remdir ki her semtinin birer gûne pesendîde maksûreleri, havz, ┼čâdurvân-─▒ sebîl ve fevvâreleri ne de dil ile ta’rîf ve ne de kalem ile tavsîf olunamaz, hakka ki Konya’n─▒n bâ─č-─▒ ─░reminden ni┼čân verir yerdir… o esnâda hünkâr bâ┼čtarde ile Gelibolu’ya

5 Yatak liman: F─▒rt─▒nal─▒ havalarda gemilerin bar─▒nmas─▒na yarayan liman; f─▒rt─▒naya kar┼č─▒ gemilerin s─▒─č─▒nabilece─či liman (Gökyay, 2007: 177).

6 Liman bas─▒lmaz Bir liman çi─čneyip geçilmez; deniz seferlerinde gemilerin bar─▒nabilece─či bir liman çi─čneyip geçilmez, orada kal─▒n─▒r (Gökyay, 2007: 177).

7 Çanakkale ┼čehir merkezinde yani bo─čaz─▒n Anadolu yakas─▒nda bulunan Çimenlik Kalesi kastedilmektedir.

 

 

gidip hakir dahi Gazzazo─člu Ahmed a─ča ile karadan gidüb cânib-i ┼čimâlde (Maydos) kasabas─▒na geldik…” (Çelebi, 1315: 314-315),

diyerek söz konusu Piyale Pa┼ča Bahçesi hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi vermektedir. Anlat─▒ma dikkat edilecek olursa kuzeyinde Maydos (günümüz Eceabat) kasabas─▒ olan ve karadan gidilebilen bir yer tarif edilmektedir ki bu anlat─▒m ile de günümüz Havuzlar bölgesi uyu┼čmaktad─▒r.

Ayr─▒ca yine ba┼čka bir çal─▒┼čmada “donanma Akdeniz’e ç─▒kt─▒ktan sonra muharebe düzeni al─▒n─▒rd─▒. Kalyonlar önden gider, onlar─▒n arkas─▒ndan mavnalar ve daha geriden de çektiri denilen kürekli gemiler gelirdi. Çanakkale Bo─čaz─▒ d─▒┼č─▒nda Piyale Pa┼ča Bahçesi servilikleri denilen mahalde bir gün kal─▒n─▒p su al─▒n─▒r…” (─░pi┼ček ve Aydemir: 2006: 55-56) denerek günümüzde Havuzlar mevkii denilen bölgeye i┼čaret edilmektedir.

Günümüzde Havuzlar denilen mahal ile vakfiyede geçen Piyale Pa┼ča Bahçesi mevkinin ayn─▒ yer oldu─ču tezinin ba┼čka çal─▒┼čmalarda da kabul edildi─či görülmektedir. Mehmet Nermi Haskan “Yüzy─▒llar Boyunca Üsküdar” isimli çal─▒┼čmas─▒nda Piyale Pa┼ča‟dan bahsederken “Piyale Pa┼ča’n─▒n bir di─čer bahçesi de Çanakkale’de, Kilitbahir’in güneybat─▒s─▒ndaki Havuzlar mevkiinde idi. Burada hala bir büyük kitabeli çe┼čme ve bir k─▒r kahvesi vard─▒r. Havuzlar ┼×ehitli─či de buradad─▒r. Havuzlar ismini Pa┼ča’n─▒n bahçesindeki havuzlardan alm─▒┼č olmal─▒d─▒r (Haskan, 2001: 1378)” diyerek Piyale Pa┼ča Bahçesi denilen mahal ile günümüzde Havuzlar denilen mevkiin ayn─▒ yer olduklar─▒na i┼čaret etmi┼čtir.

