K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

Tarih: 09/05/2017   /   Toplam Yorum 1   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 4235

Y├╝zba┼č─▒ Edward Sandes, 6. Hint T├╝meninde k├Âpr├╝ istihk├óm birli─činin komutan─▒d─▒r. G├Ârevi Dicle nehri ├╝zerinde sallar, tombazlar, yerel bellum, m├╝heyla gibi nehir ta┼č─▒ma kullanarak yaya ve ta┼č─▒ma ara├žlar─▒n─▒n trafi─čine uygun y├╝zer k├Âpr├╝ in┼ča etmek, emir geldi─činde de bunlar─▒ s├Âk├╝p ├žatanalar─▒n yede─činde karadan ilerleyen orduyu takip ederek her an g├Âreve haz─▒r bir ┼čekilde beklemektir. Dicle nehrinin geni┼čli─činin yer yer 400-500 metreye ├ž─▒kt─▒─č─▒, s─▒cakl─▒─č─▒n 45-50 derecelere ula┼čt─▒─č─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda zamana kar┼č─▒ yar─▒┼čan Sandes'in g├Ârevinin ne kadar zor oldu─ču ortadad─▒r.Ku┼čatman─▒n ve Esaretin Ad─▒ K├╗tulamare , 6. Hint T├╝meni'nde g├Ârevli bir ─░ngiliz subay─▒n─▒n, Irak cephesinin ilk g├╝nlerinden itibaren, ba┼člang─▒├žta zaferler sonras─▒nda hayal k─▒r─▒kl─▒klar─▒yla dolu tan─▒kl─▒─č─▒n─▒ konu al─▒yor. Y├╝zba┼č─▒ Sandes, 6. T├╝menin ardarda zaferlerden Ba─čdat ├Ân├╝nde sona eren Dicle nehri boyunca ger├žekle┼čtirdi─či harek├ót─▒n─▒, K├╗t ku┼čatmas─▒n─▒ ve esir olu┼člar─▒n─▒ anlat─▒rken kitab─▒n yay─▒nlanmayan sonraki b├Âl├╝mleri ise MusulÔÇÖdan Anadolu i├žlerine Yozgat'a uzanan ve sonras─▒ndaki esaret g├╝nlerini anlat─▒yor. Tamamen farkl─▒ bir┬á konuyu anlatan bu b├Âl├╝mler daha sonra yay─▒nlanabilir. (T.Y.)

 

 

Kût'un y─▒ldönümü vesilesiyle geçti─čimiz y─▒l, Yeditepe Yay─▒nevi'nde yap─▒lan toplant─▒da bana Türkiye'de Birinci Dünya Sava┼č─▒ ile ilgili zengin bir ar┼čive sahip Necmettin Özçelik Bey'in ar┼čivinden üç kitap de─čerlendirmem için verildi. Üçü de an─▒ kitab─▒ olsa da özellikle bir tanesi çok dikkatimi çekmi┼čti. ─░ngiliz Yüzba┼č─▒ ( daha sonradan Binba┼č─▒ olan) Edward Sandes'in “In Kût and Captivity” adl─▒ kitab─▒ özellikle köprü yap─▒m─▒nda ustala┼čm─▒┼č Kraliyet mühendisi bir ─░ngiliz istihkam subay─▒n─▒n gözünden I. Dünya Sava┼č─▒ Irak harekât─▒n─▒n bir bölümünü, Kût ku┼čatmas─▒nda ya┼čad─▒klar─▒n─▒ ve sonras─▒nda Mezopotamya çöllerinden Anadolu'nun kalbine uzanan yolculuklar─▒n─▒ ve esaret hayatlar─▒n─▒ anlat─▒yordu.

