Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

Tarih: 09/09/2017   /   Toplam Yorum 3   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 8195

Renkioi Hastanesinin yap─▒m─▒na 1855 May─▒s i┼čte bu eski karantinan─▒n oldu─ču yerde ba┼član─▒r ve Ekim 1855ÔÇÖte hastanenin yap─▒m─▒ tamamlanmas─▒yla kullan─▒ma a├ž─▒l─▒r. Hastane asl─▒nda ├žo─čunlukla K─▒r─▒mÔÇÖdan gelen de─čil, K─▒r─▒mÔÇÖa giderken hastalanan askerlere hizmet vermek ├╝zere kurulmu┼čtur. ├ç├╝nk├╝ o d├Ânemdeki buharl─▒ gemilerle ├ťsk├╝darÔÇÖdan ├çanakkaleÔÇÖdeki Renkioi hastanesine ancak 18 saatte var─▒labiliyordu. ├ťsk├╝darÔÇÖdan gelen hasta ve yaral─▒lar hastane ile liman aras─▒nda kurulan raylar ├╝zerinden atl─▒ tramvayla ta┼č─▒n─▒yordu. Her biri 50 hasta yata─č─▒ kapasitesine sahip 30 prefabrik yap─▒dan olu┼čan ve toplamda 1.500 yatak kapasiteli olan hastane K─▒r─▒mÔÇÖa uzakl─▒─č─▒ nedeniyle istenilen kapasitede ├žal─▒┼čt─▒r─▒lamad─▒. Hastaneye her hafta ortalama 50 yeni hasta kat─▒l─▒yordu. Her pavyonuna iki s─▒ra hasta yata─č─▒ yerle┼čtirilebilen havaland─▒rmas─▒, su tesisat─▒, kanalizasyon ├žukurlar─▒ iyi planlanm─▒┼čt─▒ ve sanitasyon a├ž─▒s─▒ndan ilkleri bar─▒nd─▒r─▒yordu. (M.O.Y.)


Bu makale #tarih dergisiTemmuz say─▒s─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č olup yazar─▒n ve edit├Âr├╝n izniyle sitemize konulmu┼čtur

 

─░nsanlar muhtemelen ve genelde ya┼čayacaklar─▒ evi seçerken en ince ayr─▒nt─▒s─▒na kadar tan─▒maya çal─▒┼č─▒rlar. Kaç penceresi var,  ne kadar güne┼č görür, hava al─▒r? Mutfa─č─▒ geni┼č mi? D─▒┼č kap─▒ nereye aç─▒l─▒yordan tutun da kom┼čulara kadar sorgular. Hatta baz─▒s─▒ i┼či daha da ileri götürür: “Bizden önce kim oturuyordu?” diye sorgular baz─▒ hakl─▒ kayg─▒lar ile...

─░┼čte tarih ve arkeoloji ile ilgilenenler de co─črafyay─▒ bu denli sorgular/sorgulamal─▒. Bu sat─▒rlar─▒ yazarken hat─▒r─▒ma Çanakkale Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda yedek subay olarak görev yapan Tevfik R─▒za Bey’in 5 ┼×ubat 1915’te tek sat─▒r olarak günlü─čüne yazd─▒─č─▒ ┼ču cümle geliverdi: “Hat─▒ra kalbin dinidir.”

Öyleyse co─črafyalar─▒n mabedi tarih, dini ise arkeoloji olmal─▒yd─▒. Bu sebepledir ki, ya┼čad─▒─č─▒m─▒z co─črafyaya kay─▒ts─▒z kalmamal─▒ sorgulamal─▒y─▒z. Bu sorgulamay─▒ yapan toplumlar toplumsal amneziden de ancak böyle kurtulurlar/kurtulmu┼člard─▒r.

Ben de ya┼čad─▒─č─▒m co─črafyay─▒ i┼čte öyle sorgulad─▒m, sorguluyorum. Bunun sonucunda Çanakkale/─░zmir Karayolunun 15. km’sinde yer alan buca─č─▒n, 100 y─▒l önceye kadar Renkioi (Erenköy) adl─▒ ve 6000 nüfuslu bir rum yerle┼čkesi oldu─čunu ö─črenmi┼čtim. ┼×imdi oralarda üzüm ba─člar─▒, bo─čaza naz─▒r restoranlar, plajlar, otel i┼čletmeleri bulunmaktayd─▒. Peki ya daha öncesinde? Mesela bundan 150-160 y─▒l öncesinde? ─░┼čte orada ben de donup kald─▒m. Oralara hep Florence Nightingale dokunmu┼čtu. Hem de birçok ilki bar─▒nd─▒ran bir hastane ile...