Dâmâd Öküz Mehmet Pa┼ča ve Damat Öküz Mehmet Pa┼ča Çe┼čmesi

Çal─▒┼čmam─▒z─▒n   di─čer   konusu   ise   yine   Kilitbahir   Köyü‟nde   eski muhtarl─▒k binas─▒ önünde bulunan ve ilk olarak “Çe┼čme-Çar┼č─▒ Caddesinde” kayd─▒yla, Kültür Bakanl─▒─č─▒ Gayrimenkul Eski Eserler ve An─▒tlar Yüksek Kurulu Ba┼čkanl─▒─č─▒‟n─▒n 13.11.1980 tarihli ve 12331 say─▒l─▒ karar─▒ ile korunmas─▒ gerekli kültür varl─▒─č─▒ olarak tescillenmi┼č çe┼čmedir. Söz konusu çe┼čme isminin ilerleyen y─▒llarda Çanakkale Kültür ve Tabiat Varl─▒klar─▒n─▒ Koruma Bölge Kurulunun 16.11.2006/76 tarih ve 2446 numaral─▒ karar─▒nda “Damat ─░brahim Pa┼ča Çe┼čmesi” olarak geçti─či tespit edilmi┼čtir. Ancak yapm─▒┼č oldu─čumuz ara┼čt─▒rmada bu çe┼čmenin Damat Öküz Mehmet Pa┼ča‟ya ait oldu─ču sonucu  ortaya ç─▒km─▒┼čt─▒r. Bu konudaki tespitlere  geçmeden  evvel  Öküz  Mehmet  Pa┼ča‟dan  bahsetmek  yerinde olacakt─▒r.

 Damat Öküz Mehmet Pa┼ča

 

Damat  Mehmet  Pa┼ča ─░stanbul  Karagümrük‟te öküz nalbantl─▒─č─▒ yapan ve vakfiyesine göre ad─▒ Ali olan ustan─▒n o─čludur. Kimi kay─▒tlarda “O─čuz” kimi kay─▒tlarda babas─▒n─▒n mesle─činden dolay─▒, “Öküz” kimi kay─▒tlarda da güçlü olmas─▒ndan dolay─▒ “Öküz” lakab─▒n─▒n verildi─či yaz─▒lmaktad─▒r. Sicill- i Osmanî ise bu konuda ┼čöyle bir hikâye nakletmektedir: bir mecliste  öküz bö─čürmesinden dolay─▒ mecliste gülü┼čmeler olunca anlam─▒┼č ve “cinsinin gayri devabb ile niçin muaneset ediyorsun diye bana söylüyor” diyerek oradakileri mahcup etmi┼čtir (Sicil-i Osmanî, 1996: 1066).

Sultan I. Ahmet döneminde vezirlik ve beylerbeyli─či gibi görevlerde bulunmu┼č  ve  M─▒s─▒r‟daki  hizmetleri  padi┼čah  taraf─▒ndan  takdir  edilerek ─░stanbul‟a ça─čr─▒lm─▒┼čt─▒r.  I.  Ahmet‟in  k─▒z─▒  Gevherhan Sultan ile  evlenerek saraya damat olmu┼čtur (Ak, 2003: 504-505). 1611 y─▒l─▒nda Halil Pa┼ča‟n─▒n yerine kaptan-─▒ deryal─▒─ča getirilmi┼č ve Kaptan-─▒ derya olarak ilk önce Sayda  ve  Beyrut  k─▒y─▒lar─▒nda  ayaklanan  Ma‟no─člu  ailesini  te‟dip  ederek yörede düzeni sa─člam─▒┼čt─▒r (A─čar, 2017: 3).

“Mehmed Pa┼ča silahtar ve M─▒s─▒r Valisi ve kapudan-─▒ derya olduktan sonra 1023’de [1614] Nasuh Pa┼ča üzerine sadrazam ve ┼čark serdar─▒ oldu. ─░ran’a gidip (Revan) kalesini muhasara etti─či halde fethedemedi─činden dolay─▒ 1026 senesi Muharreminde [Ocak/┼×ubat 1617] azledildi. 1027 senesi Recebinde [Haziran/Temmuz 1618] sadaret kaymakam─▒ ve 1028 senesi Saferinde [Ocak/┼×ubat 1619] saniyen [ikinci] sadrazam olduysa da 1029 da [1619] Kapudan Ali Pa┼ča’n─▒n mekriyle [hilesiyle] azl Haleb’e nefy [sürgün] edildi. O sene kederinden orada vefat ederek sur haricinde ┼čeyh Ebubekir Zaviyesine defnedildi. M─▒s─▒r’da hizmeti çoktur. M─▒s─▒r kullar─▒ serke┼člik edip (talebe) nam─▒yla emval-i reayadan hisse  almak hususunda ─▒srar etmeleriyle böyle bir bidat-─▒ zalimaneyi kald─▒rmak için onlardan bir haylisini katl ve icla [sürgün] etmi┼čti. Bu sebeple M─▒s─▒rl─▒lar ona (kul k─▒ran) nam─▒n─▒ verdiler.” (Vam─▒k ┼×ükrü, 1331: 571-572).