Kûtulamâre ile ilgili en önemli kaynak dilimize de çevrilen 6. Hint Tümeninin komutan─▒ General Townshend'─▒n hat─▒ralar─▒d─▒r. Townshend, sava┼č tarihinden ve stratejiden örnekler vererek yazd─▒─č─▒ yar─▒-resmi hat─▒ralar─▒nda, birçok hat─▒rat türü eserlerde oldu─ču gibi kendisini temize ç─▒karmaya çal─▒┼č─▒yor, üstü kapal─▒ bir ┼čekilde komuta kademesini ve siyasileri ele┼čtiriyordu. Kitap, Yeditepe Yay─▒nevi'nce “Kûtulamâre'de Esaret” ad─▒yla Türk okuyucusuyla bulu┼čmu┼čtu.

Sandes'in kitab─▒ ise Townshend'─▒n tepeden bakan, askeri taktik ve strateji tart─▒┼čmalar─▒na bo─čulan kitab─▒ndan bir hayli farkl─▒, orta s─▒n─▒f bir ─░ngiliz subay─▒n çarp─▒c─▒ gözlemlerini anlat─▒yordu. Yaln─▒z bunu anlat─▒rken dönemin ─░ngiliz vatanda┼člar─▒na has özellikleri ta┼č─▒yor, Türkleri, Araplar─▒ hatta zaman zaman Ermenileri yerden yere vuruyor, silah arkada┼člar─▒ Hintlileri bile küçümseyici yakla┼č─▒mda bulunuyordu. Sandes'e göre Türklerin Avrupa'da yeri yoktu. Türkleri her f─▒rsatta ele┼čtiriyor, adetleri ile dalga geçiyor, tembel ve organizyasyon yetenekleri olmad─▒─č─▒n─▒ iddia ediyordu.

S─▒rad─▒┼č─▒, bir hayli rahats─▒z edici bir an─▒ kitab─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒yayd─▒m. Ancak çevrilmesinin hem tarihçilerin hem de okuyucular─▒n de─čerlendirmesine sunmak, Kûtulamâre zaferinin  yeniden gündeme geldi─či bir dönemde farkl─▒ bir gözle olaylar─▒n de─čerlendirilmesinin uygun olaca─č─▒n─▒ dü┼čündüm.

─░ngiliz-Hint 6. Tümeninin generallerinden sivil görevlilerine kadar tüm personeli ile birlikte Halil Pa┼ča komutas─▒ndaki Osmanl─▒ 6. Ordusu'na 4 ay 23 günlük bir ku┼čatma sonras─▒nda 29 Nisan 1916'da teslim olmas─▒ I. Dünya Sava┼č─▒'n─▒n üzerinde az durulan, ancak en önemli olaylar─▒ndan birisidir. Britanya tarihinde 1781'de Yorktown'daki toplu teslim olma felaketinden sonra ikincidir. (Benzeri bir durum daha sonra II. Dünya Sava┼č─▒'nda Singapur'da Japonlara kar┼č─▒ ya┼čanm─▒┼čt─▒.)

General Townshend komutas─▒ndaki Hindistan kurulu┼člu 6.Tümen’in Nisan 1915'ten itibaren birbiri ard─▒na zay─▒f Türk-Arap kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda ald─▒klar─▒ ba┼čar─▒lar─▒n sarho┼člu─ču ─░ngiliz komuta kademesinde hem de ─░ngiliz siyasetçilerde Ba─čdat'─▒n kolayca al─▒nabilece─či fikrinin do─čmas─▒na yol açm─▒┼čt─▒. ─░ngiliz kamuoyunun kötü giden Çanakkale Harekât─▒n─▒ telafi edecek bir “zafer” haberine ihtiyac─▒ vard─▒. Eylül sonundaki Es-Sin muharebelerinde Albay Nureddin Bey komutas─▒ndaki Osmanl─▒ ordusunu darmada─č─▒n eden Townshend'─▒n 6. Tümenini durdurabilecek kuvvet ┼čimdilik görünmüyordu.

