ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

Tarih: 13/04/2018   /   Toplam Yorum 0   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 9966

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n strateji yoksunlu─čunun bir sonucu olarak dokuz cephede neredeyse e┼čzamanl─▒ y├╝r├╝tt├╝─č├╝ harp, ne kuvvet tasarrufu yapmaya, ne siklet merkezi olu┼čturmaya ne de ba┼čar─▒lar─▒n bir sonu├ž vermesine izin vermi┼čtir. Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖta k─▒┼č ┼čartlar─▒na, Gali├žyaÔÇÖda yard─▒m/boy g├Âsteri┼čine, ├çanakkaleÔÇÖde Liman von SandersÔÇÖ─▒n savunma plan─▒na ve ─░ranÔÇÖda Turanc─▒l─▒k ak─▒mlar─▒na kurban edilen ┼čehitler ve sarf edilen kaynaklar, rasyonel bir sonu├ž olarak asker├« g├╝c├╝n ciddi anlamda zay─▒flamas─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒. Harbin ortaland─▒─č─▒ 1916ÔÇÖn─▒n sonlar─▒na do─čru, genel resim i├žinde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin itibar├« varl─▒─č─▒ ├╝├ž cephede kilitlenmi┼čti: Kadim rakip Ruslarla Kafkas cephesi, d├Ânemin s├╝per g├╝c├╝ ─░ngilizlerle Irak cephesi ile Suriye-Filistin Cephesi. Bu ├žal─▒┼čmada, Suriye-Filistin cephesindeki Gazze-Bir├╝ssebi muharebeleri ve Kud├╝s muharebeleri ile ilgili baz─▒ ├Ânemli hususlar ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Makalede aktar─▒lan hususlar, say─▒n Tuncay Y─▒lmazerÔÇÖin ÔÇťFilistinÔÇÖde 100.Y─▒l/Bir├╝ssebi Muharebeleri - Kud├╝s D├╝┼čmeden ├ľnceÔÇŁ ve ÔÇť100.Y─▒l─▒nda Kud├╝sÔÇÖ├╝n D├╝┼č├╝┼č├╝ - Elveda Zeytinda─č─▒ÔÇŁ makaleleri okunmay─▒ m├╝teakip tespit edilen ilave katk─▒lar─▒ i├žermektedir. (B.├ľ)

 

         1. Giri┼č

Büyük sava┼č veya di─čer deyi┼čiyle Birinci Dünya Harbi, y─▒k─▒lmakta olan Osmanl─▒ Devleti’nin sahip oldu─ču topraklarda (Balkanlar, K.Afrika ve Arap Yar─▒madas─▒) olu┼čan egemenlik bo┼člu─čunu doldurmak üzere giri┼čilen stratejik mücadelelerin tepe isimlendirmesiydi. Her ne kadar Balkanlar─▒n yeniden ┼čekillendirilmesi 19’uncu yüzy─▒l─▒n ilk çeyre─činde ba┼člam─▒┼čsa da Afrika ve Arap Yar─▒madas─▒ndaki kazan─▒n kaynamas─▒ 20’nci yüzy─▒l─▒ bulacakt─▒. Bu gecikmede, Osmanl─▒’n─▒n kutsal topraklara olan ba─čl─▒l─▒─č─▒ ve hakimiyeti ile birlikte, Avrupa Devletlerinin henüz önünü görememesinin de pay─▒ oldu─ču bir gerçektir.

Harbin hemen öncesi Bab-─▒ Âli’de darbeyle devlet yönetimine el koyan genç ve tecrübesiz ─░ttihat ve Terakki Partisi, harpte kimlerle ittifak kurmas─▒ gerekti─či yönünde stratejik bir miyopluk ya┼čam─▒┼č; ittifak aray─▒┼člar─▒ndaki strateji ve prensip yoklu─ču ile öngörüsüzlük sonucu, uzun y─▒llard─▒r ordu nezdinde iç içe geçtikleri Almanlarla ittifak kurmay─▒ seçmi┼č veya buna zorunda kalm─▒┼člard─▒.