Sonuç olarak Öküz Mehmet Pa┼ča, Halil Pa┼ča gibi kaptan-─▒ deryal─▒k ve sadrazaml─▒k gibi önemli görevlerde bulunmu┼čtur. Kaptan-─▒ deryal─▒k görevi esnas─▒nda Çanakkale Bo─čaz─▒‟ndan birçok kez geçmi┼čtir.

Damat Öküz Mehmet Pa┼ča Çe┼čmesi

Birçok mal ve mülke sahip olan Pa┼ča‟n─▒n hay─▒r eserleri de çok fazlad─▒r. Bu mal varl─▒─č─▒ aras─▒nda Çanakkale‟de de birçok mülk bulunmaktad─▒r.  Bunlar;  Kal‟a-i  Sultaniye  de  iki   bab   dükkân, sahil-i bahrda kahvehane ve bir oda ve  bir  menzil  ve  kasaba hamam─▒n─▒n kurbinde bir kahvehane ve ona muttas─▒l iki bab dükkân ve yine Kal‟a-i Sultaniye de sat─▒n ald─▒─č─▒ dükkân ve yine ayn─▒ mahalde sat─▒n ald─▒─č─▒ dükkân ve kahvehanedir (Gültekin, 2001: 166).

Evkaf-─▒  Ümem  Tarihine  göre  Öküz  Mehmet  Pa┼ča‟n─▒n  dört  vakfiyesi bulunmaktad─▒r. Söz konusu esere göre bu vakfiyeler ┼čunlard─▒r:

1   20 Ramazan sene 1019 [6 Aral─▒k 1610]

2   Eva‟il-i Muharrem sene 1027 [Aral─▒k 1617 – Ocak 1618]

3   Evâhir-i   Zilhicce   sene   1028   [Kas─▒m-Aral─▒k   1619] (─░ncelenen vakfiye)

4   Evail-i Muharrem sene 1029 [Aral─▒k 1619 – Ocak 1620]

(Vam─▒k ┼×ükrü, 1331: 573).

Öküz  Mehmet  Pa┼ča‟n─▒n  Ankara  Tapu  Kadastro  Genel  Müdürlü─čü (Kuyud-─▒ Kadime) ar┼čivinde bulunan “Vakf-─▒ Öküz Mehmed Pa┼ča” ismiyle kay─▒tl─▒ ve Zilhicce 1028 / Kas─▒m/Aral─▒k 1619 tarihli vakfiyesi incelendi─činde   Pa┼ča‟n─▒n   çal─▒┼čmam─▒za   konu   olan   çe┼čmenin   yan─▒nda Çanakkale‟de ba┼čka çe┼čmelerde yapt─▒rd─▒─č─▒ görülmektedir. Söz konusu vakfiye kayd─▒nda bulunan;

