1917 Y─▒l─▒nda Hicaz Cephesi:Arap ─░syan─▒n─▒n Yay─▒lmas─▒ ve MedineÔÇÖnin Tahliyesi Program─▒ (Y├╝ksel Nizamo─člu)

Tarih: 27/09/2015   /   Toplam Yorum 0   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 9678



Osmanl─▒ Devleti 1917 y─▒l─▒nda, ┼×erif Hüseyin isyan─▒n─▒n yay─▒l­mamas─▒ için çe┼čitli tedbirler alm─▒┼čt─▒r. Arap kabilelerini para, al­t─▒n ve ia┼če temini yoluyla kendi yan─▒na çekmeye, ia┼če problem­leri nedeniyle Medine’deki kuvvetlerin bir k─▒sm─▒n─▒ tahliye ede­rek say─▒lar─▒n─▒ azaltmaya ve demiryolunu her zaman aç─▒k tut­maya çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. ┼×erif Hüseyin ve o─čullar─▒ ise ─░ngilizlerin de yard─▒mlar─▒yla kabileleri isyana dâhil etmeyi ve demiryoluna sald─▒r─▒lar düzenleyerek Medine’nin ┼×am’la ba─člant─▒s─▒n─▒ kesme­yi amaçlam─▒┼člard─▒r. ─░syanc─▒lar ayn─▒ y─▒l içinde önce El-Vech’i, daha sonra da Akabe’yi ele geçirmeyi ba┼čararak Osmanl─▒ kuv­vetleri kar┼č─▒s─▒nda stratejik ve psikolojik bir üstünlük sa─člam─▒┼č­lard─▒r. Cemal Pa┼ča ve Fahreddin Pa┼ča’n─▒n bütün gayretlerine ra─čmen isyan; yay─▒lma e─čilimine girmi┼č, hatta Suriye’ye de ula┼čm─▒┼čt─▒r. 1917 y─▒l─▒nda Osmanl─▒ Devleti’nin Hicaz’daki en büyük ba┼čar─▒s─▒ Medine’yi elinde tutmas─▒ ve sürekli devam eden sald─▒r─▒lara ra─čmen demiryolunu aç─▒k tutmay─▒ ba┼čarmas─▒ olmu┼čtur. Bu çal─▒┼čmada ATASE Ar┼čivi ve Ba┼čbakanl─▒k Ar┼či-vi’ndeki belgeler ba┼čta olmak üzere de─či┼čik kaynaklardan ha­reketle Hicaz cephesinde 1917 y─▒l─▒nda meydana gelen geli┼čme­ler de─čerlendirilmi┼č; özellikle Medine’nin tahliye plan─▒ ve bu plan─▒n uygulanamama nedenlerinin aç─▒─ča kavu┼čturulmas─▒ amaçlanm─▒┼čt─▒r. (Y.N.)

 

┼×erif Hüseyin ve o─čullar─▒n─▒n ayaklanmas─▒ 1916 y─▒l─▒ Haziran ay─▒ ba┼člar─▒nda ba┼člad─▒. Hüseyin, Arap yar─▒madas─▒ndaki di─čer a┼čiretlerin de deste─čini al­mak için isyan etme gerekçelerini bir beyanname ile aç─▒klad─▒ (Kürkçüo─člu 1982: 113-120, Cemal Pa┼ča 1996: 275-276, K─▒c─▒man 1971: 55-59, Erden 1949: 59-61). ┼×erif Hüseyin Hicaz’─▒n idaresinin babadan o─čula geçmek suretiyle kendisine ait oldu─čunu, dolay─▒s─▒yla Osmanl─▒ Devleti’nin idareyi kendisine b─▒rakmas─▒n─▒ istedi. ─░stanbul ise bir kar┼č─▒ hamle yaparak Hüse­yin’in yerine ┼×erif Ali Haydar’─▒ Hicaz Emiri tayin etti. Bundan sonra asiler önce Mekke’yi i┼čgal ettiler. Hüseyin, isyan─▒ bütün Arap Yar─▒madas─▒’na yaymak amac─▒yla harekete geçti. Asiler, Cidde’yi kara ve denizden ku┼čatt─▒­lar. Yedi gün devam eden ku┼čatma sonunda Cidde asilerin eline geçti. Taif, Hicaz vali ve kumandan─▒ Galip Pa┼ča taraf─▒ndan Haziran ay─▒ndan Eylül ay─▒na kadar savunulduysa da ia┼česinin bitmesiyle teslim olmak zo­runda kald─▒. Medine, Hüseyin’in o─člu Faysal taraf─▒ndan ku┼čat─▒ld─▒. ┼×ehir iki taburlu muhaf─▒z alay─▒ ve yard─▒ma gelen bir alay taraf─▒ndan ba┼čar─▒yla savu­nuldu (Stoddard 1993: 119, Emin 1334: 55-56, BDHTH 1978: 174-182, Kandemir 1974: 441-451, Abdullah 2006: 102-116).

