├çanakkale Sava┼č─▒'n─▒n Kanada'da B─▒rakt─▒─č─▒ ─░zler (Birol Uzunmehmetoglu)

Tarih: 17/10/2015   /   Toplam Yorum 4   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 10755

─░ngiltere’nin 15,000 Kanadal─▒ askeri Çanakkaleye gönderme karar─▒na ra─čmen bu sevkiat gerçekle┼čmemi┼č, Ancak say─▒s─▒n─▒ tam olarak bilemedi─čimiz Kanadal─▒ askerler bir birlik halinde de─čil, bireysel olarak de─či┼čik ─░ngiliz hatta ANZAC kuvvetleri aras─▒nda bile yer alm─▒┼čt─▒r. Kuzey Amerika k─▒tas─▒ndan Çanakkale Sava┼č─▒na kat─▒lan tek organize birlik 1076 Newfoundland alay─▒d─▒r. Ancak bu eyelet 31 Mart 1949 y─▒l─▒nda Kanada’ya kat─▒ld─▒─č─▒ndan Çanakkale sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ─░ngilterenin bir parças─▒ durumundad─▒r ve ─░ngiltere ad─▒na Gelibolu ç─▒kartmas─▒na kat─▒lm─▒┼člard─▒r. Yine bir Avustralya gazetesindeki habere göre Kanadadaki gönüllü asker alma i┼člemleri s─▒ras─▒nda üzerinde ANZAK askeri ve Çanakkale bo─čaz─▒n─▒n bulundu─ču afi┼čler de kullan─▒l─▒yor. Afi┼čte “Dardanel seni ça─č─▒r─▒yor, gelmiyor musun” yaz─▒s─▒ yer al─▒yor. (B.U.)

 

Ben bir tarihçi de─čilim ama 12 ya┼č─▒mdan bu yana Çanakkale Sava┼č─▒ özel ilgi alan─▒m oldu. Gerek Türkiyedeki gerekse Kanadadaki ar┼čivimde ve halen ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ yürüttü─čüm Torontodaki Ankara Kitapl─▒─č─▒nda bu konu ile ilgili geni┼č görsel ve yaz─▒l─▒ ar┼čive sahibim. Mümkün oldu─ču kadar Türkçe ve ─░ngilizce yay─▒nlar─▒ takip etmeye, bu sava┼č─▒ de─či┼čik kaynaklar─▒n sundu─ču bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda daha iyi anlamaya ve bu sava┼č─▒n bilinmeyenlerini anlatmaya çal─▒┼čmaktay─▒m ve iyi bir ara┼čt─▒rmac─▒ oldu─čumu söyliyebilirim.

Çanakkale Sava┼č─▒n─▒n Kanadada B─▒rakt─▒─č─▒ ─░zler adl─▒ çal─▒┼čmam asl─▒nda Avustralya ar┼čivlerinde yapt─▒─č─▒m ba┼čka bir ara┼čt─▒rman─▒n içerisinden ç─▒kt─▒ demek pek te yanl─▒┼č olmaz.

ANZAC askerlerinin sava┼č─▒n içerisindeki duygu ve dü┼čüncelerini de─či┼čtirilmeden, sansürlenmeden günümüze ula┼čm─▒┼č ve sava┼čta ya┼čad─▒klar─▒n─▒ bire bir anlatan hat─▒ralar─▒n─▒ okurken bir kaç yerde Kanada ile ilgili ba─člant─▒lara ula┼čt─▒m. Mavi gözlü Kanadal─▒ hem┼čirenin yaras─▒n─▒ sard─▒─č─▒ ANZAC askerinin hat─▒ras─▒ ve Kanadal─▒ mürettabat─▒n da bulundu─ču asker ta┼č─▒ma gemileri ilk k─▒v─▒lc─▒m─▒ çakt─▒ ve ara┼čt─▒rman─▒n yönü bir anda Kanada ve Çanakkale sava┼č─▒ taraf─▒na döndü.

Sonuçta Kanadan─▒n bu sava┼čta hem Kanada hem de Türk kamuoyunda bilinenin aksine önemli bir katk─▒s─▒ oldu─čunu, büyük ölçüde mühimmat, erzak, maddi, logistik destek ve asker yard─▒m─▒ ile sava┼čta yer ald─▒─č─▒n─▒ gördüm.

Okumakta oldu─čunuz bu yaz─▒ iki y─▒l boyunca ─░ngiltere, Kanada, Avustralya ve Yeni Zelanda, ar┼čivlerindeki çal─▒┼čmam─▒n k─▒sa bir özeti mahiyetindedir.

-0-

“Elli bin ki┼čilik iyi bir ordu ve donanma – Bu Türk tehditinin sonu olacakt─▒r“. Churhill - 1915

Geliboluyu almak için ödenecek bedel elbette a─č─▒r olacakt─▒r, ama bir daha asla Türklerle sava┼č olmayacakt─▒r” Churhill - 1915

Churchill bo─čazlar─▒ geçme plan─▒ üzerinde çal─▒┼č─▒rken bunlar─▒ söyleri söylüyor ve Türklerin ard─▒ndan Almanlar─▒n da yenilgisi ile sava┼č─▒n çok çabuk bitece─či alg─▒s─▒n─▒ yarat─▒yordu. ─░┼čte Kanada’n─▒n da Çanakkale Sava┼č─▒ndan etkilenmesi ilk ba┼člarda dolayl─▒ olarak ta olsa bu sava┼ča kat─▒lmas─▒ tam bu s─▒rada ba┼čl─▒yor.

Kapal─▒ Kalan Bo─čazlar ve Bu─čday:

Öncelikle Osmanl─▒’n─▒n bo─čazlar─▒ kapatmas─▒ ile ─░ngiltere ve Fransa’n─▒n Black Earth Zone denilen ve bugünkü Ukrayna ve K─▒r─▒m bölgesinden ba┼člayarak Hazar Denizin den yukar─▒ do─čru uzanan Rusyan─▒n bereketli topraklar─▒na, o dönemin en büyük bu─čday ambar─▒na ula┼č─▒m─▒ kesilmi┼č, ticaret gemileri karadenize hapsolmu┼čtu.