─░ngiliz kamuoyu Ba─čdat'─▒n al─▒nmas─▒yla zaferin taçlanaca─č─▒ bu sürecin asl─▒nda felaketin ba┼člang─▒c─▒ oldu─čunu anlamas─▒ uzun sürmedi. ─░ngiliz kaynaklar─▒nda bölgede Perslerden kalan Tâk-─▒ Kisra olarak bilinen dev saray kal─▒nt─▒s─▒ndan dolay─▒ Ctesiphon Muharebesi, Türk kaynaklar─▒nda bölgedeki sahabe türbesine atfen Selman-─▒ Pak Muharebesi diye geçen 22-25 Kas─▒m 1915 tarihlerindeki muharebede Albay Nureddin Bey komutas─▒ndaki Türk birlikleri ─░ngiliz-Hint karma kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda müthi┼č bir savunma örne─či sergilemi┼č, sava┼č tarihinde ender rastlanan bir ┼čekilde her iki ordu da geri çekilme karar─▒ alm─▒┼čt─▒. Selman-─▒ Pak Muharebesi, Mezopotamya'daki ─░ngiliz ordusu için parlak zaferlerin ard─▒ndan felaketler silsilesinin ba┼člang─▒c─▒ olmu┼čtu adeta.

Takviye kuvvetlerle desteklenen Albay Nureddin Bey art─▒k inisiyatifi ele alarak, hem Dicle nehri üzerindeki filosuyla, hem de karadan geri çekilen ─░ngiliz ordusunu aman vermeden Kût'a kadar takip etmi┼č ve Kût kasabas─▒nda tamamen ku┼čatm─▒┼čt─▒. 7 Aral─▒k'ta ba┼člayan ku┼čatmadan sonra Osmanl─▒ Ordusu Kût'un 7 mil kadar güneyinde savunma mevzilerini de kurmu┼čtu. Tahmin edilece─či gibi ─░ngilizler sürekli takviyeler alarak 1916 y─▒l─▒ Ocak ay─▒n─▒n ba┼č─▒ndan itibaren Kût'ta mahsur kalan yakla┼č─▒k 13.000 ki┼čilik garnizonu kurtarmak için harekete geçmi┼čler, ancak bir dizi muharebe sonras─▒nda Türk mevzilerini a┼čmay─▒ ba┼čaramam─▒┼člard─▒. Kavurucu s─▒cak, çamur, Dicle'nin yol açt─▒─č─▒ seller, harekât arazisindeki batakl─▒klar en önemli engel olarak kar┼č─▒lar─▒na dikilmi┼čti.

Elinizde tuttu─čunuz hat─▒rat, 6. Hint Tümeninde görevli bir ─░ngiliz subay─▒n─▒n, Irak cephesinin ilk günlerinden itibaren, ba┼člang─▒çta zaferler sonras─▒nda hayal k─▒r─▒kl─▒klar─▒yla dolu tan─▒kl─▒─č─▒n─▒ konu al─▒yor. Yüzba┼č─▒ Sandes, 6. Tümenin ardarda zaferlerden Ba─čdat önünde sona eren Dicle nehri boyunca gerçekle┼čtirdi─či harekât─▒n─▒, Kût ku┼čatmas─▒n─▒ ve esir olu┼člar─▒n─▒ anlat─▒rken kitab─▒n yay─▒nlanmayan sonraki bölümleri ise Musul’dan Anadolu içlerine Yozgat'a uzanan ve sonras─▒ndaki esaret günlerini anlat─▒yor. Tamamen farkl─▒ bir  konuyu anlatan bu bölümler daha sonra yay─▒nlanabilir. Sandes, hat─▒ralar─▒ndan olu┼čan kitab─▒ 1919 y─▒l─▒nda yay─▒nlam─▒┼čt─▒.