Medine’nin savunulmas─▒nda elde edilen ba┼čar─▒ Medine ve çevredeki Urban için çok etkili oldu. Bu ba┼čar─▒ isyan─▒n k─▒sa zamanda geni┼člemesini engelle­di─či gibi, ─░ngilizlerin isyan─▒ bütün Arabistan’a yayma planlar─▒ da ba┼čar─▒s─▒z­l─▒─ča u─črad─▒. Osmanl─▒ Hükümeti ┼×erif Hüseyin isyan─▒na temkinli yakla┼čm─▒┼č, isyanla ilgili haberler bas─▒nda bir ay sonra yer almaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. ─░lk a┼ča­mada ─░stanbul’un ┼×erif Hüseyin’in ─░ngilizlerle olan ittifak─▒n─▒n boyutlar─▒n─▒ tam olarak bilmedi─či ve isyan─▒ çok geni┼člemeden bast─▒rmay─▒ planlad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r (Kayal─▒ 1998: 221, BDHTH 1978: 184-212, Ya─čc─▒o─člu 1992: 16). Bab─▒âli, isyan─▒ genel bir Arap ayaklanmas─▒ ┼čeklinde alg─▒lamam─▒┼č, Hüseyin’in liderli─činde, ─░ngiltere’nin kendi menfaati için alt─▒n ve ikmal deste─čiyle ç─▒kan yerel bir isyan olarak görmü┼čtür. Burada ilginç hususlar­dan birisi de Hüseyin’in kendisini bütün Araplar─▒n kral─▒ olarak gösterme gayretine kar┼č─▒l─▒k müttefiki ─░ngiltere’nin bile sadece “Hicaz Kral─▒” olarak tan─▒mas─▒d─▒r. ┼×erif Hüseyin 28 Ekim 1916’da Mescid-i Haram’da yap─▒lan biat töreniyle “kral” ilan edildi─činde ─░ngiliz ve Frans─▒z temsilcilerinin tep­kisiyle kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒. Hüseyin’in krall─▒─č─▒n─▒ ilk tan─▒yan Rusya olmu┼č, daha sonra ─░ngiltere ve Fransa da durumu kabullenmi┼člerdi (Abdullah 2006: 122-124). ─░ngiltere ve Fransa’n─▒n bu tav─▒rlar─▒, sömürgelerindeki Müslü­man halk─▒n tepkilerinden çekinmeleriyle aç─▒klanabilir. Ayn─▒ dönemde M─▒s─▒rl─▒ ayd─▒nlar ┼×erif Hüseyin isyan─▒n─▒ Osmanl─▒ Devleti’nin itibar─▒n─▒ sars­maya yönelik bir blöf olarak de─čerlendirmekte ve Hüseyin’i ─░ngiliz kuklas─▒ olmakla suçlay─▒p küçümsemekteydiler. Bir ba┼čka görü┼če göre, isyan Arap Yar─▒madas─▒’nda devam eden karga┼čan─▒n yeni bir a┼čamas─▒yd─▒ ve Almanya Avrupa’da sava┼č─▒ kazan─▒nca Osmanl─▒lar da kaybettikleri yerleri geri alacak­lard─▒ (Stoddard 1993: 120, Kürkçüo─člu 1982: 127). M─▒s─▒r Hidivi Hüseyin Kâmil, Hüseyin’e destek vermek amac─▒yla Arabistan’a asker göndermek istemi┼č, ancak hem ─░ngilizlerin, hem de M─▒s─▒r’daki muhaliflerin tepkisiyle kar┼č─▒la┼čm─▒┼čt─▒ (BOA, HR. SYS, 2316/6, 17.7.1916). Bu s─▒rada Araplar ara­s─▒nda ba┼čka bir isyan hareketi görülmemi┼čti. ─░syana Mekke, Taif, Cidde gibi ┼čehirlerin halk─▒ kat─▒lmam─▒┼č, Hüseyin’in kuvvetlerini, bedeviler yani Urban ve ba┼č─▒ndaki ┼čeyhler olu┼čturmu┼čtu (Kandemir 1974: 39-40). ┼×erif Hüseyin isyan─▒na dini bir karakter vermemeye çal─▒┼čm─▒┼č, ─░ngilizlerin Al­manlarla sava┼čmas─▒n─▒ örnek göstererek, “mademki H─▒ristiyan H─▒ristiyan’la sava┼čabiliyor, pekâlâ Müslüman da Müslüman’la sava┼čabilir” tezini i┼člemi┼čtir (Mehmet Zeki 2001: 100-101, Lawrence 1991: 138).