Sava┼čtan hemen önce Fransa ve ─░ngilterenin bu─čday stoklar─▒n─▒ ve dünya piyasalar─▒ndan bu─čday sat─▒n almalar─▒n─▒ astronomik ölçüde art─▒rd─▒─č─▒n─▒, 1914 y─▒l─▒nda ─░ngiltere’nin  200 milyon çuval ve Fransan─▒n da 26 milyon çuvaldan fazla bu─čday ithal etti─čini en büyük ihraç kayna─č─▒ ülkenin de Rusya oldu─čunu görüyoruz[1].

 

Peki bu iki ülke neden bu kadar çok bu─čdaya gerek duyuyordu? Sava┼č öncesi bu─čday satan Fransa neden bu─čday ihraç etmeye ba┼člam─▒┼č, mutfa─č─▒ndan hububata çok az yer veren ─░ngilterenin bir anda ilgisi neden bu─čdaya ve di─čer hububata yönelmi┼čti? Bunun cevab─▒n─▒ yine sava┼č endüstrisi ile vermek mümkün. Sava┼č stoklar─▒ için al─▒nanlar bir yana, al─▒nan bu─čday ayn─▒ zamanda sava┼č endüstrisinde de kendine geni┼č yer bulan aseton üretiminde kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒. Peki aseton ne amaçla kullan─▒l─▒yordu diyebilirsiniz. Baruttan en az 5 kat daha güçlü bir patlay─▒c─▒ olan kordit üretimi için yüksek miktarda aseton gerekiyordu[2]. Kordit, tüfek mermilerinden top mermilerine kadar hemen her türlü mühimmat─▒n üretiminde kendine kullan─▒m alan─▒ bulmu┼čtu.

Türkleri saf d─▒┼č─▒ b─▒rakman─▒n, ve Rusyaya silah yard─▒m─▒ yapman─▒n ve Almanlar─▒ arkadan çevirerek yenmenin yan─▒ s─▒ra bir amaç ta Rusya’n─▒n bu─čday─▒na da ula┼čmakt─▒.

 

Kapal─▒ kalan bo─čazlar nedeni ile bu─čday arz─▒nda önemli bir dü┼čü┼č ya┼čanm─▒┼č dünya da bir bu─čday krizi ba┼člam─▒┼čt─▒. Gazetelerde günümüzün petrol fiyatlar─▒ gibi günlük hububat fiyatlar─▒ okurlarla payla┼č─▒l─▒yor, hükümetler bu─čday üretimi, sat─▒┼č─▒ ve tüketimini kontrol alt─▒na al─▒yorlard─▒. Birinci dünya sava┼č─▒ s─▒ras─▒nca kapal─▒ kalan bo─čazlar bu─čday fiyatlar─▒n─▒n dört y─▒l içerisinde yüzde 300’e varan ölçüde art─▒rm─▒┼čt─▒. Genel enflasyonun y─▒ll─▒k 5 ile sekizler rasinda seyretti─či bir dönemde bu inan─▒lmaz bir art─▒┼č demekti ve kordit üretimi de ayn─▒ ┼čekilde daha pahal─▒ hale gelmi┼čti.

Bu dönemde Kanada’n─▒n milli savunmas─▒ndan sorumlu bakan olan General Sam Hughes ─░ngiltere Hükümeti ile bir anla┼čma yaparak Kanada’n─▒n her türlü hububat üretimi, sat─▒┼č─▒ ile tüketiminin kontrol edilece─čini, ve üretim fazlas─▒ hububat─▒n─▒n makul fiyatlardan sadece ─░ngiltere ve mütefiklerine sat─▒laca─č─▒n─▒ bildiriyor [3]. Bugünkü gibi o dönemde de Kanadan─▒n belli ba┼čl─▒ gelir kayna─č─▒ tar─▒m, ormanc─▒l─▒k, madencilik ve imalat sanayi idi. O dönem bir sömürge ülkesi olan Kanada tüm kaynaklar─▒n─▒ bu sava┼čta kullanm─▒┼čt─▒.

Ancak Kanadan─▒n bu─čday krizindeki katk─▒s─▒ mevcut zirai üretimle s─▒n─▒rl─▒ kalm─▒yor, ayn─▒ zamanda geni┼č topraklara sahip Kanada sadece dört y─▒l içerisinde hububat ekim alanlar─▒n─▒ %50 oran─▒nda art─▒rarak 13.5 milyon hektardan 21 milyon hektara ç─▒kar─▒yordu[4].  

Kanada bo─čazlar─▒n kapal─▒ kald─▒─č─▒ birinci dünya sava┼č─▒ boyunca sadece hububat alan─▒n─▒ büyütmekle kalmam─▒┼č ayn─▒ zamanda iki kat─▒na ç─▒kan üretim art─▒m─▒na ula┼č─▒rken modern tar─▒m tekniklerini de uygulamaya koymu┼čtur[5].

 Muhimmat Krizi

14 May─▒s 1915 sabah─▒ Londral─▒lar zehir zemberek bir ba┼čl─▒kla ç─▒kan The Times gazetesi ile güne ba┼člad─▒lar. “Daha Çok Mühimmat” ba┼čl─▒─č─▒ ile ç─▒kan gazete Flanders cephesinden s─▒zan bir askeri telgrafa dayanarak s─▒n─▒rl─▒ say─▒daki mühimmat yüzünden itilaf devletlerinin sald─▒r─▒lar─▒ndan sonuç al─▒namad─▒─č─▒ ve askerlerin kaybedildi─či yaz─▒yordu [6]

Ayn─▒ haberin ─░ngiltere’nin di─čer sömürgelerinde de bas─▒lmas─▒ ile birlikte Fisher ve Churchil çok zor durumda kalm─▒┼čt─▒[7].