Yüzba┼č─▒ Edward Sandes, 6. Hint Tümeninde köprü istihkâm birli─činin komutan─▒d─▒r. Görevi Dicle nehri üzerinde sallar, tombazlar, yerel bellum, müheyla gibi nehir ta┼č─▒ma kullanarak yaya ve ta┼č─▒ma araçlar─▒n─▒n trafi─čine uygun yüzer köprü in┼ča etmek, emir geldi─činde de bunlar─▒ söküp çatanalar─▒n yede─činde karadan ilerleyen orduyu takip ederek her an göreve haz─▒r bir ┼čekilde beklemektir. Dicle nehrinin geni┼čli─činin yer yer 400-500 metreye ç─▒kt─▒─č─▒, s─▒cakl─▒─č─▒n 45-50 derecelere ula┼čt─▒─č─▒ göz önüne al─▒nd─▒─č─▒nda zamana kar┼č─▒ yar─▒┼čan Sandes'in görevinin ne kadar zor oldu─ču ortadad─▒r.

6. Tümenin Ba─čdat'a do─čru Dicle nehri boyunca zaferler kazanarak ilerlemesinde kendisine büyük görev dü┼čen Sandes, ba┼čar─▒l─▒ köprü yapman─▒n inceliklerini de yeri geldikçe anlat─▒r. Selman-─▒ Pak'taki yenilgi sonras─▒ i┼čler bir anda de─či┼čecektir. 6. Tümen karadan geri çekilirken Sandes ve ekibi çatanalar─▒nda yedeklerine ald─▒klar─▒ malzeme ta┼č─▒yan çok say─▒da ┼čat ve yerel teknelerle ölüm-kal─▒m yar─▒┼č─▒na ba┼člarlar. Sandes burada son derece canl─▒ anlat─▒mla Türk ve Araplar─▒n eline geçen gemileri, arkada┼člar─▒n─▒ ve malzemeleri nas─▒l son anda kurtard─▒klar─▒ndan etkileyici bir dille bahseder.

Townshend'─▒n talihsiz ordusu Dicle nehrinin keskin bir ┼čekilde k─▒vr─▒ld─▒─č─▒ Kût kasabas─▒na s─▒─č─▒nm─▒┼č, birkaç gün içerisinde kasabay─▒ çevirecek Türk ordusuna kar┼č─▒ yorgun ve bitkin ─░ngiliz ve Hintli askerler savunma haz─▒rl─▒klar─▒na ba┼člam─▒┼člard─▒r. Sandes özellikle kasaban─▒n kuzeydo─čusundaki toprak setle çevrili ayr─▒ bir direnek noktas─▒ olan Türk kaynaklar─▒nda Hudeyri Kalesi olarak geçen "Kale"deki haz─▒rl─▒klar─▒ ayr─▒nt─▒lar─▒yla anlat─▒yor.

Esaret kaç─▒n─▒lmaz derecede s─▒k─▒nt─▒y─▒ da beraberinde getirecektir. Ku┼čatman─▒n ba┼člamas─▒ndan sonraki dönemlerde kasabada ya┼čananlar─▒ bütün ayr─▒nt─▒lar─▒yla Yüzba┼č─▒ Sandes’ten ö─čreniyoruz. Nehrin öte yakas─▒ndaki keskin ni┼čanc─▒lar─▒n göz açt─▒rmad─▒─č─▒ ku┼čatma alt─▒ndaki bir ┼čehirde yap─▒lan düzenlemeler, ba┼člang─▒çta y─▒lba┼č─▒na kurtar─▒lmay─▒ beklerken giderek azalan umutlar... Özellikle bu bölüm dönemi ara┼čt─▒ranlar aç─▒s─▒ndan paha biçilmez bir kaynak.

Belli bir dönemden sonra kasabada elde kalan öküzler, atlar, hatta kat─▒rlar bile kesilip yakla┼č─▒k 13.000 ki┼čilik garnizona da─č─▒t─▒lacakt─▒r.