“Ve cezîre-i bahr-i sefîdden Kal’a-i Sultaniyye de ve Bozcaada da çe┼čmeler ihyâ idüb her birini hâlisen livechillâhi’l-Hamîd vakf ve te’bîd ve tahlîd itmekle binâ-y─▒ metîn-i dîn-i mübîni te’yîd etme─či vech-i münasib ve re’y-i sedîd görüb bî-fazli’llâhi’l-azîzi’l-allâm hulûs-i tâmm ve ikdâm ü ihtimâmla, bu bikâ’-─▒ hayrât ve ebniyye-i müberrât vâs─▒l-─▒ mertebe-i tamâm oldukda, sâhibü’l-hayr sâhib-i temkîn çe┼čm-i akl-─▒ maslahat-bîn ile nazar-─▒ sa’âdet-karîn idüb, zikr olunan ebniye-i hayrât─▒n mühimmât─▒ ve bekâ-y─▒ rakabelerinin levâz─▒m ve mütemmimât─▒ içün evkâf-─▒ âtiyetü’l- evsâf─▒ tedârik buyurdular, tâ ki âsâr-─▒ bedî’atü’l-etvârlar─▒ safha-i rüzgârda hâl-i ruh-i yâr gibi sâbit ve pâyidâr olub bu gül-zâr-─▒ fânîyi tâ k─▒yâm-─▒ k─▒yâmet ge┼čt ü güzâr idenlere, bir eser yadigâr kalub zikr-i cemîlleri elsine-i nâsda dâ’imâ mezkûr ve defter-i hasenâta ecr-i cezîlleri dem-be-dem mestûr ola.” (Vakf-─▒ Öküz Mehmed Pa┼ča, 1028: 8b-9a),

 

Pasaj─▒, bahsedilen çe┼čmelerin yerlerini tam olarak tarif etmese de çe┼čmelerin varl─▒─č─▒na delil olmaktad─▒r. Bu çe┼čmelerden bugün ancak birini kitabesi sayesinde bulabilmekteyiz. ┼×öyle ki, Kilitbahir Köyü‟nde çar┼č─▒ caddesinde bulunan ve “Damat ─░brahim Pa┼ča Çe┼čmesi” olarak tescil edilmi┼č olan çe┼čmenin kitabe metni ┼čöyledir:

  Lutfile dâmâd-─▒ Sultan Ahmed-i âlî-nihâd

Ya‟nî hem-nâm-─▒ Muhammed mazhar-─▒ lutf-─▒ cemîl Te┼čne-gân-─▒ rûz-─▒ mah┼čer hâlini fikr eyleyüb

K─▒ld─▒ bu âb-─▒ zülâli reh-i Mevlâda sebîl Sâki-yi cennet didi târîhin ─░brahim an─▒n Bu sebîlçûn cezâ‟ aynen tüsemmâ selsebîl Hicrî 1023 [Miladi: 1614/15]

 

Kitabe metnini dikkatlice inceledi─čimizde çe┼čmeyi yapt─▒ran ki┼činin Sultan Ahmed‟in damad─▒ oldu─ču ve Muhammed (Mehmed) ile hem-nâm yani ada┼č oldu─ču görülmektedir. Burada yan─▒lg─▒ya sebep olan ve çe┼čmenin Damat ─░brahim Pa┼ča taraf─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒ zann─▒n─▒n olu┼čmas─▒na sebep olan ise sondan bir önceki sat─▒rda geçen “─░brahim dedi onun tarihini” cümlesindeki ─░brahim ismidir. Hâlbuki buradaki ─░brahim, kitabe metninde de ifade edildi─či gibi son sat─▒rda ebced hesab─▒yla çe┼čmenin tarihini dü┼čüren ki┼činin ad─▒d─▒r. Çe┼čmeyi yapt─▒ran ki┼činin Muhammed ile ada┼č olan ki┼činin oldu─ču aç─▒kça ifade edilmi┼čtir. Muhammed ismini Türkçe kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒n Mehmed oldu─ču göz önünde bulundurulacak olunursa bu çe┼čmeyi Sultan Ahmed‟in damad─▒ Mehmed‟in yapt─▒rd─▒─č─▒ ortaya ç─▒kacakt─▒r. Ayr─▒ca çe┼čme üzerinde Hicri 1023 Miladi 1614-15 tarihi çok aç─▒k  bir  ┼čekilde  okunmaktad─▒r.  Bu  tarih  Damat  Öküz  Mehmet  Pa┼ča‟n─▒n sadrazaml─▒k y─▒llar─▒na denk gelmektedir.