Ian Hamilton Gelibolu günlü─čünde ç─▒kartman─▒n ba┼člad─▒─č─▒ sadece iki gün içerisinde Gelibolu ç─▒karmas─▒ s─▒ras─▒nda 1800 ┼čarapnel mermisi att─▒klar─▒n─▒, dünyan─▒n hiç bir ordusunun buna dayanamayaca─č─▒n─▒ ama ellerindeki ┼čarapnel mermilerinin ve di─čer patlay─▒c─▒lar─▒n tükenme noktas─▒n─▒ geldi─čini yaz─▒yor[8].

Chicago Tribune gazetesinin 25 Mart tarihli haberine gore ise Bu mermilerin çok büyük bölümünün o tarihte dünyan─▒n en büyük sava┼č gemilerinden olan Queen Elizabeth sava┼č gemisinden atl─▒d─▒─č─▒n─▒, ve Queen Elizabeth gemisinin toplar─▒ndan sadece bir saatte at─▒lan mühimmat─▒n o günkü de─čerinin bir milyon ikiyizelli bin dolar oldu─čunu görüyoruz[9].

Yine ─░ngiliz ve Kanada gazeteleri K─▒rte köyü ve civar─▒ndaki sava┼člar─▒ kaybetmelerinin nedenini mühimmat eksikli─čine ba─čl─▒yor [10].

 

─░ngilizler Çanakkalede hissettikleri mühimmat krizini çözmek üzere ilk olarak müttefiki Japonyadan asker ve mühimmat istiyor. Japonlar’─▒n cevap ilginç oluyor. Prestijlerini kaybetmemek için Çanakkale’ye asker göndermiyor ama askeri malzeme ve mühimmat gönderiyor[11].

 

De─či┼čik kaynaklardan Flanders cephesindeki asker ve cephanesini Çanakkale cephesini açmak için ay─▒ran itilaf devletlerinin ve Churchill’in ba┼č─▒ndaki mühimmat krizinin sorumlusu olarak Çanakkale sava┼č─▒n─▒n da oldu─čunu görüyoruz[12].

─░ngiliz ordusunun mühimmatla ilgili tek sorununun k─▒s─▒tl─▒ mühimmat de─čil, ayn─▒ zamanda patlamayan mühimmat oldu─čunu Türk subaylar─▒n─▒n patlamam─▒┼č mühimmatlarla çektirdi─či foto─čraflardan görmemiz mümkün [13]. Ancak patlamayan bu top mermileri a─č─▒rl─▒k ve büyüklükleri ile dü┼čtü─čü yerde büyük tahribat yap─▒yor.

 

Mühimmat krizini çözmek için ─░ngilizlerin iyi kalitedeki mümkün olan en çok say─▒daki mühimmat─▒ en k─▒sa sürede ve en ucuza üretmesi gerekiyordu. Bunun için ─░mparatorluk Mühimmat Kurumu’ni kurularak bas─▒na Lloyd George getirildi. Mühimmat krizinin ilk çözümü olarak ─░ngiltere ve Kanadaki mevcut fabrikalar mühimmat fabrikalar─▒ haline getirildi─čini ve yeni mühimmat fabrikalar─▒n─▒n kuruldu─čunu görüyoruz.

Mühimmat krizinin çözümü için o dönemde Kanadan─▒n her bölgesindeki mecut 400 civar─▒nda fabrika mühimmat fabrikas─▒na çevrilirken, 200 yeni fabrika da kurularak toplam fabrika say─▒s─▒ 600’un üzerine ç─▒k─▒yor. Kad─▒nlar─▒n  da çal─▒┼čma hayat─▒na ilk defa ba┼člad─▒─č─▒ bu fabrikalar 289 bin çal─▒┼čan─▒ ile Kanadada büyük bir endüstri halini ald─▒─č─▒n─▒, ve Kanadan─▒n üretim art─▒┼č─▒ndaki en büyük etken olan seri üretim teknikleri ile tan─▒┼čt─▒─č─▒n─▒, ─░ngiliz komutanl─▒─č─▒ndaki ordular─▒n mühimmat─▒n üçte birinin Kanadadan gitti─či bilinmektedir[14].

Logistik Destek

Kanada, Çanakkale Sava┼č─▒nda itilaf devlerine logistic aç─▒dan da destek vermi┼čtir. Kanada band─▒ral─▒ Royal Edward, Royal George ve Empress of Britain adl─▒ transatlantik gemileri asker ta┼č─▒ma gemileri olarak Çanakkale cephesinde görev alm─▒┼č, ─░ngiltere ve Malta ve M─▒s─▒r limanlar─▒ndaki askerleri Çanakkale Cephesine ta┼č─▒m─▒┼čt─▒r[15] [16].

Sava┼čtan dönen Kanadal─▒ gemicilerin, bar─▒┼č s─▒ras─▒nda kulland─▒klar─▒ gezi ya da blikçi gemilerine Anzak, Helles Cove gibi bu sava┼č─▒ hat─▒rlatan isimler koyduklar─▒n─▒ bugün bile rastl─▒yabiliyoruz.

Ayr─▒ca Newfoundland eyaletinin Burgeo ve Grey River limanlar─▒ aras─▒nda çal─▒┼čan feribotun da ismi Çanakkalale sava┼č─▒nda yer alan Newfoundland’li askerinin an─▒s─▒na “Gallipoli” olarak isimledirimi┼č ve günümüzde halen çal─▒┼čmaktad─▒r.

 

Kanadada in┼ča edilen denizalt─▒lar

Montrealdeki Vickers tersanesinde ─░ngiltere hükümeti için yap─▒lan H s─▒n─▒f─▒ 10 adet denizalt─▒n─▒n be┼č adeti Çanakkale sava┼č─▒nda görev almak üzere atlanti─či yak─▒t takviyesi ve ba┼čka destek almadan geçen ilk denizalt─▒ olarak tarihe geçmi┼čtir[17]. Sualt─▒nda kalma ve torpil ta┼č─▒ma kapasitelerinin daha büyük oldu─ču bu denizalt─▒lar Ege Denizi ve Çanakkalede Bo─čaz─▒ bölgesinde aktif rol alm─▒┼čt─▒r.