“Yiyecek sorunu ayn─▒ ┼čekilde devam ediyordu. Bununla birlikte ┼×ubat’─▒n son günü kona─č─▒m─▒zda nefis bir yiyecek vard─▒. “Kat─▒r dili jölesi” gerçekten birinci s─▒n─▒ft─▒. K─▒sa sürede silip süpürüldü. Ayr─▒ca atta unundan, ekmek k─▒r─▒nt─▒s─▒, kaba ┼čeker hurma suyu, zencefil kökü ve biraz ya─č güzel bir puding haz─▒rlam─▒┼čt─▒k.”

Et da─č─▒t─▒m─▒ndaki en önemli sorun, 6. Tümen'in neredeyse üçte ikisini olu┼čturan Hintli askerlerin at eti yememeleriydi. Sandes Hintli askerlerin bu konuda son döneme kadar ─▒srar ettiklerinin alt─▒n─▒ çiziyor.

Mart ay─▒na girilirken Kût tan─▒nmaz haldedir: Sakinli─čin huzurlu zamanlar─▒nda Kût’u ziyaret eden çok az ki┼či, Mart 1916’n─▒n ba┼člang─▒c─▒nda daha önceden c─▒v─▒l c─▒v─▒l gölgeli ve kalabal─▒k olan Çar┼č─▒ Caddesi'ni ve nehir taraf─▒n─▒ tan─▒yabilirdi. Giden, kaybolan gemilerin, müheylalar─▒n her zamanki kalabal─▒─č─▒yd─▒, kaybolan gürültülü Araplar─▒n izdiham─▒yd─▒. Çar┼č─▒ Caddesi'nin kapal─▒ çat─▒lar─▒ da ya dü┼čmü┼č ya da toptan kald─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Nehre bakan kap─▒lar ve pencereler tu─člalarla örülmü┼č, tüm büyük caddelerin nehre do─čru ç─▒k─▒┼člar─▒ büyük duvarlarla kapat─▒lm─▒┼čt─▒. Tüm cephe mermi delikleriyle delik de┼čik olmu┼č ve nehir kenar─▒ndaki tüm çar┼č─▒ dükkânlar─▒ hemen hemen y─▒k─▒nt─▒ halindeydi.

Sandes, yerli halk─▒n ku┼čatmaya tepkilerini zaman zaman alayc─▒ biçimde anlat─▒yor. Nisan ay─▒ndan itibaren de açl─▒─č─▒n ba┼čgösterdi─či ┼čehirde yerli Araplar da kendi çabalar─▒yla kaçmaya çal─▒┼č─▒rlar: Türkler, bizim çok az olan yiyecek istihkak─▒m─▒z─▒ tüketti─čini bildiklerinden Araplar─▒n Kût’tan ayr─▒lmas─▒n─▒ istemiyorlard─▒. Bundan dolay─▒ Kût’a, kasabadan ayr─▒ld─▒─č─▒ görülen tüm Araplar─▒ vuracaklar─▒n─▒ belirten mesaj gönderiyorlard─▒. Araplar bir ara taraf─▒m─▒zdan uyar─▒lm─▒┼čt─▒. Ayr─▒ca onlara e─čer ayr─▒l─▒rlarsa, içlerinden herhangi birisi geri dönmeye çal─▒┼č─▒rsa vurulaca─č─▒n─▒ söyledik. Buna ra─čmen geceden geceye, ay do─čmadan yüklü sallar nehrin a┼ča─č─▒s─▒na do─čru sürükleniyor, yine her gece a┼ča─č─▒daki yayl─▒m ate┼či delik de┼čik ve batm─▒┼č enkaz üzerinde Arap cesetlerinin nehirde yüzdü─čü görülüyordu.