Osmanl─▒ bürokratik eliti ve tüm devletler, Osmanl─▒ Devleti’nin 1699 Karlofça Antla┼čmas─▒ndan beri 200 y─▒ld─▒r süregelen gerileme döneminin final safhas─▒n─▒n 1912-1913 Balkan Harbi ile birlikte geldi─čini hissetmekteydi. Balkan Harbi, y─▒k─▒lan bir devletin sadece toprak kayb─▒n─▒ ifade etmiyordu. Balkan Harbi; ekonomik gücün s─▒n─▒rl─▒ oldu─čunu, kalk─▒nman─▒n ve üretimin olmad─▒─č─▒ gibi her alanda ça─č─▒n gerisinde kal─▒nd─▒─č─▒n─▒, bay─▒nd─▒rl─▒k yat─▒r─▒mlar─▒n─▒n gerilerde kald─▒─č─▒n─▒, siyasetin ülkeyi kutupla┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ ve kay─▒rmac─▒l─▒─č─▒n ordu dahil her alana nüfuz etti─čini, bilim ve tedrisat─▒n taassubiyete kurban edildi─čini de göstermekteydi. Bu dönemi anlayabilmek için o dönemde ya┼čam─▒┼č ve çuvald─▒z─▒ kendimize bat─▒rmay─▒ ba┼čarm─▒┼č ayd─▒nlardan Tüccarzade ─░brahim Hilmi Efendi'yi mutlaka okumak gereklidir.

Kas─▒m 1914’te, millî gayelerden ziyade Almanlar─▒n büyük stratejisi (Grand Strategy) do─črultusunda cihat ilan eden ve kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ çok c─▒l─▒z bulan Osmanl─▒ Devleti, ilk ┼čokunu Ocak 1915’te Sar─▒kam─▒┼č Harekât─▒’nda ya┼čam─▒┼čt─▒r.  Çanakkale’de ve Kut-ül Amare’de elde edilen ba┼čar─▒lar, Sar─▒kam─▒┼č facias─▒n─▒ bask─▒lay─▒p Osmanl─▒’ya moral vermi┼č olsa da, bu bölgesel ba┼čar─▒lar devletin toprak bütünlü─čünü korumaya yetmeyecektir. Zira binlerce ┼čehit verdi─čimiz ve kaynak sarf etti─čimiz bu ba┼čar─▒lar, Osmanl─▒’ya ait bir büyük stratejinin parças─▒ de─čildi. Osmanl─▒ Devleti’nin olmayan bu büyük stratejisi, tek ba┼č─▒na bir ba┼čka makale konusu olup sadece 7. Ordu Komutan─▒ Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n 20 Eylül 1917’de Enver Pa┼ča’ya hitaben yazd─▒─č─▒ ve gerçekleri/ihtiyaçlar─▒ tüm ç─▒plakl─▒─č─▒yla aktard─▒─č─▒ raporunun tam da bu konuya parmak bast─▒─č─▒n─▒ söylemekle iktifa edelim. 

Osmanl─▒’n─▒n strateji yoksunlu─čunun bir sonucu olarak dokuz cephede neredeyse e┼čzamanl─▒ yürüttü─čü harp, ne kuvvet tasarrufu yapmaya, ne siklet merkezi olu┼čturmaya ne de ba┼čar─▒lar─▒n bir sonuç vermesine izin vermi┼čtir. Sar─▒kam─▒┼č’ta k─▒┼č ┼čartlar─▒na, Galiçya’da yard─▒m/boy gösteri┼čine, Çanakkale’de Liman von Sanders’─▒n savunma plan─▒na ve ─░ran’da Turanc─▒l─▒k ak─▒mlar─▒na kurban edilen ┼čehitler ve sarf edilen kaynaklar, rasyonel bir sonuç olarak askerî gücün ciddi anlamda zay─▒flamas─▒na yol açm─▒┼č; Erkan-─▒ Harbiye karargâh─▒nda samimiyetle çal─▒┼čan ve harekât planlar─▒ yapan bir avuç kurmay─▒n da elini kolunu ba─člam─▒┼čt─▒r.

Harbin ortaland─▒─č─▒ 1916’n─▒n sonlar─▒na do─čru, genel resim içinde Osmanl─▒ Devleti’nin itibarî varl─▒─č─▒ üç cephede kilitlenmi┼čti: Kadim rakip Ruslarla Kafkas cephesi, dönemin süper gücü ─░ngilizlerle Irak cephesi ile Suriye-Filistin Cephesi. Bu çal─▒┼čmada, Suriye-Filistin cephesindeki Gazze-Birüssebi muharebeleri ve Kudüs muharebeleri ile ilgili baz─▒ önemli hususlar ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Makalede aktar─▒lan hususlar, say─▒n Tuncay Y─▒lmazer’in “Filistin’de 100.Y─▒l/Birüssebi Muharebeleri - Kudüs Dü┼čmeden Önce”[1] ve “100.Y─▒l─▒nda Kudüs’ün Dü┼čü┼čü - Elveda Zeytinda─č─▒”[2] makaleleri okunmay─▒ müteakip tespit edilen ilave katk─▒lar─▒ içermektedir.

