Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

Tarih: 17/10/2017   /   Toplam Yorum 1   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 7012

Müttefikler yar─▒madadan çekilmeden çok önce ise Churchill'in politik kariyeri May─▒s 1915'te ─░ngiliz Birinci Deniz Lordu Fisher'─▒n istifas─▒ ve Bat─▒ Cephesinde patlak veren 'mühimmat krizi' sebebiyle ─░ngiliz Ba┼čbakan─▒ Asquith hükümetinin dü┼čmesi ile sona ermi┼čtir. Churchill ilk olarak makam─▒n─▒ kaybetmi┼č, sonras─▒nda Sava┼č Konseyi üyeli─činden ç─▒kar─▒lm─▒┼č ve Kas─▒m 1915’te ise hükümetten istifa etmi┼čtir. Churchill'in May─▒s 1915'te görevden al─▒nmas─▒n─▒n ard─▒ndan ba┼člayan Çanakkale sava┼člar─▒ndaki rolü ile ilgili tart─▒┼čmalar günümüze kadar süregelmi┼čtir. Baz─▒ ki┼čilerin gözünde dü┼čüncesiz bir maceraperest olan Churchill Çanakkale Deniz Harekât─▒n─▒n ba┼člat─▒lmas─▒na ve ba┼čar─▒s─▒z olmas─▒na sebep olan tek ki┼čidir. Ancak Profesör Christopher Bell son ç─▒kan Churchill and the Dardanelles kitab─▒ ile Churchill'in Çanakkale Sava┼člar─▒ndaki rolünü çok yönlü olarak inceleyerek, Churchill hakk─▒nda kolayc─▒l─▒─ča kaçan bu ele┼čtirilerin – veya tam tersi övgülerin – çok da basit bir ┼čekilde aç─▒klanamayaca─č─▒n─▒ okurlara göstermi┼čtir.

 

Müttefiklerin Çanakkale maceras─▒, Rus Ordular─▒ Ba┼čkomutan─▒ Nikolay'─▒n Ocak 1915 ba┼č─▒nda, Osmanl─▒ ordular─▒n─▒n Kafkaslarda ba┼člatt─▒─č─▒ taarruz harekât─▒n─▒n bask─▒s─▒ndan kurtulmak için, denizden veya karadan yap─▒lacak bir gösteri harekât─▒n─▒ ─░ngiltere'den talep etmesi ile ortaya ç─▒km─▒┼čt─▒r. Ruslar─▒n önerisine s─▒cak bakan ─░ngiliz Sava┼č Bakan─▒ Lord Kitchener Bat─▒ Cephesinden ba┼čka bir yere birlik ay─▒rmaya ┼čiddetli bir ┼čekilde kar┼č─▒ oldu─ču için en iyi seçene─čin Osmanl─▒ Ba┼čkenti’ne yak─▒n olan Çanakkale Bo─čaz─▒ bölgesinde gösteri ┼čeklinde yap─▒lacak olan bir deniz harekât─▒n─▒n olaca─č─▒n─▒ öne sürmü┼čtür.[1] Bu gösteri harekât─▒ ile Osmanl─▒lar─▒n ba┼čkent ─░stanbul'u korumak için Do─ču Cephesinden aceleyle birlik kayd─▒racaklar─▒ öngörülmü┼č ve ─░ngiltere Sava┼č Konseyi üyelerince de bu öneri benimsenmi┼čtir.