Damat ─░brahim Pa┼ča‟n─▒n ise do─čum tarihi 1660 senesidir. Bu durumda bu  çe┼čme  ─░brahim  Pa┼ča‟n─▒n  do─čumundan  46  sene  önce  in┼ča  edilmi┼čtir. Dolay─▒s─▒yla   ─░brahim   Pa┼ča‟n─▒n   bu   çe┼čmeyi   yapt─▒rm─▒┼č   olma   olas─▒l─▒─č─▒ bulunmamaktad─▒r. Bu sebeple çe┼čmenin in┼ča edildi─či tarihte Sultan I. Ahmet‟in Mehmet isimli tek damad─▒ olan ve özellikle “damat” lakab─▒yla an─▒lan Öküz Mehmet Pa┼ča‟n─▒n yapt─▒rd─▒─č─▒ aç─▒kt─▒r.

Çe┼čmenin mimari tan─▒mlamas─▒n─▒ ise Ay┼če Çaylak yüksek lisans tezinde ┼ču ┼čekilde yapmaktad─▒r;

Ba─č─▒ms─▒z olarak in┼ča edilen çe┼čme, 3.94 m eninde, 1.90  m derinli─činde ve 4 m yüksekli─činde dikdörtgen prizmal bir form göstermektedir. 0.24 m eninde ve 1.68 m yüksekli─činde ayaklara oturan sivri kemerli çe┼čme ni┼činin derinli─či 0.58 m’dir.  Çe┼čme  kemer  ayaklar  ile  ayn─▒  seviyeden ba┼člayan,

2.78 m geni┼čli─činde dikdörtgen bir al─▒nl─▒k içerisine al─▒nm─▒┼čt─▒r. Cephe en d─▒┼čta, yine üç yöndeki profilli silmeler ile ku┼čat─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ki adet lüle izinin bulundu─ču çe┼čme ni┼činin önünde  yer  alan 1.76 m uzunlu─čunda, 0.78 geni┼čli─činde   ve

0.48 m derinli─čindeki yala─č─▒n iki yan─▒na yerle┼čtirilen dinlenme ta┼člar─▒ ise 1.10 m uzunlu─čunda ve 0.82 m geni┼čli─čindedirler (Çaylak, 1997: 42).

SONUÇ

Kaptan-─▒ deryal─▒k gibi önemli bir görevde bulunmu┼č olan Halil Pa┼ča‟n─▒n,  görevi  esnas─▒nda  Çanakkale  Bo─čaz─▒‟ndan  birçok  kez  geçmi┼č olmas─▒ ve dolay─▒s─▒yla günümüzde Havuzlar Mevkii denilen “Piyale Pa┼ča Bahçesi” isimli mevkiinin önemini iyi biliyor olmas─▒na ┼čüphe yoktur. Bu sebeple ölümünden önce donanman─▒n su ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lad─▒─č─▒ bu önemli mevkide iki çe┼čme yap─▒lmas─▒n─▒ vakfiyesine ekledi─či  dü┼čünülmektedir. Öte yandan çe┼čme üzerindeki kitabe metnine göre de çe┼čmenin in┼ča y─▒l─▒n─▒n 1637-38 oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Ayr─▒ca Halil Pa┼ča‟n─▒n vakfiyesinde bahsedilen çe┼čme ve havuzlar─▒n yap─▒lmas─▒ndan sonra bu bölgenin ad─▒n─▒n “Havuzlar” olarak an─▒lageldi─či de─čerlendirilmektedir. Bu nedenle bölgenin gerçek ismi olan “Piyale Pa┼ča Bahçesi” isminin zamanla unutuldu─ču dü┼čünülmektedir.

Çal─▒┼čmam─▒za konu olan di─čer çe┼čmenin ise Damat Öküz Mehmet Pa┼ča taraf─▒ndan yapt─▒r─▒ld─▒─č─▒ yukar─▒da tafsilat─▒yla aç─▒klanan bulgulardan anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu sebeple söz konusu çe┼čmenin, tescil kay─▒tlar─▒nda isminin “Damat Öküz Mehmet Pa┼ča Çe┼čmesi” olarak de─či┼čmesi önerilmektedir. Ayr─▒ca çe┼čmenin yan─▒nda bulunan ve üzerinde “padi┼čah

3. Ahmed’in damad─▒ Nev┼čehirli Damat ─░brahim Pa┼ča yüce yarat─▒l─▒┼čtaki Hazreti Muhammed’in himmet ve yard─▒mlar─▒ ve Padi┼čah 3. Ahmed’in emirleri ile mah┼čer gününün halini dü┼čünüp Allah yolunda susam─▒┼člara bu güzel çe┼čmeyi yapt─▒rd─▒ Fatiha hicri 1136 Miladi 1722” ibarelerinin yer ald─▒─č─▒ mermer levhan─▒n da de─či┼čmesinin gerekti─či dü┼čünülmektedir.