 

Kanada hastaneleri ve Çanakkale

O dönemde t─▒p e─čitimi konusunda da önemli bir yere sahip olan Kanada, Çanakkale Sava┼č─▒’na de─či┼čik ┼čehirlerdeki be┼č hastanesinden toplam 1450 ki┼čilik doktor, hem┼čire ve di─čer sa─čl─▒k personeli göndermi┼čtir. ─░lk olarak M─▒s─▒r’a giden ekipler Çanakkale cephesinden gelen askerin a─č─▒r durumu üzerine cepheye daha yak─▒n olmak üzere ilk olarak gelibolu yar─▒m adas─▒na gönderilmek istenmi┼č, ama gelibolu yar─▒madas─▒nda da önemli bir ilerleme sa─članamdi─či için ilk olarak i┼čgal alt─▒ndaki Gökçeada dü┼čünülmü┼č. Gerek Gökçeda liman─▒n─▒n büyük miktardaki yaral─▒ nakline uygun olmay─▒┼č─▒ ve bu bu ada üzerinde bulunan ─░ngiliz hava üssünün ve di─čer mühimmat ve asker ta┼č─▒yan gemilerin de Gökçeaday─▒ kullanmas─▒ nedeni ile Yunanistan─▒n Mondros adas─▒na yerle┼čen 1 ve 3 numaral─▒ Kanada sahra hastaneleri Nisan 1916 tarihine kadar hasta ve yaral─▒ askeri tedavi etmi┼čtir[18].

Bu hastanelerle birlikte Gelibolu cephesinde Kanada’n─▒n Sarnia ┼čehrinin belediye ba┼čkan─▒ olan Doktor W.A Henderson’─▒n da gönüllü olarak gitmi┼č, Gelibolu’nun bo┼čalt─▒lmas─▒ ile birlikte de Avrupa cephesinde görev alm─▒┼čt─▒r[19].

Sava┼č─▒n ac─▒mas─▒z ko┼čullar─▒n─▒n gere─či olarak, Kanadal─▒ doktorlar─▒n bugün bile kulland─▒─č─▒m─▒z baz─▒ t─▒p teknikleri üzerinde çal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒, kanamay─▒ durdurma, kan bankas─▒n─▒n ilk ad─▒mlar─▒, steril operasyon yapma, organ kesilmesi ve geçici protez takma, enfeksiyonu önleme, salg─▒n hastal─▒kla mücadele gibi konular üzerinde de çal─▒┼čmalar yapm─▒┼člard─▒r[20].

 

Çanakkaledeki Kanadal─▒ Askerler

─░ngiltere’nin 15,000 Kanadal─▒ askeri Çanakkaleye gönderme karar─▒na ra─čmen bu sevkiat gerçekle┼čmemi┼č, Ancak say─▒s─▒n─▒ tam olarak bilemedi─čimiz Kanadal─▒ askerler bir birlik halinde de─čil, bireysel olarak de─či┼čik ─░ngiliz hatta ANZAC kuvvetleri aras─▒nda bile yer alm─▒┼čt─▒r.

Kuzey Amerika k─▒tas─▒ndan Çanakkale Sava┼č─▒na kat─▒lan tek organize birlik 1076 Newfoundland alay─▒d─▒r. Ancak bu eyelet 31 Mart 1949 y─▒l─▒nda Kanada’ya kat─▒ld─▒─č─▒ndan Çanakkale sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda ─░ngilterenin bir parças─▒ durumundad─▒r ve ─░ngiltere ad─▒na Gelibolu ç─▒kartmas─▒na kat─▒lm─▒┼člard─▒r.

 Yine bir Avustralya gazetesindeki habere göre Kanadadaki gönüllü asker alma i┼člemleri s─▒ras─▒nda üzerinde ANZAK askeri ve Çanakkale bo─čaz─▒n─▒n bulundu─ču afi┼čler de kullan─▒l─▒yor. Afi┼čte “Dardanel seni ça─č─▒r─▒yor, gelmiyor musun” yaz─▒s─▒ yer al─▒yor[21].

 Avustralya’n─▒n Melbourne ┼čehrinden P.S. Keam taraf─▒ndan tasarlanan bu afi┼čler yine ayn─▒ ┼čehirde bulunan bulunan Kanada Ticaret ate┼česi taraf─▒ndan Kanadaya gönderiliyor ve Montreal ile Alberta ┼čehirlerinde gençleri askere ça─č─▒r─▒yor.

Toronto, Montreal ve Kinston’ton ┼čehirlerin 1900lerin ba┼č─▒nda Kanadan─▒n önemli üniversite ┼čehirleri oldu─čunundan bu ┼čehirlerden gelen iyi e─čitilmi┼č gönüllü Kanadal─▒ askerlerin çavu┼č, te─čmen ve hatta yüzbe┼či rütbesi ile yeni kurulan birliklere atand─▒─č─▒n─▒ [22] ve Çanakkale cephesine subay olarak gönderildi─čini [23] [24] ve hatta hayatlar─▒n─▒ kaybetti─čini belirten haberleri [25]görüyoruz [26] [27]. Yine Kanada resmi gazetesinde Çanakkale cephesinde madalya alan askerlerin isimlerine rastlayabilmektesiniz[28][29].

Çanakkale cephesinden dönen eskerlerin hat─▒ralar─▒nda iki önemli konu olan bu cephedeki sava┼č─▒n mehameti ve Türk askesinin insanc─▒l davran─▒┼č─▒n─▒ görmekteyiz.