Sava┼č─▒n ilk aylar─▒nda Alman deniz gücü tehlikesine kar┼č─▒ Kuzey Denizi'nde hareketsiz ┼čekilde bekleyen ─░ngiliz donanmas─▒n─▒ aktif bir ┼čekilde kullanmak isteyen dönemin Kraliyet Donanmas─▒ politik lideri Winston Churchill bu öneriyi bir f─▒rsat olarak de─čerlendirmi┼č ve derhal Akdeniz'deki ─░ngiliz filosunun ba┼č─▒nda bulunan Amiral Carden'e Çanakkale Bo─čaz─▒'n─▒n deniz yolu ile geçilip geçilemeyece─či, geçilebilecek ise nas─▒l bir plan izlenmesi gerekti─čini sormu┼čtur.[2] Amiral Carden'den olumlu cevap gelmesinin ard─▒ndan Çanakkale Bo─čaz─▒'n─▒n gemiler ile geçilmesine yönelik haz─▒rl─▒klar ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bat─▒ Cephesinde Müttefik kuvvetler ile Alman Ordusu aras─▒nda olu┼čan dü─čümü a┼čamayacaklar─▒na kanaat getiren ─░ngiliz karar vericiler bu talebi sava┼č─▒ k─▒saltacak bir f─▒rsat olarak görüp derhal benimsemi┼člerdir. Çünkü, ─░ngiliz bakanlara ve yetkililere göre, bo─čazdan geçip ─░stanbul önlerine gelen Müttefik filosu Osmanl─▒ Devleti'ni bar─▒┼č yapmaya zorlayacak; o dönem tarafs─▒zl─▒─č─▒n─▒ ilan etmi┼č olan Bulgaristan, Yunanistan ve Romanya'y─▒ Müttefiklerin lehine sava┼ča kat─▒lmaya ikna edecek; ve Do─ču Cephesinde Alman taarruzlar─▒ kar┼č─▒s─▒nda zor durumda olan Ruslara yard─▒m ula┼čt─▒r─▒labilecekti. Tüm bu geli┼čmeler dolayl─▒ olarak sava┼č─▒n erken bitmesine olanak sa─člayacakt─▒. Ancak 19 ┼×ubat 1915 günü ba┼člat─▒lan deniz harekât─▒ 18 Mart 1915'te Müttefikler aç─▒s─▒ndan bir facia ile sonuçlanm─▒┼č, ard─▒ndan Gelibolu Yar─▒madas─▒'nda giri┼čilen kara harekât─▒ da Müttefik kuvvetlerinin y─▒l sonunda çekilmesi ile sonuçlanm─▒┼čt─▒r.

Müttefikler yar─▒madadan çekilmeden çok önce ise Churchill'in politik kariyeri May─▒s 1915'te ─░ngiliz Birinci Deniz Lordu Fisher'─▒n istifas─▒ ve Bat─▒ Cephesinde patlak veren 'mühimmat krizi' sebebiyle ─░ngiliz Ba┼čbakan─▒ Asquith hükümetinin dü┼čmesi ile sona ermi┼čtir. Churchill ilk olarak makam─▒n─▒ kaybetmi┼č, sonras─▒nda Sava┼č Konseyi üyeli─činden ç─▒kar─▒lm─▒┼č ve Kas─▒m 1915’te ise hükümetten istifa etmi┼čtir. Churchill'in May─▒s 1915'te görevden al─▒nmas─▒n─▒n ard─▒ndan ba┼člayan Çanakkale sava┼člar─▒ndaki rolü ile ilgili tart─▒┼čmalar günümüze kadar süregelmi┼čtir. Baz─▒ ki┼čilerin gözünde dü┼čüncesiz bir maceraperest olan Churchill Çanakkale Deniz Harekât─▒n─▒n ba┼člat─▒lmas─▒na ve ba┼čar─▒s─▒z olmas─▒na sebep olan tek ki┼čidir. Ancak Profesör Christopher Bell son ç─▒kan Churchill and the Dardanelles kitab─▒ ile Churchill'in Çanakkale Sava┼člar─▒ndaki rolünü çok yönlü olarak inceleyerek, Churchill hakk─▒nda kolayc─▒l─▒─ča kaçan bu ele┼čtirilerin – veya tam tersi övgülerin – çok da basit bir ┼čekilde aç─▒klanamayaca─č─▒n─▒ okurlara göstermi┼čtir.