 

┼×erif Hüseyin isyan nedenlerini aç─▒klad─▒─č─▒ beyannamelerde; Padi┼čah-Halife’yi do─črudan hedef almam─▒┼č, sürekli olarak ─░ttihatç─▒ Hükümeti ele┼č­tirerek isyan─▒n─▒ me┼čru göstermeye çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu beyannamelerin ─░ngilizle­rin onay─▒ndan sonra da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒n─▒, hatta birçok yerde ─░ngilizlerin uçaklar─▒y­la da─č─▒tt─▒klar─▒n─▒ dü┼čündü─čümüzde gerekçelerin de ─░ngilizlerin dü┼čünceleri do─črultusunda haz─▒rland─▒─č─▒n─▒ ileri sürmek yanl─▒┼č olmaz. Hüseyin’in o─člu Emir Abdullah, E┼čref Ku┼čçuba┼č─▒’na “Biz Hükümete (devlete) de─čil, ─░ttihat ve Terakki’ye kar┼č─▒ isyan ettik” diyordu (Ku┼čçuba┼č─▒ 1997: 79).1 ┼×erif Hüseyin Padi┼čaha kar┼č─▒ dü┼čmanca tav─▒rlar sergilemedi─či gibi, isyan s─▒ras─▒nda “Hali­felik” konusunu gündeme almam─▒┼č, bu konuda sadece Hüseyin’in yay─▒n organ─▒ olan el-K─▒ble gazetesinde birkaç yaz─▒ yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r (Çiçek 2007: 79). 27 ┼×ubat 1917 tarihinde bile ┼×erif Hüseyin’in huzurunda Osmanl─▒ padi┼čah─▒na dua edilmekte (Ku┼čçuba┼č─▒ 1997: 128), Hüseyin’in ad─▒ dualar­da, “Mekke Emiri ve Arap Ülkelerinin Kral─▒” olarak geçmekteydi (Kürkçü-o─člu 1982: 140). Hüseyin’e göre; ─░ttihatç─▒lar yeni sava┼člardan ç─▒km─▒┼č, aske­ri ve ekonomik birçok sorunla u─čra┼čan ülkeyi gereksiz bir sava┼ča sokmu┼č­lard─▒r. Sava┼čta ciddi ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar ya┼čanm─▒┼č, birçok yer i┼čgale u─čram─▒┼čt─▒r. Bu yenilgilerin sebebi Enver, Cemal ve Talat Pa┼čalard─▒r. Hüseyin’e göre “mütegallibe” ─░ttihatç─▒lar, ─░ngiltere ve Fransa’n─▒n dostlu─čunu b─▒rakarak yanl─▒┼č bir yola girmi┼člerdir. Hüseyin yine muhtemelen ─░ngilizlerin yönlen­dirmesiyle ─░ttihatç─▒lar─▒n Rum ve Ermenilere kar┼č─▒ cinayetler i┼člediklerini, hatta Araplar─▒ tehcir etmek suretiyle Osmanl─▒ düzenini bozduklar─▒n─▒ be­lirtmektedir. Hüseyin, Osmanl─▒ hanedan ailesinin de kendisine destek verdi─čini ileri sürmektedir. Hüseyin beyannamesinde Cemal Pa┼ča’n─▒n ┼×am’daki baz─▒ uygulamalar─▒ndan ve Abdullah Cevdet’in ─░çtihat dergisin­deki yaz─▒lar─▒ndan hareketle ─░ttihatç─▒lar─▒n dine kar┼č─▒ lakayt tav─▒rlar─▒n─▒ da