 

Robert Gigs taraf─▒ndan çizilen ve Florence Nightingale’in Selimiye K─▒┼člas─▒ içindeki hastanede yaral─▒lar─▒ tedavi ederken gösterildi─či illüstrasyon.

Florence Nightingale’in hikâyesi birçok çevrelerce bilinmekte. Ama ben onun Anadolu’ya geli┼č hikâyesine k─▒sac─▒k da olsa de─činmek istiyorum.

─░ngiltere, Fransa ve Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun 1854-1856 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rusya’ya kar┼č─▒ verdi─či K─▒r─▒m sava┼č─▒, Osmanl─▒ co─črafyas─▒ –özellikle ─░stanbul- Fransa ve ─░ngiltere’nin ülke co─črafyalar─▒n─▒n cepheye uzakl─▒─č─▒ sebebiyle cephe gerisinin merkezi olmu┼čtu.

Sava┼č K─▒r─▒m yar─▒madas─▒nda devam ederken müttefiklerin cephede sadece Balaklava hastanesi bulunurken, di─čer tüm yaral─▒lar ─░stanbul’a naklediliyor, Selimiye K─▒┼člas─▒ hastaneye çevrilmi┼č ve beraberinde yak─▒n─▒ndaki Haydarpa┼ča Hastanesi de en önemli merkez olur.

Fakat ─░ngiltere’ye ─░stanbul’dan haber servisleri vas─▒tas─▒yla gönderilen mektuplar, bilinen ilk sava┼č muhabirlerinden olan ─░ngiliz gazeteci The Times gazetesi muhabiri Thomas Chenery’nin ─░stanbul’dan, ayn─▒ gazeteden meslekta┼člar─▒ John Delane ile William Howard Russell’─▒n K─▒r─▒m’dan bildirdikleri ve nihayet Roger Fenton’─▒n cepheden gönderdi─či foto─čraflar ve izlenim yaz─▒lar─▒ ─░ngiliz kamuoyunda ve resmi makamlarda yank─▒ bulur.

Thomas Chenery’nin The Times’ta 12 Ekim 1854’te yay─▒nlanan makalesinde “… Öfke ve ┼ča┼čk─▒nl─▒k içindeyiz. Çünkü halk, yaral─▒lar─▒ korumak için hiçbir etkili sa─čl─▒k haz─▒rl─▒─č─▒n─▒n bulunmad─▒─č─▒n─▒ ö─črenecek. Sadece cerrah de─čil, ne hem┼čire ne de pansumanc─▒ var. Bilindi─či gibi tek söylenecek ┼čey, yaral─▒lara sarg─▒ yapmak için tek bir bezin bile olmad─▒─č─▒d─▒r. Gerçi bu büyük ac─▒y─▒ payla┼čmaktan kaynaklanan toplumsal dayan─▒┼čma, Üsküdar’da k─▒┼člada veya ak─▒l hastanesinde bulunan mutsuz insanlar için üstün geliyor ve bütün aileler, gerekli araçlar─▒, çar┼čaflar─▒ ve eski giysilerini veriyor. Fakat gerekli durumlar niçin önceden aç─▒k bir ┼čekilde görülemedi?” ┼čeklinde dile getirmi┼č ve ─░ngiliz askerlerin cephe ve cephe gerisinde sa─čl─▒k olanaklar─▒n─▒n yetersizli─čini belirtmi┼čtir

Tabi kamuoyu bask─▒s─▒n─▒ azaltmak için yaral─▒ ve hasta ─░ngilizlerin bak─▒m─▒ amac─▒yla, dönemin savunma bakan─▒ olan Sidney Herbert, Florence Nightingale’den “Do─čudaki ─░ngiliz Umumi Asker Hastaneleri Kad─▒n Hastabak─▒c─▒lar Müdürü” unvan─▒ ile ─░stanbul’a gitmesini ister ve destek sözü verir. Nightingale aile dostlar─▒ Bracebridge’ler ile Roma Katolik Kilisesi’nden on rahibe, Anglikan Kilisesi’ne ba─čl─▒ “Merhametli K─▒z Karde┼čler”den sekiz rahibe, Saint John’s Enstitüsü’nden alt─▒ hastabak─▒c─▒ ve çe┼čitli hastanelerde profesyonel hasta bak─▒m─▒ yapan 14 kad─▒ndan olu┼čan toplam 38 ki┼čilik bir ekip ile birlikte yola ç─▒karak ve çok zorlu geçen bir deniz yolculu─ču sonunda 4 Kas─▒m 1854’te Üsküdar’a gelmi┼čti.