Bell bu çal─▒┼čmas─▒nda ar┼čiv kaynaklar─▒ndan ustal─▒kla faydalanm─▒┼čt─▒r. Resmi devlet yaz─▒┼čmalar─▒na ilave olarak mektup ve günlük gibi ki┼čisel belgeleri de titizlikle inceleyen yazar tüm kaynaklar─▒ ve önemli figürlerin ifadelerini adeta çapraz sorguya tutarak okuyucuya çok dengeli bir anlat─▒ sunmu┼čtur. Çok çe┼čitli ar┼čiv belgelerini detayl─▒ olarak kullanm─▒┼č olmas─▒na ra─čmen, Bell eserini oldukça sade ve anla┼č─▒l─▒r bir üslup ile kaleme alm─▒┼čt─▒r.

Kitab─▒n ilk bölümünde Çanakkale deniz harekât─▒n─▒n ortaya ç─▒k─▒┼č─▒ ve ba┼čar─▒s─▒z olma nedenleri detaylar─▒ ile birlikte anlat─▒lm─▒┼čt─▒r. Asl─▒nda Çanakkale Bo─čaz─▒'nda bir deniz harekât─▒ 1914 y─▒l─▒n─▒n A─čustos ay─▒nda Churchill taraf─▒ndan gündeme getirilmi┼čtir. Bilindi─či gibi o dönem Akdeniz'de bulunan Alman Goeben ve Breslau sava┼č gemileri ─░ngiliz donanmas─▒ndan kaçarak Çanakkale Bo─čaz─▒'na gelmi┼č ve Osmanl─▒ Devleti'nin izniyle Marmara Denizi'ne al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu durumun hemen ard─▒ndan Churchill, Yunanistan'─▒n yard─▒m─▒ ile Müttefik donanmas─▒n─▒n Marmara Denizi'ne geçerek Alman gemilerini imha etmesini önermi┼č, ancak o dönem Osmanl─▒ Devleti henüz tarafs─▒zl─▒─č─▒n─▒ bozmad─▒─č─▒ için bu öneri dönemin ─░ngiliz D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Edward Grey'ce uygun bulunmam─▒┼čt─▒r. Bu te┼čebbüsünün ard─▒ndan akl─▒n─▒n bir kö┼česinde bo─čazlarda harekât yapma fikri bulunan Churchill, yukar─▒da da belirtildi─či gibi Kitchener'─▒n Ocak 1915’te Çanakkale Bo─čazlar─▒ önünde gösteri harekât─▒ yap─▒lmas─▒ fikrini derhal olumlu kar┼č─▒lam─▒┼čt─▒r. Ancak ilginç bir ┼čekilde Ocak 1915'te gösteri harekât─▒ndan ziyade, Çanakkale Bo─čaz─▒'n─▒n gemiler ile zorlan─▒p geçilebilece─či fikrini san─▒lan─▒n aksine ilk olarak Churchill de─čil ─░ngiliz Birinci Deniz Lordu Fisher ortaya atm─▒┼čt─▒r.