isyan gerekçeleri aras─▒nda saymaktayd─▒ (BOA, HR. SYS, 2316/12, 9 Eylül 1916, Cemal Pa┼ča 1996: 275-276).

 

Hükümetin amac─▒ ┼×erif Hüseyin isyan─▒n─▒n mahalli olarak kalmas─▒ ve daha fazla geni┼člememesiydi. Bunun için birçok tedbir al─▒nmas─▒ gerekiyordu. Osmanl─▒ Devleti isyan─▒ ─░ngilizlerin kutsal yerleri ele geçirdi─či ┼čeklinde yans─▒tmakta ve böylece ba┼čta Hint Müslümanlar olmak üzere sömürgele-rindeki Müslümanlar─▒, ─░ngilizlere kar┼č─▒ k─▒┼čk─▒rtmaktayd─▒. ─░ngilizler bu pro­pagandalar kar┼č─▒s─▒nda Hindistan’dan Hicaz’a gönderdikleri askerleri geri çekmeye karar vermi┼čler ve Hicaz’daki hareketin Araplar taraf─▒ndan yürü­tülmesini planlam─▒┼člard─▒. Silah ve cephane deste─či ise devam edecekti (Ab­dullah 2006: 119-120, 134-135). ─░ngilizler böylece Müslümanlar taraf─▒n­dan kutsal say─▒lan beldelere H─▒ristiyan asker göndermeyecek ve Müslü­manlar─▒n tepkisini azaltm─▒┼č olacaklard─▒.

 

4. Ordu Kumandan─▒ Cemal Pa┼ča ┼×erif Hüseyin isyan─▒yla birlikte Medi­ne’ye takviye olarak 42. , 130. alaylar─▒ ve muhaf─▒z alay─▒n─▒ gönderdi. Medi­ne Muhaf─▒z Komutan─▒ Fahreddin Pa┼ča Urbana kar┼č─▒ taarruza geçerek baz─▒ ba┼čar─▒lar kazand─▒. Bundan sonra 1916 senesi küçük çat─▒┼čmalar ┼čeklinde geçti. Bu dönemde Mekke’nin bir taarruz harekât─▒ ile kurtar─▒lmas─▒ günde­me geldiyse de kuvvetlerin yetersizli─činden dolay─▒ taarruz yap─▒lamad─▒. Asi­ler y─▒l─▒n geri kalan k─▒sm─▒nda hem say─▒ olarak, hem de makineli tüfek ve top yönüyle kuvvetlenmeye çal─▒┼čt─▒lar. 1917 Ocak ay─▒nda ─░ngilizler El-Vech’i bombard─▒man ederek sahile M─▒s─▒r ve Sudan askerlerini ç─▒kard─▒lar. Sahili korumakla görevli ak─▒nc─▒ alay─▒ Emir Faysal kuvvetlerinin yan─▒na geçti─či gibi, gönüllü kuvvetler aras─▒nda bulunan Urban da asilere meyletmeye ba┼člad─▒. El-Vech bundan sonra asilerin bir üssü haline geldi. Bu a┼čamada Osmanl─▒ kuvvetleri demiryolunu korumaya yönelerek, Mekke üzerine yap─▒lacak taarruzdan vazgeçtiler (Emin 1334: 56-57, Kandemir 1974: 112-113, Mehmet Zeki 2001: 115, Lawrence 1991: 248-250). Enver Pa┼ča sava┼č sonunda denizyoluyla Cidde üzerinden Mekke’nin geri al─▒nmas─▒n─▒n daha kolay olaca─č─▒n─▒ dü┼čünüyordu (Kandemir 1974: 54-55, Pomian-kowiski 1990: 245). Mekke’nin geri al─▒nmas─▒n─▒ sava┼č sonuna b─▒rakan Os­manl─▒ yöneticileri; yeni emir tayin etmek, Arap a┼čiretlerinin deste─čini al­maya çal─▒┼čmak, demiryolunu ve Medine’yi elde tutmak gibi yollara ba┼čvu­rarak isyan─▒n mahalli bir ┼čekilde kalmas─▒n─▒ amaçlad─▒lar.