Örnek vermek gerekirse hat─▒ralar─▒nda Gelibolu sava┼č─▒ndan bahsederken Kanadal─▒ asker John Gallishaw özetle diyorki: “Türkler asla cenaze törenlerinin yap─▒ld─▒─č─▒ yerlere ate┼č açmad─▒. Hatta keskin ni┼čanc─▒lar taraf─▒ndan vurulan ve birli─čine dönemeyen askerlerimizin bizim ate┼č hatt─▒m─▒z─▒n alt─▒nda geceleyin yaralar─▒n─▒n sar─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve yanlar─▒na ┼ču ile yiyecek b─▒rak─▒ld─▒─č─▒n─▒ hikayelerini birinci a─č─▒zlardan dinledik. En k─▒zd─▒rd─▒─č─▒m─▒z anlarda bile Türkler K─▒z─▒lhaç’─▒n öldü─čü bölgeye ate┼č açmad─▒, yaral─▒lar─▒m─▒za asla kötü muamele etmedi. ─░┼čte bu yüzden Türk askerine sayg─▒ duyduk[30]

Yine Toronto Star gazetesindeki demecinde Kanada’n─▒n Winnipeg ┼čehrinden sava┼ča kat─▒lan Te─čmen A. F Harwey, “Türkler sava┼č─▒n kurallar─▒na uyarak centilmence çarp─▒┼č─▒yor. Bat─▒ cephesinden duyduklar─▒mla Gelibolu cephesinde ya┼čad─▒klar─▒m─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒rsam e─čer Flanders cephesi bir cennet olmal─▒[31]” diyor.

Peki ne oluyor da 15 bin Kanadal─▒ asker Çanakkaleye gitmiyor?

17 A─čustos tar─▒─čl─▒ Toronto Star gazetesi ile güne uyanan Torontolular, O gün ─░ngilterede bulunan ve Kanadan─▒n de─či┼čik eyaletlerinde e─čitime tabi olan 15 bin Kanadal─▒ askerin Çanakkale Sava┼č─▒na gidece─či bilgisini ö─čreniyor[32] [33]. Ancak Kanadal─▒lar─▒n ANZAK ordusundaki kuzenlerinin yard─▒m─▒na gitme sevinci uzun sürmüyor.

 

Ayn─▒ gazetenin ak┼čam bask─▒s─▒nda Kanada’n─▒n gururu ve o dönemde ─░ngiltere ile Kanada aras─▒daki en h─▒zl─▒ gemi olan Royal Edward transatlanti─činin Geliboluya asker ta┼č─▒rken Alman denizalt─▒s─▒ U-14 taraf─▒ndan bat─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve binden fazla ─░ngiliz askerinin hayat─▒n─▒ kaybetti─či sekiz sütuna man┼čet olarak yer al─▒yor[34].

Kamuoyunda olu┼čan gerginlik ve çanakkaleye asker göndermek istememesi, Çanakkale cephesindeki en büyük ve en h─▒zle asker sevkiyat gemisinin kaybedilmesi, Ege denizinin güvenli bir yer olmaktan ç─▒kmas─▒, ─░tilaf gemilerinin Avrupa cephesinde de askere ihtiyac─▒n artmas─▒ nedenleri ile Kanadal─▒ askerlerin Çanakkale cephesine gönderilmesinden vazgeçiliyor[35].

Bugün Gelibolu yar─▒madas─▒ndaki sava┼č mezarl─▒klar─▒nda ─░ngiliz Milletler Toplulu─ču Mezarl─▒klar Komisyonu kay─▒tlar─▒nda yapt─▒─č─▒m ara┼čt─▒rmaya göre yüzün üzerinde Kanadal─▒ asker bulunmaktad─▒r. Bu say─▒ya,tedavi için götürüldükleri ve mezarlar─▒ Mondros’ta, M─▒s─▒r’da ya da Malta’da olan kanadal─▒ asker dahil de─čildir.

Yukar─▒da da belirti─čimiz gibi kuzey amerikan Çanakale sava┼č─▒n kat─▒lan tek Kanadal─▒ birlik olan Newfoundland alay─▒ 20 Ekim 1915 tarihinden Gelibolu’nun bo┼čalt─▒ld─▒─č─▒ 9 Ocak 1916 tarihine kadar bu cephede kalm─▒┼čt─▒r.

 

Bu sava┼č─▒n an─▒s─▒n─▒ ya┼čatmak üzere, newfoundland eyaletinin sava┼ča kat─▒ld─▒klar─▒ cepheler aras─▒nda ç─▒kartma yapt─▒klar─▒ Suvla Körfezi’nin de bulundu─ču hat─▒ra pulu  bast─▒rd─▒rl─▒klar─▒n─▒[36], ve bu eyaletteki de─či┼čik ┼čehirin sokaklar─▒na Suvla street, The Dardanelles street, Suvla Road gibi isimler verildi─čini görüyoruz [37].

Çanakkale sava┼č─▒ ile ilgili izlere yak─▒n tarihin meclis tutanaklar─▒nda bile rastlamam─▒z olas─▒. 28 Kas─▒m 1996 tarihli konu┼čmas─▒nda Kebek eyaletinden federal milletvekili olan François Langlois diyor ki; ‘’Benim seçim çevrem olan Sainte-Claire de Dörchestrer bölgesindeki seçmenlerimden Geliboluda sava┼čm─▒┼č ve hayat─▒n─▒n son anlar─▒na kadar ya┼čad─▒klar─▒n─▒ canl─▒ bir ┼čekilde hat─▒rlayan gaziler vard─▒". Çanakkale sava┼č─▒ndan sonra avrupa cephesinde de çarp─▒┼čan Kanadal─▒ askerlerin, sava┼č─▒n en ac─▒ hat─▒ralar─▒n─▒ Çanakkale cephesinde ya┼čam─▒┼č olmalar─▒, alan olarak küçük bir cephe olmas─▒na ra─čmen sava┼č yo─čunlu─ču olarak ne kadar büyük oldu─čunu bir kez daha ortaya koyuyor[38].