[3] Hatta Fisher, yap─▒m─▒ yeni bitmi┼č olan ve dünyan─▒n en büyük gemisi, HMS Queen Elizabeth’in de Carden’in Çanakkale Bo─čaz─▒ civar─▒nda bekleyen filosuna kat─▒lmas─▒n─▒ bizzat kendisi talep etmi┼čtir.[4] Yukar─▒da da bahsedildi─či üzere di─čer karar vericiler taraf─▒ndan da benimsenen Çanakkale Bo─čaz─▒'n─▒n gemiler ile geçilmesine yönelik Amiral Carden'in haz─▒rlad─▒─č─▒ harekât plan─▒ ─░ngiliz Deniz Kuvvetleri kurmay heyetince incelenip onaylanm─▒┼čt─▒r. Yazara göre, bo─čaz─▒n sadece gemilerle geçilmesi projesi Sava┼č Konseyi gündemine ilk geldi─či zaman hiçbir bakan taraf─▒ndan olumsuz kar┼č─▒lanmam─▒┼č ve bir tane uzman bile Çanakkale Bo─čaz─▒'n─▒n sadece gemilerle geçilemeyece─čine dair bir kanaat belirtmemi┼čtir. Bu önerinin bu kadar kolay kabul edilmesinin ard─▒nda birkaç faktörün yatt─▒─č─▒n─▒ belirten Bell, bu faktörleri ┼ču ┼čekilde s─▒ralam─▒┼čt─▒r. ─░lk olarak Müttefik filosunda bulunan sava┼č gemileri Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanl─▒─č─▒ envanterinde bulunan toplar─▒n menziline girmeden bo─čazdaki hedefleri bombalayabilecek böylece zayiat olmadan bo─čazdaki 'Giri┼č Tahkimatlar─▒' kolayl─▒kla imha edilebilecekti. Ayr─▒ca, harekât esnas─▒nda zayiat olsa dahi miad─▒n─▒ doldurmu┼č sava┼č gemileri kullan─▒laca─č─▒ndan dolay─▒ Alman tehlikesine kar┼č─▒ Kuzey Denizi'nde haz─▒r bekleyen dünyan─▒n en büyük donanmas─▒ olan ─░ngiliz Kraliyet Donanmas─▒ herhangi bir ┼čekilde bu durumdan etkilenmeyecekti. ─░ngiliz yetkililerine göre plan─▒n en az riskli ve en güzel yan─▒ ise – ki bu husus Frans─▒zlar─▒n da plana hemen destek vermelerini sa─člam─▒┼čt─▒r – harekâtta öngörülemeyen ciddi bir problem ile kar┼č─▒la┼č─▒lmas─▒ halinde harekât─▒n iptal edilebilecek olmas─▒d─▒r. Tüm bu iyimser öngörüler ve avantajlar ile 19 ┼×ubat 1915 günü bo─čaz─▒n Giri┼č Tahkimatlar─▒n─▒ imha etmeye yönelik bombard─▒man ba┼člat─▒lm─▒┼čt─▒r.