 

 

─░smail SABAH

Ö─čr. Gör. Çanakkale 18 Mart Üniversitesi,

Bayramiç Meslek Yüksekokulu, 

ismailsabah@comu.edu.tr

 

 ÖNEML─░ NOT: Bu makale Kahramanmara┼č Sütçü ─░mam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nin 15. Say─▒s─▒n─▒n 2. Cildinde yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Makaleye

http://dergipark.gov.tr/download/article-file/567508?fbclid=IwAR28dmQNP-e8X7CqnWFhQvNZfM252ao0RnTv9ShxarMgGuB2RsyOaZQksU8 linkinden eri┼čim sa─članabilmektedir. 

 

KAYNAKLAR

 

Ac─▒p─▒nar, Mikail (2013), “Osmanl─▒ Kronikleri I┼č─▒─č─▒nda Kaptan-─▒ Derya Halil     Pa┼ča‟n─▒n     Akdeniz     Seferleri     (1609-1623)”,     Tarih ─░ncelemeleri Dergisi, C. 28, Say─▒: 1, Temmuz, ss. 5-36.

A─čar,   Enes   (2017),   “Öküz   Mehmed   Pa┼ča‟n─▒n   Kafkasya   Seferi”, Vakanüvis Uluslararas─▒ Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Kafkasya Özel Say─▒s─▒, C. 2, Kas─▒m, ss. 1-13.

Ak, Mahmut (2003), “Mehmed Pa┼ča, Damad”, Türkiye Diyanet Vakf─▒ ─░slâm Ansiklopedisi, C. 28, ss. 504-505.

Ankara Tapu Kadastro Genel Müdürlü─čü Kuyud-─▒ Kadime Ar┼čivi, “Vakf-─▒ Öküz Mehmed Pa┼ča”, Eski No: 68, Yeni No: 18, Zilhicce 1028 / Kas─▒m Aral─▒k 1619.

Ayd─▒n, Meltem (2012), “Halil Pa┼ča ─░bn Pirî Vakfiyesi”, Vak─▒flar Dergisi, Say─▒ 37, Haziran, ss. 1-30.

Ayd─▒n, Meltem (2012), “Halil Pa┼ča ─░bn-i Piri Vakfiyesi Metni”, Do─ču Ara┼čt─▒rmalar─▒: Do─ču Dil, Edebiyat, Tarih, Sanat ve Kültür Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒ 9/1, ss. 99-136.

Ayd─▒n, Meltem (2015), Mara┼čl─▒ Karde┼čler Sadrazam Halil Pa┼ča Beylerbeyi Mehmed Pa┼ča ve Halil Pa┼ča ─░bn-i Pirî Vakfiyesi, Kahramanmara┼č Büyük┼čehir Belediyesi Kültür Yay─▒nlar─▒, Kahramanmara┼č.

Çanakkale Sava┼člar─▒ ve Gelibolu Tarihi Alan Ba┼čkanl─▒─č─▒ Ar┼čivi, Çanakkale Kültür ve Tabiat Varl─▒klar─▒n─▒ Koruma Bölge Kurulu 16.11.2006/76 Tarih ve 2446 numaral─▒ karar─▒

Çanakkale Sava┼člar─▒ ve Gelibolu Tarihi Alan Ba┼čkanl─▒─č─▒ Ar┼čivi, Kültür Bakanl─▒─č─▒ Gayrimenkul Eski Eserler ve An─▒tlar Yüksek Kurulu Ba┼čkanl─▒─č─▒‟n─▒n 13.11.1980 tarihli ve 12331 say─▒l─▒ karar─▒

Çaylak, Ay┼če (1997), Çanakkale Çe┼čmeleri, Yüksek Lisans Tezi, (Dan─▒┼čman Doç. Dr. Halit Çal), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Devellio─člu, Ferit (2009), Osmanl─▒ca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, (yay. Haz. Ayd─▒n Sami Güneyçal), 29. Bask─▒, Ayd─▒n Kitabevi Yay─▒nlar─▒, Ankara.