Kanadal─▒ mühendisler

Gelibolu yar─▒madas─▒ndaki en büyük sorunlardan biri de temiz su idi. K─▒y─▒ya çok yak─▒n konumlanm─▒┼č i┼čgal kuvvetleri açt─▒klar─▒ kuyulardan içime uygun ┼ču elde edemiyor, yüzbinlerle ifade edilen askerlerinin ihtiyac─▒ olan suyu da M─▒s─▒rdan pasl─▒ tankerlerle getiriyordu. Birle┼čik Krall─▒─č─▒n bir parças─▒ olarak Kanadal─▒ mühendislerin de  gelibolu yar─▒madas─▒na gitti─čini, Avustralya, Yeni Zelanda, ─░skoç, ve ─░rlandal─▒ mühendislerle birlikte istihkam projelerinde çal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ görüyoruz[39].

Ontario Eyaletinin Hamilton ┼čehrindeki Westinghouse küçük ev aletleri fabrikas─▒n─▒n duvar─▒nda birinci dünya sava┼č─▒n─▒n cephelerinde görev alan ve hayat─▒n─▒ kaybeden bu fabrika mühendislerinin isimlerinin  yer ald─▒─č─▒ büyük bir plaka bulunmakta ve mühendislerin gittikleri cepheler aras─▒nda da Çanakkale cephesi yer almaktad─▒r.

Kanadadaki Türklerin Durumu

Çanakkale sava┼č─▒n─▒n ba┼člamas─▒ ve Osmanl─▒ imparatorlu─čunun da sava┼ča dahil olmas─▒ ile birlikte Kanadada bulunan Almanya, Avusturya ve Osmanl─▒ pasaportu ta┼č─▒yanlar sivil toplama kamplar─▒na al─▒nm─▒┼člard─▒r.

Aralar─▒nda Kanada vatanda┼čl─▒─č─▒na da geçmi┼č üçyüze yak─▒n osmanl─▒ vatanda┼č─▒ isimsiz ve imzas─▒z ihbar mektuplar─▒n─▒n sonunda tutuklanm─▒┼č ve Ontarionun en Kuzeyindeki ┼čehirlerden olan Kapuskasing’e gönderilmi┼čtir. Tren hatt─▒n─▒n en sonunda bulunan bu yerde ilk tutuklulardan olan Türkler tar─▒m için arazi açma, Toronto, Montreal gibi iklim olarak daha s─▒cak olan büyük ┼čehirlere göndermek üzere dönmü┼č nehirlerden buz kesme, a─čaç kesimi gibi a─č─▒r i┼člerde çal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č kendi hapishanelerini de kendileri yapm─▒┼člard─▒r. A─č─▒r ko┼čullar nedeni ile ak─▒l sa─čl─▒─č─▒n─▒ yitiren iki Türk dahil olmak üzere toplam 6 osmanl─▒ vatanda┼č─▒ ülkesine dönerken, üç Türk kotu ko┼čullar ve hastal─▒k nedeni ile hayat─▒n─▒ kaybetmi┼č, di─čerlerinin ise ak─▒beti o döneme ait kay─▒tlar imha edildi─či için bilinmemektedir. Bugün Brantford ┼čehrindeki mezarl─▒kta Kanadaya ilk gelen Osmanl─▒ vatanda┼člar─▒n─▒n bulundu─ču bir bölüm yer almaktad─▒r.

Çanak(kale) krizi

─░zmirin al─▒nmas─▒ndan sonra Mustafa Kemal komutas─▒nda Çanakkale yürüyen Türk ordusunun Bo─čazlar bölgesindeki ─░ngiliz askerlerinin etraf─▒n─▒ sarmas─▒ ve yine Mustafa Kemal’in i┼čgal alt─▒ndaki bo─čazlar ve Trakyay─▒ Ankarada yeni kurulan Türk hükümetinin idaresine b─▒rakmas─▒ ültimatomu ile Kanadan─▒n tarihi bir kez daha Türk tarihi ile kesi┼čmi┼čtir.

 

Kanadadan resmen asker isteyen ─░ngiltere, tarihinde ilk defa Kanadadan bir iste─čine iste─čine resmi olarak hay─▒r cevab─▒ alm─▒┼čt─▒r[40]. Verilen bu cevap Kanada otonomisine giden yolda önemli bir temel ta┼č─▒ olarak kabul edilmektedir[41].

 

Çanakkalde görev alm─▒┼č Kanada valileri

Kanada da kraliçeyi temsil eden valiler 1900lar─▒n ortalar─▒na kadar ─░ngiliz vatanda┼č─▒ olan yüksek rütbeli askerlerden seçilmi┼čtir. Bu valilerden S─▒r Julian Byng onbirinci Kanada valisi olup, Suvla’daki kuvvetlerle 9. Ordunun komutan─▒ ve Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒ bo┼čaltmadan sorumlu general olarak bu sava┼čta yer alm─▒┼čt─▒r.

Yine ondördüncü Kanada Valisi Sir Possonby binba┼č─▒ rütbesi ile çanakkale sava┼č─▒na kat─▒lm─▒┼čt─▒r[42].

 

Gazete reklamlar─▒nda Çanakkale Sava┼č─▒

Çanakkale sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda özel firmalar bu sava┼č─▒ gazete reklamlar─▒na yans─▒tm─▒┼č sivil ya da askeri personele satmay─▒ planlad─▒lar─▒ ürünlerin reklamlar─▒nda Çanakkale cephesini de kullanm─▒┼čt─▒r.

Deniz sava┼č─▒n─▒n ba┼člamas─▒ndan bir hafta önceki ─░ngiliz Queen Elizabeth gemisinin devasa toplar─▒n─▒n Çanakkale bo─čaz─▒n─▒ dövdü─čü dönemde bir Torontodaki bir ma─čazan─▒n, “(Queen Elizabet gemisine vurgu yaparalk) biz de sizin hayat─▒n─▒z─▒n geçilmesi zor Çanakkale Bo─čaz─▒n─▒ bombalad─▒k ve fiyatlar─▒m─▒z dü┼čürerek bu darbo─čazdan daha rahat geçmenizi sa─člad─▒k[43]” diyor. Reklam─▒n resmimde ise Queen Elizabet’in toplar─▒n─▒n benzeri kullan─▒larak $1.95 fiyat─▒ vurgulanm─▒┼č.