 

Ba┼člang─▒çta Hicaz Kuvve-i Seferiye Komutan─▒ olan Fahreddin Pa┼ča 27 Mart 1917’de Medine Muhaf─▒zl─▒─č─▒ vekilli─čine de tayin edildi (BOA, DH. ┼×FR, 74/248, 27 Mart 1333, BOA, DH. ┼×FR, 74/295, 1 Nisan 1333, BEO, 4461/334561, 1 Nisan 1333). ┼×erif Hüseyin’in “asi” olmas─▒yla Ayan Meclisi’nin birinci reis vekili ┼×erif Ali Haydar, Mekke-i Mükerreme Emiri tayin edildi. Ali Haydar da─č─▒tt─▒─č─▒ beyannamelerle halk─▒ ┼×erif Hüseyin’e kar┼č─▒ tepki göstermeye davet ediyor, Hüseyin’in ─░ngiltere’nin kutsal yerleri ele geçirme politikas─▒na alet oldu─čunu duyuruyordu (BOA, ─░. DU─░T, 16/79, 30/ ┼×/ 1334, Kayal─▒ 1998: 222, Kürkçüo─člu 1982: 144-145). Ali Haydar’─▒n Mekke’ye gelmesi ba┼člang─▒çta Urban üzerinde olumlu etkiler meydana getirmi┼č, hatta ─░bn-i Suud bile Hüseyin üzerine bir taarruza haz─▒r oldu─čunu bildirmi┼čti (Kandemir 1974: 58-64).

 

1917 y─▒l─▒n─▒n ┼×ubat ay─▒nda Said Halim Pa┼ča’n─▒n yerine Talat Pa┼ča sadra­zaml─▒k görevini üstlendi. ─░ttihatç─▒lar aras─▒nda Araplara kar┼č─▒ takip edilecek politikalar konusunda farkl─▒ görü┼čler vard─▒. Enver Pa┼ča, Said Halim Pa┼ča ve Talat Pa┼ča, Araplar─▒n federal bir yap─▒ ile ya┼čamas─▒n─▒ savunmakta; Cemal Pa┼ča, Ahmet R─▒za ve Hüseyin Cahit ise Araplar─▒n Türkle┼čtirilmesi gerekti­─čini ileri sürmekteydi. Talat Pa┼ča’n─▒n yakla┼č─▒m─▒ Padi┼čah’─▒n da arzusuna uygun olarak Medine’nin mümkün oldu─ču kadar elde tutulmas─▒, sadece Filistin’de ihtiyaç duyulan kuvvetin geri al─▒nmas─▒yd─▒ (Kandemir 1974: 87-98, Kur┼čun 1992: 153, Kayal─▒ 1998: 226).2 Medine’nin tahliyesi konu­sundaki uygulamalara bak─▒ld─▒─č─▒nda bu görü┼čün uygulamaya konuldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Özellikle Medine’nin kayb─▒n─▒n Müslümanlar aras─▒nda olu┼čturaca─č─▒ olumsuz tepkilerden çekinilmi┼č ve dü┼čük yo─čunluklu bir mü­cadele ile elde tutulmas─▒na çal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░ttihat ve Terakki Hükümeti’nin en büyük hatas─▒ Hicaz konusunda net bir politika ortaya koyamamas─▒d─▒r. 1917 Mart’─▒nda Medine’nin tahliyesine karar verilmi┼čse de vazgeçilmi┼č, ancak daha sonra yeniden tahliye karar─▒ al─▒nm─▒┼čt─▒r.