Gazze-Birüssebi ve Kudüs muharebeleri özelindeki hususlara geçmeden önce bir tespiti bu noktada yapmakta fayda vard─▒r. Gazze ve Birüssebi hatt─▒, co─črafî konumu gere─či stratejik savunmaya geçmi┼č Osmanl─▒ Devleti için son kritik hatt─▒r. (Harita)

   

Önündeki Sina Çölü ve s─▒rt─▒ndaki Kadim Kudüs ┼čehri, bu hatt─▒ askerî tabirle “elde bulundurulmas─▒ gereken son hat” haline getirmektedir. Bu hatt─▒n a┼č─▒lmas─▒, “yaln─▒z Kudüs”ün kaderiyle ba┼č ba┼ča kalmas─▒ demektir. Kudüs ise üç semavî dinin ortak bir alanda birle┼čti─či, dünyada bir ba┼čka benzeri bulunmayan stratejik bir hedef ve k─▒r─▒lma noktas─▒d─▒r. Buran─▒n ele geçirilmesi, Kudüs’ten Halep’e kadar devasa arazinin elde bulundurulmas─▒n─▒ da hemen hemen gereksiz k─▒lmaktad─▒r. ─░skenderiye’den ba┼člayan, Kudüs’ten geçen ve Mardin-┼×anl─▒urfa’ya uzanarak Mezopotamya ile birle┼čen kadim bölge, tarih boyunca elde bulunduran devletler için bir ni┼čane olmu┼čtur.

Büyük harp ba┼člay─▒p Avrupa cephesindeki muharebelerin k─▒sa sürede statik bir hal almas─▒ sonucu Almanlar, Osmanl─▒ Devleti’ni Süvey┼č Kanal─▒na bir harekât yapmaya ve ─░ngilizlerin bu cepheye ilgisini ve kuvvetini kayd─▒rmaya te┼čvik ve mecbur etti. 1916 y─▒l─▒n─▒n s─▒cak Temmuz ve A─čustos aylar─▒nda Sina Çölü’nü geçip Kanal’a kar┼č─▒ yap─▒lan zay─▒f Osmanl─▒ taarruzu sonucunda Osmanl─▒ Ordusu ileri hatlar─▒ ile Refah’ta, ana kuvvetleri ile Gazze-Birüssebi hatt─▒nda savunma düzenine geçti.

         M─▒s─▒r’da hakimiyetini devam ettiren ─░ngilizler ise Osmanl─▒’n─▒n ba┼čar─▒s─▒z kanal harekât─▒ndan istifade etmek ve Filistin’i i┼čgal ederek Yahudilere verdikleri yurt edinme sözünü tutmak maksad─▒yla, Gazze hatt─▒na bir dizi sald─▒r─▒ya geçti. Birinci Gazze Muharebesi 26 Mart 1917’de ve ─░kinci Gazze Muharebesi          17 Nisan 1917’de gerçekle┼čmi┼č; her iki muharebede de Osmanl─▒ Ordusu’nun ba┼čar─▒l─▒ savunmas─▒ sonucu ─░ngilizler ma─člup olmu┼čtur. Yenilgilerin faturas─▒ ─░ngiliz komutan General Murray’a kesilmi┼č ve görevinden al─▒narak yerine General Allenby görevlendirilmi┼čtir. Önceki yenilgilerden ders ç─▒karan Allenby ise önemli bir haz─▒rl─▒k sürecinin ard─▒ndan 31 Ekim 1917’de  Gazze-Birüssebi hatt─▒na üçüncü kez taarruza geçmi┼čtir. Makalenin devam─▒nda, üçüncü Gazze ve Birüssebi Muharebesi ve onu takip eden Kudüs Muharebesi ile ilgili tespitler yer almaktad─▒r.

2.   Gazze - Birüssebi Muharebeleri Üzerine Tespitler:

         -        Y─▒ld─▒r─▒m Ordular─▒ Grubu, kaybedilen Ba─čdat ┼čehrinin tekrar al─▒nmas─▒ üzerine kurulmu┼č, ancak harekât gerçekle┼čtirilememi┼čtir. Almanlar─▒n ve Enver Pa┼ča’n─▒n rasyonel olmayan Ba─čdat’─▒ kurtarma sevdas─▒, sansüre ra─čmen bir süre sonra duyulmu┼č Sar─▒kam─▒┼č facias─▒n─▒n ard─▒ndan kazan─▒lan Kut-ül Amare Zaferi’nin toplumdaki moral etkisini beslemek/öldürmemek için hesaps─▒zca al─▒nm─▒┼č bir karar görüntüsü vermektedir. Bu sevda, Filistin cephesine tedbir al─▒nmas─▒na da engel olmu┼čtur.  