K─▒r─▒m Sava┼č─▒nda Unutulmu┼č Bir Anadolu Hastanesi: Renkioi Hastanesi

Selimiye K─▒┼člas─▒’ndaki deneyimleri Nightingale’in hastane i┼čletmecili─či üzerine yeni fikirler geli┼čtirmesine olanak sa─člam─▒┼čt─▒r. “Florence Nightingale Ko─ču┼ču (Florence Nightingale-Ward)” ad─▒ ile bilinen pavyon sistemi hastanelerde, her iki tarafta her yata─ča bir tane dü┼čecek ┼čekilde penceresi olan, 9 metre geni┼čli─činde, 39 metre uzunlu─čunda ve 3,5 metre yüksekli─činde ko─ču┼člar bulunmas─▒n─▒ öngörmü┼čtür.

 

Renkioi hastanesinin ünlü mühendisi Isambard Kingdom Brunel.

Nightingale’in hastane ve ko─ču┼č tasar─▒mlar─▒n─▒ yaparken, Selimiye K─▒┼člas─▒’n─▒n devasa odalar─▒ndan ve koridorlar─▒ndan etkilendi─či aç─▒kt─▒r. K─▒┼član─▒n geni┼č koridorlar─▒ hastane ko─ču┼ču olarak kullan─▒lm─▒┼č, son derece ayd─▒nl─▒k ve havalanmas─▒ iyi olan bu mekânlar Nightingale’e yeni yap─▒lacak hastaneler için fikir vermi┼čtir. Bununla birlikte Nightingale an─▒lar─▒nda Selimiye’den hayli olumsuz biçimde bahsetmi┼č, k─▒┼člay─▒ bir harabe olarak nitelendirmi┼čtir

 

Renkioi hastanesinin prefabrik yap─▒lar─▒n─▒n plan─▒.

Hem deneyimleri hem de geni┼č çevresi nedeniyle t─▒bbi ve sosyopolitik geli┼čmelerden süratle haberdar olmas─▒ Nightingale’in hasta bak─▒m─▒nda bir dizi yenili─če öncülük etmesinde etkili olmu┼čtur. Bu ba─člamda özellikle geli┼čtirdi─či pavyon sistemi hastane modeli ona ayr─▒ bir ün katm─▒┼čt─▒r. Hastal─▒klar─▒n koku┼čmu┼č hava nedeniyle olu┼čtu─čuna (miyasma teorisine) inanmas─▒, Nightingale’in sanitasyona yönelik önlemler almaya yönelmesinde etkili olmu┼čtu. Bu yüzden Nightingale’in özellikle üzerinde durdu─ču husus, hastal─▒klar─▒n yay─▒lmas─▒n─▒ önlemek amac─▒yla ko─ču┼člar─▒n havaland─▒r─▒lmas─▒d─▒r.

Asl─▒nda temiz havan─▒n hastanelerde ölüm oran─▒n─▒ azaltt─▒─č─▒ görü┼čü, K─▒r─▒m Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ─░stanbul’da bulunan Frans─▒z doktor Levy taraf─▒ndan, Nightingale’den çok daha önce ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r. Nightingale hastalar─▒ hastal─▒klar─▒na göre ayr─▒ ko─ču┼člarda yat─▒rma fikrini de bir Frans─▒z hekimden, Dr. Scrive’den alm─▒┼čt─▒r. Fakat bunlar─▒n uygulanmas─▒ ve fikrin hayata geçirilmesini Nightingale sa─člam─▒┼čt─▒r. Ve bu sayede pek çok ─░ngiliz askeri tifüsten ölmekten kurtulmu┼č, ölü say─▒s─▒ % 75 oran─▒nda azalm─▒┼č ve bu durum da Nightingale’in kahraman ilan edilmesinde büyük rol oynam─▒┼čt─▒.

 

 

Hastane prefabrik yap─▒lar─▒n─▒n görünü┼č plan─▒.