18 ┼×ubat ma─člubiyetine kadar devam eden harekâtta Profesör Bell'e göre Müttefikler aç─▒s─▒ndan hemen hemen her ┼čey yanl─▒┼č gitmi┼čtir.[5] ─░lk olarak ─░ngiliz-Frans─▒z sava┼č gemileri, her ne kadar Müstahkem Mevkii topçular─▒n─▒n menzili d─▒┼č─▒nda olsalar da, tabyalar─▒ imha etme konusunda ba┼čar─▒s─▒z olmu┼člard─▒r. Bunun en önemli sebebi ise gemilerin kara hedeflerinden ziyade dü┼čman gemileri ile sava┼čacak ┼čekilde mühimmat ve silah ile teçhiz edilmi┼č olmas─▒d─▒r. Yatay mermi yollu silahlar ve dü┼čman z─▒rhl─▒lar─▒n─▒ imha edecek mühimmatlar k─▒y─▒larda iyi ┼čekilde tahkim edilmi┼č toplara çok s─▒n─▒rl─▒ olarak tesir edebilmi┼čtir. Bu durumu fark eden Amiral Carden Mart 1915 ba┼člar─▒nda Seddül-Bahir ve Kum Kale'ye s─▒n─▒rl─▒ say─▒da deniz piyade birli─či ç─▒karmak suretiyle giri┼č tahkimatlar─▒n─▒ imha etmeyi ba┼čarabilmi┼čtir. Ancak deniz piyadeleri ilerleyen günlerde Türk taraf─▒nca ┼čiddetli ate┼č ile kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ için, Amiral Carden bir daha s─▒n─▒rl─▒ say─▒da birli─čin k─▒y─▒lara ç─▒kar─▒lmas─▒ fikrinden vazgeçmi┼čtir. Giri┼č Tahkimatlar─▒n─▒n imha edilmesine yönelik harekât göreceli olarak ba┼čar─▒ya ula┼čm─▒┼č ve bu durum Londra'y─▒ ciddi manada umutland─▒rm─▒┼čt─▒r. Ancak esas problemler yuma─č─▒ bu safhadan sonra ba┼člam─▒┼čt─▒r. Carden'in filosunun Giri┼č Tahkimatlar─▒ndan sonraki hedefi Orta ve Merkez Tahkimatlar─▒n─▒n imhas─▒ idi. Ancak bu tahkimatlar─▒n yok edilebilmesi için sava┼č gemilerinin bo─čazdan içeri girmesi gerekiyordu. Bo─čazdan içeri girebilmesi içinde Asya ile Gelibolu Yar─▒madas─▒ k─▒y─▒lar─▒ aras─▒nda bulunan may─▒n hatlar─▒n─▒n tespiti ve temizlenmesi zorunlu idi. Carden'in donanmas─▒nda may─▒n arama gemileri mevcut olmas─▒na ra─čmen bu gemiler her may─▒n arama faaliyeti için bölgeye yakla┼čt─▒─č─▒nda bo─čaz─▒n her iki yan─▒ndan gelen ┼čiddetli ate┼čle kar┼č─▒la┼č─▒yor ve görevini yerine getiremiyordu. Bo─čazda bulunan sabit toplar donanma topçusu ile susturulsa[6] da esas problem dik mermi yoluna sahip obüsler ve hareketli topçu bataryalar─▒yd─▒. Çünkü bu silahlar─▒n donanma taraf─▒ndan tespit edilmesi neredeyse imkans─▒zd─▒ ve tespit edilse dahi hemen yer de─či┼čtirebilecek imkan ve kabiliyete sahip olduklar─▒ için imhas─▒ da olanaks─▒zd─▒. Yani Müttefik deniz harekât─▒n─▒ ciddi manada sekteye u─čratan esas problem Çanakkale Bo─čaz─▒'nda bulunan büyük toplardan ziyade yerleri tespit edilemeyen obüs ve hareketli bataryalar idi. Ayr─▒ca bu silahlar─▒n tespit edilmesine yönelik icra edilen hava ke┼čif faaliyetleri de problemliydi. Carden'in emri alt─▒nda bulunan uçaklar mekanik olarak yetersizdi ve yüksek irtifaya yükselemedikleri için Osmanl─▒ ordusunun piyade silahlar─▒ndan çokça etkileniyor, görevlerini yapamadan geri dönüyorlard─▒. Ayr─▒ca uçaklar─▒n görevlerini icra edebilecekleri elveri┼čli hava ko┼čullar─▒ da pek bulunam─▒yordu. Tüm bu problemlerin yan─▒ s─▒ra may─▒n tarama faaliyetleri de tam anlam─▒yla bir hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒yd─▒. Çünkü may─▒n tarama ekibi bu önemli görevi icra edebilecek kapasitede de─čildi. May─▒n tarama personeli profesyonel donanma personelinden olu┼čmuyordu. Hemen hemen tümü Kuzey Denizi'nde sava┼č öncesi avlanan s─▒radan bal─▒kç─▒lard─▒. Donan─▒msal olarak da may─▒n tarama gemileri Çanakkale Bo─čaz─▒ ak─▒nt─▒s─▒ dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda yetersizdi. Esas kabiliyetli may─▒n tarama gemileri ana donanma ile Kuzey Denizi’nde bekliyordu. Tüm bunlar─▒n sonucunda 18 Mart 1915 gününe kadar Müttefik donanmas─▒ Osmanl─▒lar─▒n dö┼čemi┼č oldu─ču 400 civar─▒ may─▒ndan sadece 4 tanesini temizleyebilmi┼čti.