 

1. Medine’nin Tahliyesine Karar Verilmesi

Hicaz’─▒n terk edilmesi dü┼čüncesi Osmanl─▒ Devleti’nin 1. Dünya Sava┼č─▒’na girmesiyle birlikte gündeme gelmi┼čse de 1917 y─▒l─▒na kadar herhangi bir ad─▒m at─▒lmam─▒┼čt─▒. ┼×erif Hüseyin’in isyan etmesi ve isyan─▒n Hicaz’da yay─▒l­maya ba┼člamas─▒, Hicaz’daki kuvvetlerin yetersizli─čini ortaya koydu. Bu kuvvetlerin isyan─▒n yay─▒lmas─▒n─▒ engellemek, Medine’yi korumak ve Medi-ne-┼×am demiryolunu kontrol alt─▒nda tutmak gibi çok önemli görevleri vard─▒. Tahliyenin ba┼člamas─▒yla birlikte çevredeki kabileler ayaklanabilir ve Arap isyan─▒ daha geni┼č bir alana yay─▒labilirdi. Burada dikkate al─▒nan önem­li bir husus, dini duygulard─▒. Mekke’nin kaybedilmesinden sonra Hz. Pey-gamber’in kabrinin bulundu─ču Medine’nin elde tutulmas─▒ dü┼čüncesi a─č─▒r­l─▒k kazand─▒ ve bu politika sava┼č─▒n sonuna kadar devam etti. Hicaz’─▒n terk edilmesi, Hükümet aleyhinde büyük bir kampanyaya neden olabilece─či gibi, Arap isyan─▒n─▒n geni┼č bir alana yay─▒lmas─▒na neden olabilirdi. Hi­caz’daki kuvvetlerin en önemli problemlerinden birisi de ia┼če ihtiyac─▒yd─▒.

 

Cemal Pa┼ča, Enver Pa┼ča’ya 1917 y─▒l─▒ Ocak ay─▒nda Arap isyan─▒n─▒n yay─▒lma belirtileriyle birlikte burada daha fazla kuvvet bulundurmak gerekece─čin­den hareketle, bundan sonra Hicaz’a ilave kuvvet göndermeyece─čini belirt­ti. Enver Pa┼ča Hicaz’da ya┼čanacak bir gerilemenin asilerin cesaretini daha da art─▒raca─č─▒n─▒ dü┼čünüyordu. Cemal Pa┼ča bu yakla┼č─▒m kar┼č─▒s─▒nda “Medi­ne’nin bo┼čalt─▒lmas─▒n─▒ hayalinden bile geçirmedi─čini” bildiriyordu. Enver ve Cemal Pa┼čalar, bu s─▒rada Fahreddin Pa┼ča’n─▒n Hicaz’─▒ a┼č─▒r─▒ derecede önem­sedi─čini, sava┼č─▒n genel durumunu de─čerlendiremedi─čini dü┼čünüyorlard─▒. Bu nedenle Fahreddin Pa┼ča’n─▒n yerine ba┼čka bir komutan─▒n atanmas─▒ gün­deme geldi. Fahreddin Pa┼ča’n─▒n de─či┼čtirilmek istenmesinde di─čer bir neden de Mekke Emirli─či’ne atanan ┼×erif Ali Haydar’─▒n kendisinden ┼čikâyet et­mesi oldu (Yatak 1990: 70, K─▒c─▒man 1971: 103-106). Komutanl─▒k için önce ─░smet Bey’in (─░nönü), sonra da M. Kemal Pa┼ča’n─▒n ismi gündeme geldi. Ancak M. Kemal Pa┼ča sadece Medine’deki bir komutanl─▒─č─▒ kabul etmemi┼č, Maan’dan itibaren bütün kuvvetlerin komutas─▒n─▒n kendisine verilerek ba─č─▒ms─▒z bir ordu komutan─▒ olarak görevlendirilmesini istemi┼č ve bu atamadan vazgeçilmi┼čtir (Yatak 1990: 71-73, Bayur 1990: 109-112, BDHTH 1987: 327-333, Kandemir 1974: 66-74).3

 