 

Bu nedenle çal─▒┼čmalar─▒nda hasta bak─▒m hizmetlerinden çok hastanelerin iyile┼čtirilmesine önem vermi┼čtir. Bu görü┼čünü ya┼čama geçirme konusunda en önemli deneyimi, K─▒r─▒m Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Selimiye K─▒┼člas─▒’nda ve Balaklava’da gerçekle┼čtirmi┼čtir

─░ngiliz Hükümeti ve sava┼č ofisi hastanelerin yetersiz kalmas─▒ sebebiyle bir hastane daha yap─▒lmas─▒ için giri┼čimde bulundular. 1855 y─▒l─▒ ba┼č─▒ itibariyle yer aray─▒┼č─▒ ba┼člad─▒. Yer bulunmu┼čtu Çanakkale’de sahile yak─▒n bir yer olacakt─▒. 1855 Mart ba┼č─▒nda hükümete ba─čl─▒ sava┼č ofisi ünü k─▒talar─▒ a┼čan ve bugüne kadar gelen bir mühendis olan Isambard Kingdom Brunel’e hastane için teklifte bulundu. Brunel, daha önce böyle bir ┼čey tasarlamam─▒┼čt─▒ ama 8 gün içinde sözle┼čmesini sava┼č ofisine sunarak i┼če koyuldu. Mimari aç─▒dan “ilk büyük prefabrik yap─▒” ve “ilk prefabrik hastane” olma özelli─čini ta┼č─▒yan, mimarl─▒k tarihi aç─▒s─▒ndan da çok büyük öneme sahip olan proje tasarlanmaya ba┼čland─▒. Bu s─▒rada Nightingale Üsküdar’da edindi─či deneyimleri derlemi┼č ve Times’ta yay─▒nlanan askerlerin sa─čl─▒k durumlar─▒yla ilgili olumsuz haberlerden ötürü kamuoyunun ayd─▒nlat─▒lmas─▒ için bu deneyimlerini içeren cevabi yaz─▒y─▒ yine yay─▒nlanmas─▒ ricas─▒yla Times’a göndermi┼čti. Brunel tasar─▒m─▒n─▒ bitirmi┼čti fakat

Nightingale’in; pavyon sistemi, sanitasyonla ilgili önerileri ve havaland─▒rma sisteminin nas─▒l olmas─▒ gerekti─či ile ilgili önerilerini Times’ta okuyunca etkilenmi┼čti. Bunun üzerine tasar─▒m─▒ sava┼č ofisinden geri çekti. Nightingale’in önerileri do─črultusunda 6 gün içinde tasar─▒m─▒ yeniden düzenledi. Özellikle Erenköy hastanesinin tasar─▒m─▒na kadar hastanelerde ortam─▒n sabit s─▒cakl─▒kta tutulmas─▒ gerekti─čine inan─▒l─▒yordu. Fakat Nightingale, temiz hava ile ortam─▒n havaland─▒r─▒lmas─▒n─▒n ölüm oranlar─▒n─▒n azaltaca─č─▒n─▒ iddia etmi┼čti. Brunel de yeni tasar─▒mda hastaneyi sürekli d─▒┼čar─▒daki temiz hava ile havaland─▒racak bir ventilasyon sistemi yaratt─▒.

 

Hastanenin 5 no'lu ko─ču┼ču.

Burada ┼čunu belirtmek laz─▒m bahsetti─čimiz lojistik nedenler ve uzakl─▒k sebebiyle ─░ngilizler K─▒r─▒m’dan Ege Denizinin en uç noktalar─▒na kadar hastaneler kurmu┼čtu; ancak Erenköy’deki hastane (Renkioi hastanesi) bunlar aras─▒nda en az bilinenidir. Ama asl─▒nda hem mühendislik inovasyonu, hem de hastane modeli olarak ilkleri bar─▒nd─▒ran ve ac─▒d─▒r ki tarihte kaybolmu┼č bir hastanedir.

Böylece Nightingale’in hem hastanelerdeki pavyon sistemi fikri, hem de hastanenin havaland─▒r─▒lmas─▒ fikri ve sanitasyon anlam─▒ndaki tüm bu deneyimleri ilk Erenköy hastanesinde uygulanm─▒┼čt─▒.