Peki ya┼čanan tüm bu geli┼čmeler Londra'da nas─▒l kar┼č─▒lan─▒yordu? Aç─▒kças─▒ sahadaki operatif ve taktik durum Sava┼č Konseyi üyeleri için tam bir muamma idi. Çünkü Bell'e göre Sava┼č Konseyi üyeleri özellikle Churchill ve Kitchener taraf─▒ndan sürekli olarak askerî konularda karanl─▒kta b─▒rak─▒l─▒yordu. Churchill de Carden'den gelen olumsuz raporlar─▒ konsey üyeleri ile ya hiç payla┼čm─▒yordu ya da eksik veya yan─▒lt─▒c─▒ ┼čekilde payla┼č─▒yordu.[7]

Çanakkale Bo─čaz─▒’nda Amiral Carden bu ümit vermeyen tablo ile Müstahkem Mevkii mevzilerini imha etmeye çal─▒┼č─▒rken, 13 Mart 1915 günü ─░ngiliz istihbarat─▒ kritik bir Alman mesaj─▒n─▒ çözmeyi ba┼čard─▒. Berlin’den Çanakkale’deki Müstahkem Mevkiinde görevli Alman üst düzey bir subaya (muhtemelen Guido von Usedom) yollanan bu mesajda Osmanl─▒ Devleti’ne mühimmat gönderme iste─či belirtiliyor ve ayr─▒ca Almanya veya Avusturya’dan bölgeye denizalt─▒ gönderilmesi ihtimalinin ciddi olarak de─čerlendirildi─či söyleniyordu. Churchill eline ula┼čan bu istihbarat ─▒┼č─▒─č─▒nda Osmanl─▒ topçusunun mühimmat─▒n─▒n bitmek üzere oldu─čunu ve Alman denizalt─▒lar─▒n─▒n bölgeye ula┼čmak üzere oldu─čunu de─čerlendirmi┼č ve derhal Amiral Carden’in Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒ gemiler ile zorlamas─▒n─▒ talep etmi┼čtir. Bu görü┼č ─░ngiliz Birinci Deniz Lordu Amiral Fisher taraf─▒ndan da aç─▒kça desteklenmi┼čtir. Ancak Profesör Bell kitab─▒nda belirtti─či üzere, elde edilen bu kritik bilgide ─░ngilizlerin aç─▒kça ö─črenebildi─či ┼čey Almanlar─▒n mühimmat gönderme iste─čidir, Çanakkale’deki Müstahkem Mevkii Komutanl─▒─č─▒n─▒n mühimmatlar─▒n─▒n azald─▒─č─▒na dair bir bilgi ele geçirilen bu mesajda geçmemektedir ve ayr─▒ca Alman denizalt─▒lar─▒n─▒n bölgeye gönderildi─čine dair herhangi bir bilgi de bulunmamaktad─▒r, sadece bu ihtimalin ciddi bir ┼čekilde de─čerlendirildi─či belirtilmi┼čtir.[8] Ancak o dönem bu bilgilerin analizi yap─▒lmam─▒┼č ve bu yeni gelen bilgi ─▒┼č─▒─č─▒nda 18 Mart 1915 günü Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n zorlanmas─▒na karar verilmi┼čtir.

18 Mart günü yap─▒lan harekât─▒n tam anlam─▒yla ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla neticelenmesinin ard─▒ndan ba┼člat─▒lan kara harekât─▒ da beklenen sonucu vermemi┼č ve May─▒s 1915 ortas─▒nda ─░ngiltere’de Asquith hükümeti sona ermi┼čtir. Bu olay sonras─▒nda Churchill Deniz Kuvvetlerindeki ve Sava┼č Konseyindeki makam─▒n─▒ kaybetmi┼čtir.

Yazar kitab─▒nda deniz harekât─▒n─▒n neden ba┼čar─▒s─▒z oldu─čunu anlatt─▒ktan sonra, Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒ ara┼čt─▒rmak üzere 1916 y─▒l─▒nda kurulan komisyonunun (Dardanelles Commission) çal─▒┼čmalar─▒na ve bu dönem Churchill, Fisher ve Hamilton gibi ki┼čilerin bu komisyona sunulmak üzere nas─▒l savunma haz─▒rlad─▒klar─▒na kitab─▒nda yer vermi┼čtir.[9] Bu bölümde Bell yaln─▒zca komisyon raporunu incelemekle kalmam─▒┼č, sava┼č boyunca önemli mevkide olan tüm ki┼čilerin birbirleri ile olan yaz─▒┼čmalar─▒, günlükleri ve hatta e┼člerine yollad─▒klar─▒ mektuplar─▒ bile inceleyerek adeta dokümanlar üzerinden ┼ču an hayatta olmayan ki┼čileri çapraz sorguya tutmu┼čtur. Bu dönem Churchill’in gelecek politika kariyerini kurtarabilmek için yapt─▒─č─▒ çabalar─▒ çok güzel bir ┼čekilde anlatan Profesör Bell, bu konuda Churchill’in k─▒smen de olsa ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu belirtmi┼č ve tüm faturan─▒n 1919’da yay─▒mlanan komisyon raporunda Churchill’e ç─▒kar─▒lmad─▒─č─▒n─▒ aktarm─▒┼čt─▒r.