Evliya Çelebi Mehmed Zillî ibn Dervi┼č (1315), Evliya Çelebi Seyahatnamesi, (Editör Ahmed Cevdet), Birini Bask─▒, C. 5, ─░kdam Matbaas─▒, ─░stanbul.

Groot, A. H. De (1997), “Halil Pa┼ča, Kayserili”, Türkiye Diyanet Vakf─▒ ─░slâm Ansiklopedisi, C. 15, ss. 324-326.

Gültekin, R. Eser (2001). “Uluk─▒┼čla ve Öküz Mehmet Pa┼ča Menzil Külliyesi”, T.C. Kültür Bakanl─▒─č─▒ Sanat Eserleri, Ankara.

Haskan, M. Mermi. Yüzy─▒llar Boyunca Üsküdar, C:3, Üsküdar Belediyesi Üsküdar Ara┼čt─▒rmalar─▒ Merkezi Yay─▒n No: 3, ─░stanbul 2001.

─░┼čipek, A. R─▒za ve Aydemir, O─čuz (2006), 1770 Çe┼čme Deniz Sava┼č─▒: 1768 – 1774 Osmanl─▒ Rus Sava┼člar─▒, Denizler Kitabevi, ─░stanbul.

Kâtip Çelebi, “Tufhetü’l-Kibâr fî-Esfâri’l-Bihâr, https://acikerisim.tbmm.gov.tr/xmlui/handle/11543/1829 (14.12.2017). Kâtip Çelebi (2007), Deniz Sava┼člar─▒ Hakk─▒nda Büyüklere Arma─čan,

Tuhfetü’l-Kibâr fî Esfâri’-Bihâr, (Yay. Haz. Orhan ┼×aik Gökyay), Kabalc─▒ Yay─▒nevi, ─░stanbul.

Mehmed Süreyya (1996), Sicill-i Osmanî, (Yay. Hz. Nuri Akbayar), (Eski Yaz─▒dan Aktaran Seyit Ali Kahraman), C: 2, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul.

Mehmed Süreyya (1996), Sicill-i Osmanî, (Yay. Hz. Nuri Akbayar), (Eski Yaz─▒dan Aktaran Seyit Ali Kahraman), C: 4, Tarih Vakf─▒ Yurt Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul.

Muhammed Vam─▒k ┼×ükrü, Evkaf-─▒ Ümem Tarihi, C: 4, http://193.255.3.191/hukukpdf/KYZY00296.pdf (16.11.2017).

Sabah,      ─░smail,       Alç─▒tepe’de      Y─▒k─▒lan        Topçu       An─▒t─▒       Üzerine, http://www.geliboluyuanlamak.com/453_Alcitepe-de-Yikilan- Topcu-Aniti-Uzerine-(Ismail-Sabah).html (18.01.2018).

Uysal,  A.  Osman  (2008),  “Kilitbahir  (Kilidü‟l-bahr)‟de  Tarihî  Doku  ve ─░ki Hamam”, Eceabat De─čerleri Sempozyumu (27 A─čustos 2008), (ed. Ali Akdemir vd.), Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Yay─▒nlar─▒ No: 79, Bo─čaz Matbaas─▒, Çanakkale, ss. 53-76.