Enver Pa┼ča, 23 ┼×ubat 1917 tarihinde Cemal Pa┼ča’dan Hicaz’daki birlikle­rin Filistin cephesinde kullan─▒lmas─▒n─▒n uygun olup olmayaca─č─▒n─▒, böyle bir risk al─▒n─▒p al─▒namayaca─č─▒n─▒, bu durumda Suriye’de ne gibi tepkiler olabile­ce─čini soruyor ve böyle bir tahliyenin nas─▒l icra edilip, ne kadar sürece─čini ö─črenmek istiyordu. Cemal Pa┼ča bir durum de─čerlendirmesi yapm─▒┼č ve Hicaz’─▒n zaman─▒nda tahliye edilmesinin Filistin’i de kurtaraca─č─▒na karar vermi┼čti. Cemal Pa┼ča Enver Pa┼ča’ya Hicaz’da zaman─▒n aleyhte i┼čledi─čini, sadece askeri yönden bile dü┼čünüldü─čünde Hicaz’─▒n tahliyesinin zorunlu oldu─čunu, tahliye için en az doksan güne ihtiyaç oldu─čunu bildiriyordu. Medine’nin tahliyesi konusu Talat ve Enver Pa┼ča taraf─▒ndan Padi┼čah Mehmet Re┼čat’a ifade edilmi┼č ve büyük bir tepkiyle kar┼č─▒la┼č─▒lm─▒┼čt─▒. Padi­┼čah; Medine’nin kesinlikle tahliye edilmemesini, bu karar uygulan─▒rsa halifelik ve padi┼čahl─▒ktan istifa edece─čini söylemi┼čti (Yatak 1990: 79). Bü­tün bunlara ra─čmen Hükümet bir tercih yapmak durumundayd─▒. Filistin cephesindeki yenilginin Suriye’nin kayb─▒na, ard─▒ndan ─░tilaf devletleri kuv­vetlerinin Anadolu’ya kadar gelmelerine zemin haz─▒rlayaca─č─▒ndan endi┼če ediliyordu. Zaten Hükümet ve Enver Pa┼ča, Hicaz savunmas─▒n─▒ ikinci dere­cede bir cephe olarak görmekteydi.

 