Brunel tasar─▒m─▒ verdikten sonra hastane yap─▒lar─▒ ─░ngiltere’de üretilmeye ba┼člad─▒. H─▒zl─▒ca  ve s─▒rad─▒┼č─▒ bir üretimle tamamlanan yap─▒n─▒n parçalar─▒ gemilere yüklendi. Toplamda 11.500 ton olan hastanenin parçalar─▒ 23 gemi ile Çanakkale’ye ta┼č─▒nm─▒┼čt─▒. ─░lk gemiler Çanakkale sahillerine 8 May─▒s 1855’te varm─▒┼člard─▒. Projenin Çanakkale’deki uygulay─▒c─▒ kontrolör mühendisi ise 1836 yolunda da Çanakkale’ye çe┼čitli arkeolojik kaz─▒lar için gelmi┼č olan mühendis John Brunton olacakt─▒.

 

Kontrolör mühendis John Brunton’un an─▒lar─▒n─▒n yay─▒nland─▒─č─▒ kitab─▒n iç kapa─č─▒.

 

Brunton Çanakkale’ye gelir ve Çanakkale’de ─░ngiliz konsoloslu─ču yapan Calvert ailesi ile tan─▒┼č─▒r. Calvert’lerin hem bölgedeki ili┼čkileri çok iyidir, hem de dil ve çevreyi tan─▒ma gibi sorunlar─▒ a┼čm─▒┼člard─▒r. Brunton uzun ara┼čt─▒rmalar─▒ sonucunda Calvert ailesinin çitlik evinin oldu─ču Erenköy’ün 1,5 km kuzeydo─čusunda (bu günkü Tusan Hotel ve Güzelyal─▒’ya do─čru olan arazi) hastaneyi yapmaya karar verir ve hemen çal─▒┼čmalara ba┼člar. John Brunton’un hastane için seçti─či yer, ayn─▒ zamanda 1835 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ ─░mpartorlu─ču’ndaki ilk karantinan─▒n da yap─▒ld─▒─č─▒ yer olma özelli─čini de ta┼č─▒maktad─▒r. ┼×öyle ki; 1817’deki büyük bir kolera pandemisi sebebiyle tüm dünyan─▒n etkiledi─či bu illetten Osmanl─▒ Devleti de etkilenmi┼čti. Bu sebeple 1835 y─▒l─▒nda Osmanl─▒’da tahaffuzhane (karantina idaresi) kuruldu. Bu idaresinin ilk icraat─▒, ─░stanbul’daki halk─▒ salg─▒ndan korumak amaçl─▒ Çanakkale’ye Karantina kurulur. Daha sonra Renkioi hastanesinin kuruldu─ču noktaya çad─▒rlarla kurulan karantina idaresinin oldu─ču sahile bo─čazdan giren gemiler yana┼čarak yolcular indirilerek muayene ediliyor, hasta olanlar ve hastal─▒k ┼čüphesi olanlar karantinaya al─▒n─▒yordu. Gemilerin geçi┼člerine tüm bu i┼čler tamamland─▒ktan sonra izin veriliyordu. Böylece salg─▒nlar─▒n ta┼č─▒nmas─▒ önlenmeye çal─▒┼č─▒l─▒yordu. Bu sebeple de ayr─▒ca bu bölge haritalarda y─▒llarca “Karantina” bölgesi olarak tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r.