 

 

 

EKLER:

 

Resim No: 1 Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesi Kitabesi

 

Resim No: 2 Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča Çe┼čmesinin günümüzdeki hali

  

Resim No: 3 Damat Öküz Mehmet Pa┼ča Çe┼čmesi

Resim No: 4 Damat Öküz Mehmet Pa┼ča Çe┼čmesi Kitabesi

 


  3250 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

06/03/2019 - 06:49 Tarih-i Cevdet - Ahmed Cevdet Pa┼ča (Sad─▒k Emre Karaku┼č, Murat Babu├žo─člu)

12/11/2018 - 19:16 Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča ve Damat ├ľk├╝z Mehmet Pa┼ča ├çe┼čmeleri ├ťzerine Baz─▒ Tespit ve De─čerlendirmeler (─░smail Sabah)

19/10/2012 - 10:14 TrablusgarpÔÇÖ─▒ Nas─▒l Ald─▒k?-Giovanni Giolitti (Tahsin Y─▒ld─▒r─▒m)

25/05/2012 - 08:32 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Anadolu Sahillerine Yap─▒lan ─░lk ├ç─▒karma-HMS DorisÔÇÖin ─░skenderun Maceras─▒ (Muzaffer Albayrak)

22/05/2012 - 12:10 Hat─▒r├ót (1912-1922) Cemal Pa┼ča ( Yay. Haz. A. Zeki ─░zg├Âer)

30/01/2012 - 06:09 Avrupa Tarihi (├ľnder Kaya)

06/01/2012 - 16:02 Sel├ónik ve ─░stanbulÔÇÖda Yahudi Bankerler ÔÇô Nurdan ─░pek ( Albert Kazado )

03/10/2011 - 04:50 II. Me┼črutiyetten Cumhuriyete Elli Y─▒ll─▒k Hat─▒ralar─▒m (S├╝leyman Tevfik )

27/08/2011 - 19:34 93 Harbi Facias─▒ (Manast─▒rl─▒ Mehmet R─▒fat Bey)

05/06/2011 - 07:05 Osmanl─▒dan G├╝n├╝m├╝ze Temizlik Tarihi- Tanzifat-─▒ ─░stanbul-Mehmet Mazak-Fatih G├╝ldal

31/12/2009 - 16:26 Fatih in M├╝jdelenen ┼×ehri -├ľnder Kaya

06/12/2009 - 22:44 Plevne Kahraman─▒ Gazi Osman Pa┼ča (Melike Bayrak)

23/01/2009 - 02:05 Misyonerlere ├ľzenmek ( Ramazan Balc─▒ )

25/06/2008 - 21:16 555. Y─▒l D├Ân├╝m├╝nde K├╝lt├╝r DergisiÔÇÖnden Fetih ├ľzel Say─▒s─▒ ( Fatih G├╝ldal )

08/05/2008 - 21:38 ─░lk ├çanakkale M├╝dafaam─▒z ( U─čur Demir )

28/03/2008 - 20:54 Cellad─▒n ├çe┼čmesi Kanl─▒, Mezar─▒ Ayr─▒ Olurdu ( ├ľnder Kaya )

22/02/2008 - 22:35 ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒ ÔÇô ─░lber Ortayl─▒ ( Tar─▒k Suat Demren )

03/02/2008 - 10:12 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ťzerindeki Rusya Ku┼čatmas─▒ -2 ( Ramazan Balc─▒ )

28/01/2008 - 11:21 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ťzerindeki Rusya Ku┼čatmas─▒ -1 ( Ramazan Balc─▒ )

19/01/2008 - 00:12 Fetihname- K─▒vami, Yay.Haz. C. Vedat Uygur ( Ha┼čim ┼×ahin )

29/12/2007 - 23:47 Osmanl─▒ Tarihinde Maskeler ve Y├╝zler- Mustafa Arma─čan ( Tar─▒k Suat Demren )

29/06/2007 ─░lber Ortayl─▒ ile "Osmanl─▒'y─▒ Yeniden Ke┼čfetmek" ( T. Suat Demren )

27/02/2007 K─▒r─▒m Harbinden G├╝n├╝m├╝ze Haydarpa┼ča Mezarl─▒─č─▒ 2. B├Âl├╝m ( ─░slam ├ľzdemir)

14/01/2007 K─▒r─▒m Harbinden G├╝n├╝m├╝ze Haydarpa┼ča Mezarl─▒─č─▒ - 1 ( ─░slam ├ľzdemir )