-        Enver Pa┼čan─▒n “Çanakkale’de Liman von Sanders Pa┼ča ile, Irak’ta von der Goltz Pa┼ča ile oldu─ču gibi bu sefer de Falkenhayn Pa┼ča ile sorunu çözme” çabas─▒, Balkan Harbi sonras─▒ ordudan yap─▒lan ihraçlar ve tasviye-i rütbe kanunu ile nitelikli personel kayb─▒n─▒n Osmanl─▒ Ordusu’nu ciddi anlamda s─▒k─▒nt─▒ya soktu─čunun da bir i┼čaretidir.   

         -        Osmanl─▒ Ordusundaki Alman komutanlar─▒n Türk te┼čkilat yap─▒s─▒ içerisinde yapt─▒─č─▒ her dikkat çekici hareketi de─čerlendirirken, onlar─▒n Alman Silahl─▒ Kuvvetleri içerisindeki kariyerlerine ve Alman generaller aras─▒ndaki rekabete bakan yönünü de e┼čzamanl─▒ incelemek gerekmektedir. Y─▒ld─▒r─▒m Ordular Grubu komutan─▒ Falkenhayn’─▒n Ba─čdat’─▒ tekrar ele geçirme sevdas─▒nda, Verdun’da kaybetti─či ┼čahsi imaj─▒ toparlama kayg─▒s─▒ da bulunabilir. Zira Almanlar için Osmanl─▒ cephesi, rütbe ve ün aç─▒s─▒ndan k─▒sa sürede mesafe katetme imkan─▒ sa─člamaktayd─▒.

-        Falkenhayn’─▒n kurdu─ču Alman a─č─▒rl─▒kl─▒ Y─▒ld─▒r─▒m Ordular Grubu karargâh─▒, asl─▒nda Almanlar─▒n Osmanl─▒’y─▒ art─▒k hemen hiç önemsemedi─činin ve sömürgele┼čtirmeyi ba┼člatmak istedi─činin ilk rasyonel i┼čaretiydi. Bu karargâh yap─▒lanmas─▒, Almanlar─▒n sömürge düzenine geçi┼č için Osmanl─▒’da yapt─▒klar─▒ bir nab─▒z yoklamas─▒ da say─▒labilir.

-        Mustafa Kemal Pa┼ča ile Falkenhayn aras─▒ndaki anla┼čmazl─▒klar ve di─čer hususlar─▒n da etkisiyle Mustafa Kemal Pa┼ča’n─▒n 7.Ordu Komutanl─▒─č─▒ndan istifa etmesi ilk bak─▒┼čta cephedeki bir ordu komutan─▒ için yad─▒rganabilecekken; dönemin ┼čartlar─▒, ili┼čkiler ve paradigmalar dikkate al─▒n─▒nca bu istifay─▒ makul ve gerekli k─▒lan hususlar─▒ görmek mümkündür:

                   *        Balkan Harbi sonras─▒ niteli─čine ve hizmetine bak─▒lmas─▒z─▒n rütbelilerin tasfiyesi ve atamalardaki siyasî, kay─▒rmac─▒ ve keyfî ortam─▒n varl─▒─č─▒,

                   *        Tasfiyeler sonras─▒ ba┼člayan ve Kurtulu┼č Sava┼č─▒ sonuna kadar devam eden pa┼čalar aras─▒ rekabet, ─░ttihat Terakki çat─▒s─▒ndan taviz verilmemesi,

                   *        ─░ttihat ve Terakki “Partisinin” ordudaki etkinli─či nedeniyle tüm silahl─▒ kuvvetlerde artan yozla┼čman─▒n ve Almanlar─▒n, orduda hakk─▒yla görev  “gerçek zabitler” üzerindeki olumsuz etkisi,

                   *        Bu istifa ile Cemal Pa┼ča üzerinde bir bask─▒ olu┼čturma ve  Enver Pa┼ča’dan fikren koparma ve yan─▒na çekme çabas─▒ olarak ifade edilebilir.

         -        Arabistan Yar─▒madas─▒’n─▒n kaderini tayin etmeye aday olan ve Haziran 1917’de Halep’te yap─▒lan komutanlar toplant─▒s─▒, do─čru kararlar─▒n al─▒nmas─▒ için bir f─▒rsat ve isti┼čare imkan─▒ sa─člayabilecekken, daha çok al─▒nm─▒┼č kararlar─▒n komutanlara bir diktesi gibi geçmi┼čtir. Beyin f─▒rt─▒nas─▒ yap─▒lamad─▒─č─▒ için Filistin Cephesinin daha önem kazanaca─č─▒n─▒ da öngörülememi┼čtir. Bu toplant─▒n─▒n akabinde 5-6 ay boyunca Ba─čdat’a harekât üzerine tart─▒┼čmalar olmu┼č;  ─░ngilizlerin bir harp hilesi olarak kas─▒tl─▒ dü┼čürdükleri Gazze planlar─▒ da komutanlar─▒ bir süre karars─▒zl─▒─ča dü┼čürmü┼čtür. Bu bo┼čluk dönemde ─░ngilizler harekât haz─▒rl─▒─č─▒ yaparken, Osmanl─▒ Ordusu ne tertiplenmeyi ne de y─▒─č─▒naklanmay─▒ ba┼čaramam─▒┼čt─▒r. 