Renkioi Hastanesinin yap─▒m─▒na 1855 May─▒s i┼čte bu eski karantinan─▒n oldu─ču yerde ba┼član─▒r ve Ekim 1855’te hastanenin yap─▒m─▒ tamamlanmas─▒yla kullan─▒ma aç─▒l─▒r. Hastane asl─▒nda ço─čunlukla K─▒r─▒m’dan gelen de─čil, K─▒r─▒m’a giderken hastalanan askerlere hizmet vermek üzere kurulmu┼čtur. Çünkü o dönemdeki buharl─▒ gemilerle Üsküdar’dan Çanakkale’deki Renkioi hastanesine ancak 18 saatte var─▒labiliyordu. Üsküdar’dan gelen hasta ve yaral─▒lar hastane ile liman aras─▒nda kurulan raylar üzerinden atl─▒ tramvayla ta┼č─▒n─▒yordu. Her biri 50 hasta yata─č─▒ kapasitesine sahip 30 prefabrik yap─▒dan olu┼čan ve toplamda 1.500 yatak kapasiteli olan hastane K─▒r─▒m’a uzakl─▒─č─▒ nedeniyle istenilen kapasitede çal─▒┼čt─▒r─▒lamad─▒. Hastaneye her hafta ortalama 50 yeni hasta kat─▒l─▒yordu. Her pavyonuna iki s─▒ra hasta yata─č─▒ yerle┼čtirilebilen havaland─▒rmas─▒, su tesisat─▒, kanalizasyon çukurlar─▒ iyi planlanm─▒┼čt─▒ ve sanitasyon aç─▒s─▒ndan ilkleri bar─▒nd─▒r─▒yordu. Askerî personel yan─▒nda sivillere de hizmet eden hastanede sivil hekimler görev yap─▒yordu. Sava┼čta sanitasyon hizmetleri çok iyi planlanm─▒┼č ilk hastane olmas─▒ndan ötürü ve hastalar aras─▒ bula┼čma en aza indirilmi┼čti. Hastalar─▒n giysilerinin modern say─▒labilecek çama┼č─▒rhanede 400 F (205ºC) derecede y─▒kan─▒p kurutulmas─▒ hastal─▒k yay─▒l─▒m─▒n─▒ engellemi┼čti. Oldukça temiz taze suyu bulundu─ču bilinen hastanede sanitasyon ba┼čar─▒s─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda, cerrahiye sa─člad─▒─č─▒ katk─▒yla da tarihe geçmi┼čtir. Spencer Wells (1818-1897) taraf─▒ndan geli┼čtirilen, günümüzde de kullan─▒lmakta olan Spencer Wells Forsepsi kanamalar─▒n durdurulmas─▒nda ilk kez bu hastanede kullan─▒ld─▒. Sava┼č sonras─▒ ─░ngiltere’de yap─▒lan hastaneler için örnek olu┼čturan bu hastanede çal─▒┼čanlar─▒n bula┼č─▒c─▒ hastal─▒klardan büyük ölçüde korunmu┼č olmas─▒ söz konusudur. Sava┼č dönemi boyunca sadece bir doktor bir hem┼čire ve bir hastabak─▒c─▒ tifüse yakalanm─▒┼č ve hastabak─▒c─▒ bu nedenle ölmü┼čtür. Oysa ayn─▒ dönemde Selimiye’de aralar─▒nda sa─čl─▒k çal─▒┼čanlar─▒n─▒n da oldu─ču 138 ki┼či koleradan ölmü┼čtü. Hatta hastane sorumlu doktorlar─▒ndan Edmund Parkes’─▒n, hastane ile ilgili 1857 Nisan’─▒nda ─░ngiliz Sava┼č Bakanl─▒─č─▒’na haz─▒rlad─▒─č─▒ raporda verdi─či istatisti─če göre hastanede çe┼čitli hastal─▒k ve yaralanma tan─▒lar─▒yla yatan hastalar─▒n ölüm oran─▒ % 3,8’dir. Oysa bu oran Üsküdar’daki hastanelerde  %11,9'dur. Tifüse yakalanan hastalar─▒n izole edilmesini sa─člayarak salg─▒n─▒ önleyen Dr. Parkes, hastal─▒─č─▒n yay─▒l─▒m─▒n─▒ önlemi┼č ve bu ba┼čar─▒s─▒ ve sanitasyondaki deneyimleri sava┼č sonras─▒ “Hijyen Profesörü” olmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

 

Hastane bugünkü manada modern tuvalet ve banyolar içeriyordu ve tuvalet ve banyolar hasta ko─ču┼člar─▒n─▒n içindeydi. Mühendis Brunel mobilyadan, tuvalet kâ─č─▒d─▒na kadar her ayr─▒nt─▒ya dikkat etmi┼čti. Hastalar─▒n üniteler aras─▒ gezme ihtimali olmas─▒ sebebiyle prefabrik yap─▒lar aras─▒ndaki geçi┼čler kapal─▒ koridorlar olarak tasarlanm─▒┼čt─▒. Daha da ilginci Brunel tuvaletlerin tasar─▒m─▒n─▒ çizdi─či plan üzerine “Tuvalet kâ─č─▒tlar─▒n─▒ unutmay─▒n!” diye not etti─či gibi, kiler gibi küçük bir k─▒sm─▒ “tuvalet kâ─č─▒d─▒ deposu” diye i┼čaretlemi┼čti.

K─▒r─▒m Sava┼č─▒’n─▒n sonlar─▒na do─čru hastanenin yap─▒lm─▒┼č olmas─▒ nedeniyle ┼×ubat 1856’dan sonra hastaneye Üsküdar’dan ve K─▒r─▒m’dan yaral─▒ gönderilmesi durduruldu. Hastanenin popülasyonu art─▒k daha çok yereldeki sivil halk olmu┼čtu.