 

Yine ba┼čka bir reklamda ise : “Fransa Belçika, Almanya ve Çanakkaledeki siperlerde sabah uyand─▒─č─▒n─▒zda saatinizin durdu─čunu görürseniz satt─▒ do─črulamak için telefon santral─▒n─▒ arayam─▒yacaks─▒n─▒z. En iyisi durmayan bir saatiniz olsun, gelin size o saati gösterelim[44]” yaz─▒yor.

Çanakkaleye Kanadal─▒ asker gönderme söylentilerinin en yo─čun oldu─ču zaman yay─▒nlanan bu gazete reklam─▒n─▒n dönemi olan 1910larda saatinizin zembere─čini kurmay─▒ unutursan─▒z zaman─▒ ö─črenmek için ald─▒─č─▒n─▒z yere telefon etmeniz ve saatinizi ayarlaman─▒z gerekiyordu.

 

E─čitimde Çanakkale Sava┼č─▒n─▒z izleri

1917 y─▒l─▒nda Biritish Columbia daki üniversitelere kabul s─▒nav─▒nda ö─črencilere içerisinde Kut-el Amara, Gelibolu cephelerinin de yer ald─▒─č─▒ Birinci Dünya sava┼č─▒n─▒n 10 cephesini bilinmesi istenmekte, ve “Dardanelles” kelimesinin de harf hard hecelenmesi gerekmekteydi[45].

 

Kanada ─░ngilizcesindeki etkiler

Kanada ingilizcesinde “Canada’s Gallipoli” terimi yer almaktad─▒r. Bu terim Kanada askerlerinin ─░kinci Dünya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Dieppe cephesindeki çarp─▒┼čmas─▒ için kullan─▒lmaktad─▒r. Bu sava┼čtaki kötü planlama, yetersiz topçu deste─či, Almanlar─▒n bu taarruzu bekleyip ona göre iyi haz─▒rlanm─▒┼č olmas─▒, ve gün ortas─▒nda taarruz emir verilmesine ra─čmen Kanadal─▒ askerlerin kahramanl─▒─č─▒ ve büyük miktardaki zayiat─▒ için kullan─▒l─▒r.

Günümüzde Kanadal─▒ tarih ö─čretmeleri “Dieppe Kanada’n─▒n Gelibolusu mudur?” ba┼čl─▒─č─▒ ile dönem ödevi vermektedir. Bu ödevten iyi not almak için hem Çanakkale Sava┼č─▒’n─▒ hem de Dieppe sava┼č─▒n─▒ bilmek gerekti─či inanc─▒nday─▒m.

 

Kanadadaki Dernek ve benzer kurulu┼člar

Kanadadaki Çanakkale sava┼č─▒ gazilerinin daha sonra dernek ve benzeri statüdeki olu┼čumlarla bir araya gelmi┼čerdir. Çanakkalede sava┼č─▒p geri dönen Kanadal─▒larla daha sonra Kanadaya yerle┼čen askerlerin kurdu─ču Vancouver Adas─▒ Gelibolu Gazileri Derne─či [46] buna örnek verilebilir.

Yine 1917 y─▒l─▒nda yürürlü─če giren Kanada Sava┼č Vak─▒flar─▒ kanununda bir ┼čubesinin de ismi Gelibolu olan vakf─▒n da ad─▒ bu kan─▒ndan yaralanacak olan vak─▒flar aras─▒nda yer almaktad─▒r. ─░mparatorlu─čun K─▒zlar─▒ olarak Türkçeye çevirebilece─čimiz bu vak─▒f ve ┼čubeleri sivil toplum örgütü olarak sava┼čtaki askerler ya da geride b─▒rakt─▒klar─▒ için maddi ya da ayn─▒ yard─▒m toplama görevlerini yürütmekteydi[47].

Yine Avustralya Sava┼č Müzesi kay─▒tlar─▒nda Torontodaki Gelibolu gazileri Klübü ismine rastlamaktay─▒z.

2003 y─▒l─▒nda Kanada çap─▒nda kurulan ve Kanada ordusu ya da Nato’da görev alan motorsiklet tutkunlar─▒n─▒n kurdu─ču Kanada Ordusu Gazileri Klübü’nün Do─ču Kanada ┼čubesinin ad─▒ Gallipoli olarak belirlenmi┼č ve günümüzde hala toplum yarar─▒na etkinlikler düzenleyen bir sivil toplum örgütü olarak Kanadal─▒ gazileri bir araya getirmektedir[48].

Müzik dünyas─▒nda da Çanakkalenin izlerine rastlamak olas─▒. Kanadan─▒n resmi radyo kanal─▒ olan CBC Radio’da düzenli program yapan “Dardanelle” müzik grubu, Newfoundland’da ─░rlanda müzi─či yapan ve festivallerin aranan ba┼čar─▒l─▒ müzik gruplar─▒ndan biridir[49].

 

Geografik Etkiler

Çanakkale Sava┼č─▒n─▒n sonucu olarak o bölgedeki bir çok ülkenin haritas─▒n─▒n de─či┼čti─čini bir ço─čumuzu biliriz. Ancak Çanakkale Sava┼č─▒’n─▒n etkilerini Kanada’ni co─črafyas─▒nda da görmemiz mümkün. Dünya haritas─▒nda neredeyse Çanakkaleye en uzak bir ülkede bu izler nas─▒l olmu┼čtur ve hangi etkileri b─▒rakm─▒┼čt─▒r?

─░lk olarak Alberta eyaletinin Lake Waterton milli park─▒nda Dardanelles ve Bosphorus bo─čazlar─▒n─▒n oldu─čunu, gelibolu yar─▒madas─▒n─▒n ┼čekline benzeyen daha küçük te olsa bir yar─▒m adan─▒n oldu─čunu ve bu isimlerin de Çanakkale sava┼č─▒ndan sonra verildi─čini belirtmem gerekir[50].