Kitab─▒n son bölümlerinde ise yazar Bell, Churchill’in yine gelecek politika kariyerinde Çanakkale harekât─▒n─▒ ba┼člatan dü┼čüncesiz bir maceraperest olarak an─▒lmamak için yapt─▒─č─▒ çal─▒┼čmalar─▒ ve Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n kendi ki┼čili─či ve karar alma süreci üzerindeki etkisini incelemi┼čtir. Birinci Dünya Sava┼č─▒’n─▒n hemen ard─▒ndan ─░ngiltere, Amerika ve Avustralya’da geli┼čmeye ba┼člayan Çanakkale literatürüne Churchill’in nas─▒l etki etmeye çal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ çok güzel bir ┼čekilde aç─▒klayan Bell, Churchill’in bu konuda da ba┼čar─▒l─▒ oldu─čunu belirterek ilk dönem eserlerde – Avustralya’da Charles Bean’in kaleme ald─▒─č─▒ resmi tarih hariç – isminin ciddi bir yara almadan ç─▒kabildi─čini ortaya koymu┼čtur.

Profesör Bell’in alana yapt─▒─č─▒ en büyük katk─▒lardan bir tanesi ise kitab─▒nda Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n Churchill’in sonraki hayat─▒nda karar alma sürecine ne ┼čekilde tesir etti─čini anlatt─▒─č─▒ bölümüdür.[10] ─░kinci Dünya Sava┼č─▒ ba┼č─▒nda Churchill ilk olarak ─░ngiliz Kraliyet Donanmas─▒’n─▒n politik lideri olmu┼č ve görevden al─▒nmas─▒ndan tam 25 sene sonra, 1940 y─▒l─▒n─▒n May─▒s ay─▒nda politik kariyerindeki en üst makama ula┼čarak ─░ngiltere Ba┼čbakan─▒ olmu┼čtur. Profesör Bell’e göre, Ba┼čbakan olduktan sonra Churchill büyük giri┼čimlere, özellikle askerî dan─▒┼čmanlar─▒ olumsuz bakt─▒─č─▒nda, daha kolay bir ┼čekilde ‘hay─▒r’ diyebilmi┼čtir. Bell’e göre ┼čüphesiz bu de─či┼čimde Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n etkisi çok büyüktür.