Hastane ile ilgili ba┼čar─▒ hikayeleri dönemin gazetelerinde yer edinecek kadar geni┼č bir zaman─▒ olmasa da ba┼čka bir haberler bas─▒nda kendine yer edinmeyi ba┼čar─▒r. 1855 y─▒l─▒ Kas─▒m’─▒nda Erenköy Hastanesi ile ─░ngiliz Konsolos Calvert evine sald─▒ran “Ba┼č─▒ Bozuklar” kontrolör mühendis Brunton’un da yard─▒m─▒ ile ─░ngiliz askerleri taraf─▒ndan Erenköy’de öldürülür. Bu olay ─░ngiltere’de birçok gazetede günlerce yer edinir.

─░ngiliz Hükümetinin 30 Mart 1856’da Rusya ile bar─▒┼č imzalamas─▒n─▒n ard─▒ndan hastanenin i┼člevi tamamen ortadan kalk─▒nca Londra’daki Sava┼č Ofisi Brunton’a bütün çal─▒┼čmalar─▒ hemen durdurmas─▒n─▒ emreder. Bunun üzerine Brunton, emrindeki e─čitimli 150 askerle Troia (Truva) ovas─▒nda, bölgedeki baz─▒ arkeolojik yerlerde kaz─▒ yapmak için kamp kurar. Brunton, bölge ile tüm arkeolojik bilgileri konsolos Frank Calvert’ten al─▒r. Brunton bir arkeolog de─čildir ve tek amac─▒ hazine bulmakt─▒r. Bu nedenle oldukça h─▒zl─▒ ve tahrip edici bir ┼čekilde kaz─▒lar yapar, tuttu─ču k─▒sa günlükte ba┼čka kaz─▒ yapt─▒─č─▒ yerler ve buluntular─▒ ile ilgili pek fazla bilgi vermez.

Yazd─▒klar─▒ndan, askerlerin eski eserleri buldukça daha fazla motive olduklar─▒n─▒ ve daha h─▒zl─▒ kazd─▒klar─▒n─▒ ö─črenmekteyiz. Brunton depremle y─▒k─▒lm─▒┼č bir tap─▒na─č─▒ kazmaktad─▒r, çok say─▒da mozaikli yap─▒ aç─▒─ča ç─▒kart─▒r.

Fakat bu esnada Londra Sava┼č Ofisi’nin geri ça─č─▒rmas─▒ nedeniyle çal─▒┼čmalar─▒n─▒ kesmek zorunda kal─▒r; böylece kesmeyi planlad─▒─č─▒ mozaikli yap─▒ da bu sayede tahrip olmaktan kurtulur. Brunton ─░ngiltere’ye dönene dek Troia Ovas─▒ ve çevresinde yedi farkl─▒ yerde kaz─▒lar yapm─▒┼č ve ç─▒kard─▒─č─▒ eserleri yan─▒nda götürerek British Museum’a vermi┼čtir. Binalar da sökülerek sat─▒lm─▒┼čt─▒r.

 

Önde hastanenin demir saclardan yap─▒lm─▒┼č mutfa─č─▒ görülüyorken, arka tarafta hastanenin prefabrik yap─▒lar─▒ görülmekte.

Hastanenin bulundu─ču bölgede bugün Tusan Otel ─░┼čletmesi, Gençlik ve Spor Bakanl─▒─č─▒’na ba─čl─▒ ─░zci Kamp─▒ bulunmaktad─▒r. Hastaneden geriye Brunton’un taze ve güzel suyu ile de me┼čhur olan hastanenin liman k─▒sm─▒na yapt─▒rd─▒─č─▒ ve üzerinde “RENKIOI BRITISH CIVIL HOSPITAL – 1856– JOHN BRUNTON – ENGINEER” yazan çe┼čme kitabesi d─▒┼č─▒nda hemen hemen hiçbir ┼čey kalmam─▒┼čt─▒r.