 

Waterton kasabas─▒n─▒n da bulundu─ču bu bölge Kanadan─▒n en güzel milli parklar─▒ndan biridir ve ilgi gören Prince Of Walles otelinin de bulundu─ču bölgede yer almaktad─▒r.

Yine Albertada bulunan Anzac ┼čehri ve di─čer boir yerle┼čim yeri olan Anzac kasabas─▒ Çanakkale sava┼č─▒ndan sonra bölgeye arazi ölçümü için gelen ANZAC mühendislerinin yeni kurduklar─▒ yerle┼čim yerlerine verilen isimleridir[51].

 

Kanada’da Çanakkale sava┼č─▒n─▒n izlerini ta┼č─▒yan co─črafik isimler a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r:

Anzac Nehri, British Columbia

Anzac ┼×ehri , British Columbia

Anzac kasabas─▒, Alberta

Anzac Golü, British Columbia

Dardanelles Bölgesi, Quebec    

Dardanelles geçidi, Ontario

Dardanelles deresi, British Columbia

Dardanelles Gölü, British Columbia

Gallipoli Golü, Quebec 

Ottoman Gölü, Quebec

Birdwood Da─č─▒, Alberta (General Birdwood ANZAC kuvvetleri komutan─▒ olarak Çanakkalede  görev yapm─▒┼čt─▒r.)

 



[1] New York Tribune, 7 Mart 1915

[2] Wheat and War 1914-1918 and now

[3] Clarence and Richmond Examiner, 9 mart 1915

[4] What Canada Has Done

[5] Canada Year Book 1918

[6] The Times, 14 Mayis 1915

[7] Daily News 1 Temmuz 1915

[8] Gelibolu Gunlugu

[9] Chicago Tribune, 28 Mart 1915

[10] Toronto Star 8 Temmuz 1915

[11] Washington Times, 25 Eylul 1915

[12] Gallipoli, Alan Moorehead

[13] Antwerp to Gallipoli

[14] Toronto Sehir Arsivi

[15] Canada War Museum

[16] Fastest to Canada

[17] Quebec Telegraf gazetesi, 2 Eyll 1915

[18] Canadian Expeditionary Force, Medical Support, Page 497

[19] Sarnia War Remembrance Project

[20] Kanada Gaziler Ofisi

[21] Argus gazetesi, 13 Kasim 1915

[22] Toronto Start 5 Mart 1915

[23] Toronto Star, 20 Aralik 1915

[24] Toronto Star, 18 Eylul 1915

[25] Toronto Star, 17 Temmuz 1915

[26] Toronto, McGill Universiteleri arsivleri

[27] Toronto Star, 24 Kasim 1915

[28] Crag and Canyon gazetesi, 7 Kasim 1915

[29] Kanada resmi gazetesi 2 Ekim 1915

[30] Trenching in Gallipoli

[31] Toronto Star 30 Eylul 1915

[32] Toronto Star 1 Eylul 1915

[33] Toronto Star 17 Agustos 1915, sabah baskisi

[34] Toronto Star 17 Agustos 1915, aksam baskisi

[35] Toronto Start 11 Eylul 1915

[36] Kanada Arsivleri

[37] Kanada posta idaresi kayitlari

[38] Kanada Federal Meclis tutanaklari, 28 Ekim 1996

[39] Kanada arsivleri, Wanganui Chronicle Gazetesi

[40] Senator Anne. C. Cools’ un gaziler gunu meclis konusmasi, 23 Ekim 2014

[41] Toronto Start 25 Nisan 1990

[42] Rideau Hall: Resimlerle Kanada Yonetimi Tarihi

[43] Toronto Star 12 Mart 1915

[44] Toronto Star 21 Agustos 1915

[45] Boys And Girls in No Man’s Land, Susan R Fisher

[46] History of Imperial Vancouver Island

[47] Kanada Resmi Gazetesi 20 Haziran 1918

[48] www.Thecav.ca

[49] www.thedardanelles.com

[50] Where the Mountains Meet Prairies

[51] City of Anzac


  10755 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

8121_Hasan Ufuk Cebeci 17-10-2015, 14:26:14
De─čerli Tuncay Bey,
├ľncelikle sizi ve Birol beyi, ayn─▒ zamanda bu bilgilendirici ara┼čt─▒rmada eme─či ge├žen di─čer arkada┼člar─▒n─▒z─▒ kutluyorum.

12 y─▒ld─▒r Kanada'n─▒n Calgary ┼čehrinde ya┼č─▒yorum ve makalenizde yer alan Kanada'n─▒n ├çanakkale ve Bo─čazi├ži bo─čazlar─▒n─▒ ├žok bilinen bir milli park─▒n i├žerisinde ve oturdu─čum yere sadece iki saatlik mesafede oldu─čunu az ├Ânce Milli Parklar web sitesine bakarak g├Ârd├╝m. Kanadan─▒n ├çanakkale bo─čaz─▒n─▒ ve makalenizdeki nerede ise di─čer t├╝m bilgileri Kanada da ge├žirdi─čim s├╝re i├žerisinde de─čil de sizin makalenizden ├Â─črenmi┼č olman─▒n buruklu─ču ile sizleri bu bilgileri g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kardiginiz icin takdir ediyorum. ─░zninizle bu degerli bilgileri linkinizi vererek ├ževremle payla┼čaca─č─▒m.

Sayg─▒lar─▒mla,
Hasan Ufuk Cebeci
Calgary, Alberta
 
8123_Ibrahim Yilmaz 19-10-2015, 08:31:16
─░lgin├ž ve bilgilendirici bir yaz─▒. Me─čer b├╝y├╝k ┼čair Mehmet Akif ne do─čru s├Âylemi┼č:

Eski d├╝ny├ó, yeni d├╝ny├ó, b├╝t├╝n akv├óm-─▒ be┼čer,
Kayn─▒yor kum gibi, t├╗fan gibi, mah┼čer mah┼čer.
Yedi ikl├«mi cih├ón─▒n duruyor kar┼č─▒s─▒n da,
Avustralya'yla beraber bak─▒yorsun: Kanada,
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)