         -        Filistin cephesinde (Cemal ve M.Kemal Pa┼čalar─▒n da dü┼čündü─čü gibi) güçlü savunma yap─▒lmas─▒ ve siklet merkezi olu┼čturulmas─▒ gerekirken, Ba─čdat’─▒ ele geçirme sevdalar─▒ Almanlar─▒n millî stratejilerine kurban olmu┼čtur. Bu hatadan  bugüne ç─▒kar─▒lacak çok fazla ders bulunmaktad─▒r. Cemal Pa┼ča bunu ┼čöyle ifade eder: “Birinci Dünya Harbi’ne giri┼čimizden itibaren, strateji bak─▒m─▒ndan yap─▒lan hatalar─▒ gözümün önünden geçiriyordum. Önce Kars’─▒ ele geçirmek dü┼čüncesiyle Aral─▒k 1914’te yap─▒lan Sar─▒kam─▒┼č taarruzu (Do─ču Cephesi), Kafkas Ordumuzun (3.Ordu) tamamen elden ç─▒kmas─▒na neden olmu┼č, bir daha ayn─▒ kudret ve kuvvete sahip olarak te┼čkil edilememi┼č olan bu ordu, Erzurum’u savunamayarak Ruslar’─▒n eline geçmesine neden olmu┼čtu. Sonradan dü┼čman─▒n Çanakkale’den çekilmesi üzerine, 2 ve 3.Ordular taraf─▒ndan giri┼čilen Erzurum’un geri al─▒nmas─▒ hareketi, Erzincan’─▒n dü┼čmesine sebep olmu┼čtu. Kut-el Amara’daki ─░ngiliz Ordusunun esir edilmesinden sonra, Irak Ordusunun bir k─▒sm─▒n─▒n al─▒narak (13. Kolordu)─░ran’da fetihler icras─▒na memur edilmesi, neticede Ba─čdat’─▒n dü┼čmesine sebep olmu┼čtu. ┼×imdi de Kudüs, Filistin ve belki bütün Suriye’nin dü┼čman─▒n istilas─▒na maruz kalmas─▒na (i┼čgal etmesine) neden olacakt─▒...”

-        Miralay ─░smet (─░nönü)’in Birüssebi’yi istenilen ölçekte savunamamas─▒ ve Gazze’yi savunmakla görevli von Kress’in ┼čehri terkte gösterdi─či kolayc─▒l─▒k taktik aç─▒dan sorgulanmas─▒ gereken muharebelerdir.   

-        Ortado─čunun çöllerinde ve kurak arazisinde, “kritik arazi ar─▒zalar─▒” yüksek tepelerden ziyade su kaynaklar─▒ ve onu besleyen vadilerdir. Birüssebi’nin savunma haz─▒rl─▒klar─▒nda su kaynaklar─▒na yönelik kontrol ve kirletme haz─▒rl─▒klar─▒n─▒n eksikli─či ciddi bir taktik hatad─▒r.

-        Enver Pa┼ča’n─▒n zihninde Filistin cephesi çok fazla önem arz etmemektedir. Bunu ┼čöyle ifade eder: “...Nihayet, dü┼čman─▒n Filistin’i i┼čgaline engel olunamazsa, bu ne genel durum üzerinde kat’i bir tesir husule getirir, ne de Türkiye için tehlikeli olur. Fakat buna mukabil, dü┼čman─▒n mühim kuvvetleri Cihan Harbinin kati netice yeri olmayan bir noktada ba─članm─▒┼č olur”. Her ne kadar askerî harekât aç─▒s─▒ndan bu dü┼čünce do─črulanabilecek oldu─ču halde, siyasî ve kadim teolojik hakikatler aç─▒s─▒ndan izah─▒n─▒ yapmak mümkün de─čildir. Hilafeti elinde tutan ve ─░slam dininin önderli─čini yürüten bir devlette, milliyetçi ve müslüman bir harbiye naz─▒r─▒n─▒n, u─čruna haçl─▒ seferleri yap─▒lan ve “vadedilmi┼č topraklar” etiketiyle ya┼čayan bu co─črafyaya böylesi bir yakla┼č─▒m göstermesi mant─▒ktan varestedir.