 

Bugün Tusan Otel ─░┼čletmesinin plaj bölümünde bulunan bu çe┼čme kitabesi, üzerinde bir istinat duvar─▒ örülmü┼čken, dibinden de bir incir a─čac─▒ yükselmi┼č.  Tusan Otel ─░┼čletmecisi Enver Sad─▒k Y─▒lmaz ayn─▒ zamanda Troia kaz─▒lar─▒n─▒n yürütülmesine destek veren Troia Vakf─▒ Yönetim Kurulu II. Ba┼čkan─▒. Böyle olunca kendisi çe┼čme ta┼č─▒n─▒ görür görmez ara┼čt─▒rmaya koyulmu┼č, Tabiat ve Kültür Varl─▒klar─▒n─▒ Koruma kuruluna dosya vererek çe┼čmenin kitabesini tescillenerek koruma alt─▒na al─▒nmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼č.

 

Hastanenin 1855 y─▒l─▒ndaki görüntüsü ve hastanenin bulundu─ču yerin bugünkü hali.

 

Florence Nightingale, Brunel’in bu hastane planlamas─▒nda yakalad─▒─č─▒ s─▒hhî ve modernite ilgili ayr─▒nt─▒lardan “Hastaneler Üzerine Notlar” adl─▒ kitab─▒nda bahsetmi┼čtir. Bu kitap sava┼č bittikten sonra yay─▒nlanabildi. Her ne kadar Florence Nightingale’in hastanenin kurulmas─▒nda do─črudan katk─▒s─▒ olmasa da fikirlerinin ve ruhunun bu hastaneye tesir etti─či aç─▒kt─▒r. Hem Florence Nightingale’in Times’a mektubunun ard─▒ndan Brunel’in önceki tasar─▒m─▒n─▒ geri çekerek hastaneyi yeniden tasarlamas─▒, hem de Sir Edward Tyas Cook’un “The Life of Florence Nightingale” adl─▒ kitab─▒nda hastane sorumlusu Dr. Parkes’─▒n Renkioi hastanesindeki uygulamalar─▒ndan söz ederken “Parkes ile olan dostluklar─▒n─▒n ömür boyu sürdü─čünü ve baz─▒ uygulamalar─▒n Nightingale’in önerileri ile yap─▒ld─▒─č─▒n─▒” belirtmesi bizi biraz daha ayd─▒nlatabilir.

 

Erenköy Hastanesinin liman k─▒sm─▒nda yap─▒larak günümüzde hastaneden geriye tek kalan ve üzerinde “RENKIOI BRITISH CIVIL HOSPITAL – 1856– JOHN BRUNTON – ENGINEER” yazan çe┼čmenin kitabesi. 

Öyle ya da böyle, hastane; hem Mühendis Brunel’in yarat─▒c─▒l─▒─č─▒ ve ihtiyaçlara yönelik analizleri do─čru anlamas─▒ ve Florence Nightingale’in hastanelerin durumunu hastalardan daha çok önemsemesi, mimari tarih ve de sa─čl─▒k tarihi aç─▒s─▒ndan hastanelerin modernle┼čmesi ve hijyenin sa─članmas─▒ konular─▒nda ilkleri üzerinde ta┼č─▒yor. Bundan sonra yap─▒lan hastaneler için en modern ve en hijyenik hastane olarak örnek te┼čkil etmi┼čtir.

 

 

Hastanenin bulundu─ču yerin bir k─▒sm─▒ bugün sahildeki ─░zci Kamp─▒n─▒n içinde kal─▒yor. O k─▒sm─▒n bugünkü görüntüsü.

 

Geriye bir incir a─čac─▒ ve bir istinat duvar─▒ aras─▒na s─▒k─▒┼čan çe┼čme kitabesi kalan hastaneyi dü┼čününce yaz─▒n─▒n ba┼č─▒nda bahsetti─čimiz gibi, içerisinde ilkleri, Florence Nightingale olmasa da ba┼čka bir tarihi ┼čahsiyeti bar─▒nd─▒rabilir. Belki de tarih ve arkeoloji yan─▒ ba┼č─▒m─▒zda; bir incir a─čac─▒n─▒n dibinde, yüzdü─čümüz bir plajda, hatta bir duvarda gizli olabilir. Siz ne olur ne olmaz, sa─č─▒n─▒za soluna tarihsel bak─▒n!

Mustafa Onur Yurdal

 

Bu makale #tarih dergisi Temmuz say─▒s─▒nda yay─▒nlanm─▒┼č olup yazar─▒n ve editörün izniyle sitemize konulmu┼čtur


  8195 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

10551_NİZAMETTIN ERDOĞAN 16-03-2018, 07:50:38
G├╝zel bir makale .Teşekk├╝r.Nizamettin Erdoğan
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)