Sonuç olarak Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n ba┼člat─▒lmas─▒na Churchill tek ba┼č─▒na karar vermemi┼čtir ve san─▒lan─▒n aksine Churchill – diktatörce – stratejik karar alma süreci üzerinde tek ba┼č─▒na bask─▒n durumda olmam─▒┼čt─▒r. Çünkü Bell’in çal─▒┼čmas─▒nda aç─▒klad─▒─č─▒ gibi di─čer bakanlar ve askerî dan─▒┼čmanlar─▒ Churchill’in di─čer projelerine ve önerilerine olan itirazlar─▒n─▒ s─▒kl─▒kla ve aç─▒kça dile getirebilmi┼člerdir. Ancak, yukar─▒da belirtildi─či üzere, Çanakkale Harekât─▒ plan─▒ ilk masaya geldi─činde bu ki┼čilerin hiçbiri plana itiraz etmemi┼č, hatta Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n bu ┼čekilde geçilemeyece─čine dair herhangi bir ┼čüphe dahi dile getirilmemi┼čtir. Söz sanat─▒ konusunda usta olan Churchill konsey üzerinde fikirlerini savunma konusunda yetenekli olsa da bu sebepten dolay─▒ bu ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒n sorumlusu olarak gösterilemez. Bell kitab─▒n─▒n sonuç k─▒sm─▒nda net bir ┼čekilde yazm─▒┼č oldu─ču gibi, Sava┼č Konseyi ‘mü┼čterek’ olarak, Müttefik filonun Çanakkale Bo─čaz─▒’nda kar┼č─▒la┼čaca─č─▒ s─▒k─▒nt─▒lar─▒ hafife alm─▒┼č, Müttefik gemilerinin herhangi ciddi bir sorun ile kar┼č─▒la┼čmas─▒ halinde operasyonun hemen iptal edilebilece─čini dü┼čündü─čü için harekât─▒n dü┼čük riskli oldu─ču kanaatine varm─▒┼č ve konsey üyelerinin hiçbiri sava┼č─▒n bu denli büyüyebilece─či ihtimalini öngörememi┼čtir.[11] Bell eserinde son olarak Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n, Churchill’in a┼č─▒r─▒ özgüvenli ve sab─▒rs─▒z olmas─▒, gereksiz riskler almay─▒ sevmesi ve profesyonel tavsiyeleri görmezden gelmesi veya önemsememesi gibi baz─▒ kusurlu yanlar─▒n─▒ ortaya ç─▒kard─▒─č─▒n─▒ da belirtmeyi ihmal etmemi┼čtir. Son söz olarak Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n ba┼člat─▒lmas─▒nda Churchill, Sava┼č Konseyi’nin di─čer üyeleri kadar sorumlu tutulabilir.

Profesör Bell’in bu çal─▒┼čmas─▒ özellikle Çanakkale Sava┼člar─▒ çal─▒┼čmalar─▒ yapacak ki┼čiler taraf─▒ndan mutlaka dikkatle incelenmelidir. Sadece ─░ngiliz taraf─▒ndan de─čil Türk taraf─▒ndan bak─▒larak yap─▒lacak ara┼čt─▒rmalar için de olmazsa olmaz bir kaynakt─▒r. ─░kincil olarak ise Bell’in bu eseri ayn─▒ zamanda dönemin asker-sivil ili┼čkileri ve askerî veya sivil karar alma süreçleri konular─▒nda da ─▒┼č─▒k tutan çok önemli bir kaynak olacakt─▒r.

 

 

Yusuf Ali ÖZKAN

Brunel Üniversitesi Londra

Twitter: @yaliozkan

 

 

 


Notlar:

 

[1] Winston S. Churchill, The World Crisis, Vol. 2, 1915 (London: Bloomsbury Publishing PLC, 1950), 61.

[2] Ibid., 63.

[3] Christopher M. Bell, Churchill and the Dardanelles (Oxford: Oxford University Press, 2017), 64; Churchill, The World Crisis, Vol. 2, 1915, 62.

[4] Bell, Churchill and the Dardanelles, 75.

[5] Deniz Harekat─▒ safhas─▒nda nelerin yanl─▒┼č gitti─či hakk─▒nda bkz; Ibid., 116–34.

[6] Bell kitab─▒nda Çanakkale Bo─čaz─▒’nda bulunan tahkimatlar─▒n sadece susturulabildi─čini belirtmi┼čtir. Yani bu tahkimatlar tamamen imha edilememi┼č sadece geçici süre ile susturulmas─▒ sa─članm─▒┼čt─▒r.

[7] Graham T. Clews, Churchill’s Dilemma: The Real Story behind the Origins of the 1915 Dardanelles Campaign (Santa Barbara: Calif: Praeger, 2010), 255; Bell, Churchill and the Dardanelles, 7.

[8] Ibid., 129–30.

[9] Ibid., 224–88.

[10] Ibid., 330–56.

[11] Ibid., 367.

 


  7012 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)