-        Askeri aç─▒dan de─čerlendirildi─činde, Gazze-Birüssebi aras─▒ndaki 50 km.lik mesafe cephede önemli bir geni┼člik de─čildir. ─░ngilizler s─▒klet merkezini Birüssebi yerine Gazze’ye yapsalar da sonuç çok fazla de─či┼čmeyecekti. Zira Gazze’yi savunan von Kress de zihnen savunmaya de─čil çekilmeye haz─▒rl─▒kl─▒d─▒r.  Bu cephenin Alman kontrolüne verilmesi, Enver Pa┼čan─▒n ordular komutan─▒ ve harbiye naz─▒r─▒ olarak Halep veya Diyarbak─▒r gibi ileri bir hatta komutan olarak bulunmay─▒┼č─▒, ortak akl─▒n kullan─▒lmay─▒┼č─▒ ve Filistin’in elde bulundurulmas─▒ konusunda gösterilen gev┼čeklik ve birliklerin ikmal ve ia┼čeden yoksunlu─ču bu sonucu haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.

 

 

         3.    Kudüs Muharebeleri Üzerine Tespitler:

         -        Kudüs’ün kayb─▒, ─░ngilizlerin taarruzundaki ba┼čar─▒dan de─čil, Osmanl─▒n─▒n savunmas─▒ndaki zafiyetten kaynaklanm─▒┼čt─▒r. Bu zafiyeti sadece taktik aç─▒dan görmemek laz─▒md─▒r. 1917 y─▒l─▒na gelindi─činde anavatan─▒n kenar ku┼ča─č─▒nda kalm─▒┼č Kudüs’ün savunulabilmesi için en üst makamdan (Saray ve Enver Pa┼ča) en alt makama (Ali Fuat Bey) kadar sorumluluk makamlar─▒n─▒n hemen hepsinde, “Kudüs’ü elde bulundurma”ya yönelik ciddi bir niyet, bu niyete ba─čl─▒ detayl─▒ bir planlama ve bu planlamaya ba─čl─▒ do─čru bir tertiplenme-y─▒─č─▒naklanma eksikli─či mevcuttu. Haziran 1917’de Halep’te yap─▒lan komutanlar toplant─▒s─▒nda halledilmi┼č olmas─▒ gereken temel askerî konular için tedbir al─▒nmakta çok geç kal─▒nm─▒┼čt─▒r.

         -        Falkenhayn’─▒n “─░ngilizlerin taaruzlar─▒n─▒n bask─▒n niteli─či ta┼č─▒d─▒─č─▒” mazereti taktik dayanaktan yoksundur. Falkenhayn, harp alan─▒nda stratejik-operatif seviyede bir komutan olup, Kudüs’e yap─▒lan sald─▒r─▒ onun seviyesinde “bask─▒n” niteli─či ta┼č─▒yamaz; olsa olsa taktik seviyede bir bask─▒ndan söz edilebilir. Zira komutan, dü┼čman hakk─▒ndaki her türlü bilgi ve emareyi toplamada s─▒k─▒nt─▒ ya┼čamayaca─č─▒ “dost” topraklarda görev yapmaktad─▒r.

-        Ali Fuat Bey’in veya von Kress’in, Kudüs’ü “hak etti─či” derecede savunmamas─▒n─▒n nedeni, bir Kut-ülAmare’ye benzeme endi┼česi olabilir. Ancak Kudüs’ün kaybedili┼čindeki temel faktör, stratejik vizyon ve devlet i┼čleyi┼činin eksikli─čidir. Gayret ve icraat çerçevesinde ele ald─▒─č─▒m─▒zda, ─░ngiliz komutan Allenby, ciddi bir siyasî ve dinî deste─či arkas─▒na, tam muharip bir birli─či de elinin alt─▒na alm─▒┼č oldu─ču halde hareket etti─čini görmekteyiz. Ancak Osmanl─▒-Alman kar─▒┼č─▒m─▒ “Ottoland” birli─čindeki komutan Falkenhayn’a bak─▒ld─▒─č─▒nda, s─▒rt─▒nda bir siyasî destek ve elinin alt─▒nda nitelikli birlikler olmad─▒─č─▒ gibi hedef konusunda da kendi haline b─▒rak─▒lm─▒┼č bir atmosferde ve sömürge zihniyetiyle davranan bir komutan kar┼č─▒m─▒za ç─▒kmaktad─▒r.

-        Falkenhayn’n─▒n savunmada iken sürekli taarruz yapt─▒rmas─▒, doktrindeki “aktif savunma”ya kar┼č─▒l─▒k gelebilir ve izah edilebilir. Ama ayn─▒ doktrin, aktif savunma yapacaksan dü┼čman─▒n birli─čine denk bir kuvvete sahip olmal─▒s─▒n ┼čart─▒yla bu hareket tarz─▒na cevaz verir. Burada bahsedilen denklik, say─▒dan ziyade etkinlik ile ilgilidir. Gazze-Birüssebi hatt─▒nda yenilgiye u─črayarak kendini Kudüs hatt─▒na zar zor atan bir ordunun mahdut hedefli taarruzlardan ziyade direnek noktas─▒nda savunmaya a─č─▒rl─▒k vermesi beklenir.