Yazar kitab─▒n ba┼č─▒ndan itibaren dü┼čman─▒ Türklere kar┼č─▒ öfkesini gizlemiyor. Baz─▒ bölümlerinde kitap adeta bir “Geceyar─▒s─▒ Expresi” anlat─▒s─▒na dönü┼čüyor. Ancak Yüzba┼č─▒ Sandes, Halil Pa┼ča'y─▒ hem iyi bir asker hem de ┼čövalye ruhlu olarak niteliyor. Halil Pa┼ča, özellikle Ba─čdat'ta esir subaylarla konu┼čmu┼č, Selman-─▒ Pak muharebesinde ve sonras─▒nda geli┼čen olaylardaki her iki taraf─▒n hatalar─▒n─▒ payla┼čm─▒┼č.

Ku┼čatma alt─▒ndaki Kût'u kurtarmak için harekete geçen kurtarma kuvvetinin tüm giri┼čimlerinin ba┼čar─▒s─▒z olmas─▒, açl─▒─č─▒n art─▒k dayan─▒lmaz hale gelmesi, seller mevcut durumu sürdülebilir olmaktan ç─▒kar─▒yor ve Kût garnizonunun esaret günleri ba┼čl─▒yor.

 

An─▒ kitaplar─▒na dikkatli yakla┼č─▒lmas─▒n─▒n bir önemini burada görüyoruz. Örne─čin Sandes, herkesin bildi─či teslim olma kar┼č─▒l─▒─č─▒nda para teklifi yap─▒ld─▒─č─▒n─▒ inkâr ediyor, böyle bir ┼čey olsa Türklerin mutlaka kabul edece─čini(!) belirtiyor.

I. Dünya Sava┼č─▒, Irak cephesi ve esirler konusu ülkemizde çok bilinen bir konu de─čil. Yüzba┼č─▒ Edward Sandes’in KutülAmare ku┼čatmas─▒ an─▒lar─▒n─▒n ülkemizde bu konuda çok az olan yay─▒nlanm─▒┼č literatüre önemli katk─▒s─▒ olaca─č─▒n─▒ , yeni tart─▒┼čmalara yol açabilece─čini dü┼čünüyorum.

Eser haz─▒rlan─▒rken en büyük sorun yer isimleri konusunda ya┼čand─▒. Bilindi─či gibi I. Dünya Sava┼č─▒ cephelerinde has─▒m taraflar─▒n verdi─či co─črafi isimler ço─ču zaman ayn─▒ de─čildir, ya da telaffuz farkl─▒l─▒klar─▒ vard─▒r. Kitap yay─▒na haz─▒rlan─▒rken yer isimlerini eserin orijinal halindekinden ziyade Türk resmi tarihinde geçen isimleri esas al─▒nd─▒. Baz─▒ önemli isim de─či┼čiklikleri ise dipnotla belirtildi (Ctesiphon ve Ummü't-Tubul Muharebelerinde oldu─ču gibi). Yine yazar─▒n adlar─▒n─▒ yanl─▒┼č yazd─▒─č─▒ baz─▒ Türk subaylar─▒n adlar─▒ düzeltildi, dipnotta belirtildi. 

Bu çeviriyi yay─▒na haz─▒rlarken birbirinden de─čerli birkaç uzmana dan─▒┼čt─▒m, notland─▒r─▒rken fikirlerini ald─▒m. Öncelikle bu eseri zengin ar┼čivinden bizimle payla┼čan, Kût Zaferi konusunda bilincin olu┼čmas─▒nda y─▒llar─▒n─▒ vermi┼č say─▒n Necmettin Özçelik’e te┼čekkür etmek istiyorum. Eseri haz─▒rlarken Irak cephesi ile ilgili ayr─▒nt─▒l─▒ bilgiler veren Muzaffer Albayrak’a,  ar┼čivindeki nadide bir parçay─▒ da bu kitab─▒n kapa─č─▒ için bizlerle payla┼čan Prof. Haluk Oral'a, eserin bas─▒m─▒nda her türlü katk─▒y─▒ esirgemeyen Yeditepe Yay─▒nevi sahibi Mustafa Karagüllüo─člu’na te┼čekkürü borç bilirim. 

 

Tuncay YILMAZER

─░stanbul / 2017

 

 


  4235 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)