         -        Bir bahaneyle Almanlar bu cepheye hiç sokulmasayd─▒ ve ordular─▒n ba┼č─▒na Falkenhayn yerine Cemal Pa┼ča gelseydi, Kudüs ┼čehri dü┼čer miydi? Bunun cevab─▒n─▒ vermek oldukça zordur. F.R─▒fk─▒ Atay, Zeytinda─č─▒ adl─▒ eserinde Cemal Pa┼ča için sava┼čç─▒ bir karaktere sahip olmad─▒─č─▒ndan bahsetmektedir. Ama neticede bu yarg─▒ bir yedek subay─▒n gözlemine dayanmakta olup çok fazla de─čer ta┼č─▒mayabilir.  

         -        Kudüs’ün dü┼čmesinden 3 ay önce (Eylül 1917) M.Kemal Pa┼ča’n─▒n Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča’ya yazd─▒─č─▒ rapor, Kudüs’ün dü┼čme nedenlerini de ihtiva etmektedir. Tamam─▒n─▒ burada ifade etmek mümkün de─čilse de, rapordaki kritik iki cümle, dönemin de─čerlendirilmesinde haf─▒zadan ç─▒kar─▒lmamal─▒d─▒r: “Almanlar münhas─▒ran idare-i sevkülcey┼čiyeyi (harekât─▒n idaresini) ‘geliniz bizi ma─člup ediniz’ esas─▒na raptetmi┼člerdir….7.Orduyu dahi, dü┼čmanla bir tek kur┼čun atmadan kuvvetli tutmaya imkan bulam─▒yoruz.”

         -        ─░ngiliz hükümeti taraf─▒ndan Allenby’a verilen “Noel’e kadar Kudüs” direktifi çok ba┼čar─▒l─▒ bir siyasî ve askerî hedef ve “─░stenen Son Durum”dur. Askerlik mesle─činde, erinden generaline tüm askerler i┼čini yaparken “hedef” ister. Bu hedef, mekan veya zamana dair olup “Noel-Kudüs” direktifi, üzerinde rasyonel ve profesyonel çal─▒┼č─▒lm─▒┼č ba┼čar─▒l─▒ bir direktiftir. Tedafüi (savunmac─▒) bir harekât icra etse dahi, Osmanl─▒ taraf─▒nda böyle bir direktife (mesela “son damlas─▒na kadar Kudüs”) maalesef rastlam─▒yoruz.

-        ─░leri harekât ba┼čar─▒yla devam ederken, kurmaylar─▒n─▒ dinlemeyerek birliklerini dinlendirmeyen Allenby bu konuda çok do─čru bir karar vermi┼čtir. Karargah ve kurmaylar, komutana do─čru ihtiyaçlar─▒ iletmekten sorumludur ama komutan ba┼čar─▒ için bazen s─▒rad─▒┼č─▒ davranmak zorundad─▒r. Brad Pitt’in Amerikal─▒ bir generali oynad─▒─č─▒ “War Machine (2017)” isimli filmde general, “─░yi komutanlar prensipli insanlard─▒r; en iyi komutanlar ise bu prensipleri ne zaman çi─čneyeceklerini bilirler” özdeyi┼či ile tam da bu noktaya temas etmektedir.

         -        Say─▒n Tuncay Y─▒lmazer’in bahse konu makalesindeki Kudüs ve Sakarya Muharebelerinin mukayeseli ele al─▒nmas─▒ ba┼čar─▒l─▒ bir yakla┼č─▒md─▒r. Bu vesileyle, ricat─▒ bilmeyen bir ordunun u─čratt─▒─č─▒ zarar─▒ Gazze ve Kudüs’te, ricat─▒ uygulayabilen bir ordunun yaratt─▒─č─▒ fayday─▒ Sakarya’da görmek mümkündür.

         4.   Sonuç:

 Kritik ┼čehirler, stratejik hedef ve direnek noktalar─▒d─▒r. Binlerce kilometrekare topra─č─▒ ele geçirebilirsiniz ama bir ┼čehre giremeyebilirsiniz. Kudüs’ün bu derece kolay dü┼čmesinde en önemli nedenlerden biri Osmanl─▒’n─▒n emperyal bir devlet anlay─▒┼č─▒na sahip olmamas─▒ ve be┼činci kol faaliyetlerindeki eksikli─či ile dü┼čman─▒n bu faaliyetlerini önleyemeyi┼čidir. Bir k─▒s─▒m tarihçiler Osmanl─▒’dan imparatorluk olarak bahsedilmemesi gerekti─čini, bunun bir emperyalist amaç ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ ve devlet olarak adland─▒r─▒lmas─▒n─▒ gerekti─čini söyler. Bu do─čru yakla┼č─▒m─▒ desteklercesine, F.R─▒fk─▒’n─▒n Zeytinda─č─▒’nda da belirtti─či gibi, Osmanl─▒ bu topraklarda hep jandarmal─▒k yapm─▒┼č, halk hiçbir zaman “tam biz” olmam─▒┼č ve hiç asimile edilmemi┼čtir. Bu saf niyetin bir devam─▒ olarak, dü┼čman─▒n be┼činci kol faaliyetlerine engel olunamad─▒─č─▒ gibi Osmanl─▒ da pozitif anlamda bu tip faaliyetleri 400 y─▒l zaman─▒ olmas─▒na kar┼č─▒n hakk─▒yla yapamam─▒┼čt─▒r. Özellikle son dönemde Cemal Pa┼ča’n─▒n despotik terbiye etme çözümleri ise tam tersi etki yaratm─▒┼čt─▒r. Bu sebeple Kudüs’ün dü┼čmesini ─░ngilizlerden daha çok Kudüs halk─▒ beklemi┼č ve Osmanl─▒’ya destek vermemi┼čtir.

Kudüs, teolojik aç─▒dan dünyadaki en önemli yer olma özelli─čini ta┼č─▒r. Bir kilometrekare içinde o kadar yo─čun bir tema yuma─č─▒ vard─▒r ki, buray─▒ gezmeye gidenlerde “Kudüs Sendromu”na rastlanabilir (Bak─▒n─▒z internet) Böylesine kadim bir bölgeyi ele geçirmek için yap─▒lan yüzlerce y─▒ll─▒k sava┼člar─▒ dikkate ald─▒─č─▒n─▒zda, Kudüs’ü gözden ç─▒karmak için de (en güçsüz halinizle) onlarca y─▒l mücadele vermi┼č olmal─▒s─▒n─▒z. F.R─▒fk─▒, Zeytinda─č─▒’nda Kudüs için “ordular─▒n sessizce birbirlerinden al─▒p verdikleri yer” olarak tan─▒mlar. Ancak dönemi anlatan vesikalardan anl─▒yoruz ki, zihinlerde “Kudüs zaten dü┼čecektir ve en az─▒ndan sorumlusu biz olmayal─▒m” anlay─▒┼č─▒ mevcuttur. Dolay─▒s─▒yla asl─▒nda Kudüs çok önceden dü┼čmü┼čtür.

         Semavî dinlerin bulu┼čtu─ču yer Kudüs’ün bu kadar kolay dü┼čmesinden görülmektedir ki; Osmanl─▒’n─▒n ho┼čgörüsü, dinlere ve insanl─▒─ča sayg─▒s─▒, adil yönetimi ve di─čer tüm iyi hasletleri Osmanl─▒ için iyi bir sermaye olmu┼čtur; ama bu sadece yumu┼čak (softpower) güçtür. Kadim insanl─▒k tarihinin realist yan─▒ da der ki; güçlü devlet için güçlü ordu (hard power) gereklidir.

 

Bülend Özen

Askeri Tarih, Strateji ve Güvenlik Ara┼čt─▒rmac─▒s─▒

 

KAYNAKÇA

Atatürk'ün Bütün Eserleri, Yusuf Hikmet Bayur

Zeytinda─č─▒, Falih R─▒fk─▒ Atay

Osmanl─▒ Devletinin Çökü┼č Nedenleri, Tüccarzade ─░brahim Hilmi Ç─▒─č─▒raçan

20 Eylül 1917 Tarihli Rapor, 7.Ordu Komutan─▒ M.Kemal Pa┼ča

Filistin’de 100.Y─▒l/Birüssebi Muharebeleri - Kudüs Dü┼čmeden Önce, Tuncay Y─▒lmazer, Atlas Tarih Dergisi, Ekim – Kas─▒m 2017

100.Y─▒l─▒nda Kudüs’ün Dü┼čü┼čü - Elveda Zeytinda─č─▒, Tuncay Y─▒lmazer, Atlas Tarih Dergisi, Aral─▒k 2017 – Ocak 2018

Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Gazze’yi Nas─▒l Kaybettik, Cemal KEMAL

 



[1]                     Tuncay Y─▒lmazer, Atlas Tarih Dergisi, Ekim – Kas─▒m 2017, 111.

[2]                     Tuncay Y─▒lmazer, Atlas Tarih Dergisi, Aral─▒k 2017 – Ocak 2018, 85.


  9966 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)