Enver Pa┼ča 2 Mart 1917 tarihinde 4. Ordu Komutanl─▒─č─▒’na gönderdi─či ┼čifrede; Cemal Pa┼ča’n─▒n teklifi do─črultusunda Hicaz’da görev yapan birlik­lerin bir k─▒sm─▒n─▒n Filistin’de görevlendirilmeleri amac─▒yla geri al─▒nmalar─▒n─▒n kararla┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒n─▒ bildiriyordu. Bunun anlam─▒ Hicaz Kuvve-i Seferiye-si’nin merkezi durumunda olan Medine’deki baz─▒ birliklerin tahliye edil­mesi ve Arap Yar─▒madas─▒’n─▒n tamam─▒n─▒n savunulmas─▒ndan vazgeçilmesiy-di. Bu emre göre 1. Kuvve-i Seferiye ┼×elale mevziinden al─▒nacak ve Birü’s-Sebi’ye getirilecekti (ATASE, K. 169, D. 733, F. 5, 2 Mart 1333).4 Burada ilginç olan, tahliye emirlerinin bir kopyas─▒n─▒n ─░ngilizlerin eline geçmi┼č olmas─▒yd─▒ (Lawrence 1991: 275). Böylece ─░ngilizler ve isyanc─▒lar tahliye plan─▒n─▒n bütün ayr─▒nt─▒s─▒n─▒ ö─črenmi┼č oluyorlard─▒. Medine’nin tahliyesi projesinin gerçekle┼čmesi zordu. Cemal Pa┼ča, bu emri ald─▒ktan sonra Medi­ne’nin nas─▒l tahliye edilece─čini, kuvvetlerin nereye sevk edilece─čini ayr─▒nt─▒l─▒ olarak planlam─▒┼č, ancak emri tebli─č etmeden önce Enver Pa┼ča’n─▒n fikrini almay─▒ da ihmal etmemi┼čtir. Hicaz’da sadece Medine ve demiryolunun korunmas─▒na yetecek miktarda kuvvet kalacak, geri kalan birlikler Filistin cephesini takviye amac─▒yla geri çekilecekti. Maan’da sadece 130. Alay kala­cak, 53. F─▒rka’n─▒n her iki alay─▒ da f─▒rkas─▒na i┼čtirak edecekti. Cemal Pa┼ča’n─▒n yapt─▒─č─▒ plan─▒n amac─▒, Medine ile demiryolunun korunmas─▒yd─▒. 1. ┼×imendi­fer Taburu yerinde kalacak, Medine’de ise makineli tüfek bölü─čü, bir pi­yade alay─▒, bir batarya topçu, bir seyyar hastane ve yar─▒m telgraf istasyonu b─▒rak─▒lacakt─▒. Medine çevresinde ┼čehri ve demiryolunu korumaya yönelik olarak cebel topçusu, makineli tüfek bölü─čü, hecinsüvar bölü─čü, telsiz telgraf istasyonu kalacakt─▒. Plana göre Hicaz Menzil Müfetti┼čli─či kald─▒r─▒l─▒­yor ve Medine dâhil olmak üzere bölge “Hicaz Kuvve-i Seferiyesi M─▒nt─▒kas─▒” ad─▒n─▒ al─▒yordu. Maan ve Akabe çevresi de “1. Kuvve-i Mürettebe M─▒nt─▒kas─▒” oluyordu. 1. Kuvve-i Mürettebe’nin görevi demiryolu hatt─▒n─▒ korumakt─▒. Komutanl─▒k görevine de Antalya ve havalisi komutan─▒ Cemal Pa┼ča (Mer­sinli) tayin edildi. Ad─▒ geçen birlikler d─▒┼č─▒ndaki bütün kuvvetler tahliye edilerek Filistin cephesini takviye edeceklerdi (ATASE, K. 169, D. 733, F. 6, 6-1, 8 Mart 1333, Mehmed Emin 1334: 56-57). Cemal Pa┼ča bu emirle­ri tebli─č ederken Fahreddin Pa┼ča’ya, “Ancak, bu telgraf─▒ al─▒nca a─člamaman─▒­z─▒ rica ederim. Ne yaz─▒k ki, Medine, bugün ─░slam vücudunun kangren olmu┼č bir uzvudur. Anavatan─▒ kaybetmemek için, bu uzvu geçici olarak feda edece­─čiz” diyordu. Fahreddin Pa┼ča cevab─▒nda telgraf─▒ a─člamaktan okuyamad─▒─č─▒n─▒ belirtiyor, e─čer henüz çok kötü bir durum yoksa Medine’de en az─▒ndan yeteri kadar erzak, alt─▒n ve takviye edilmi┼č bir piyade alay─▒n─▒n b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ teklif ediyordu. Bu s─▒rada bir ba┼čka plan ┼×erif Hüseyin’le anla┼čma zemini aramak ve gerekirse taviz vererek Hüseyin’i ─░ngilizlere kar┼č─▒ harekete ge­çirmekti (Yatak 1990: 79, BDHTH 1978: 333-334). Fahreddin Pa┼ča’n─▒n ailesinin de bu s─▒rada Medine’de bulundu─ču, e┼činin çe┼čitli yard─▒m kurulu┼č­lar─▒nda çal─▒┼čmalar yapt─▒─č─▒ ve orduya büyük yard─▒m─▒ oldu─ču anla┼č─▒lmakta­d─▒r. Fahreddin Pa┼ča’n─▒n e┼čine bu faaliyetlerinden dolay─▒ “ikinci dereceden ┼čefkat ni┼čan─▒” verilmesi kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒ (BOA, BEO, 4462/334645, ─░. DU─░T, 69/10, 1 Nisan 1333).

 

Medine’den baz─▒ kuvvetlerin geri al─▒nmas─▒na karar verildi─či s─▒rada Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan Mekke Emiri olarak tan─▒nan ┼×erif Ali Haydar’─▒n ┼čehir­den ayr─▒lmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Ali Haydar Medine’den ayr─▒larak “Mekke Emiri” s─▒fat─▒ devam etmek kayd─▒yla Beyrut’a geldi (BOA, BEO, 4453/333917, 11/R/1335). Bunun anlam─▒ Hükümetin Ali Haydar’dan ümidini kesmesi ve mücadeleyi farkl─▒ yöntemlerle devam ettirme yolunu seçmesiydi. ┼×erif Ali Haydar’─▒n Mekke Emiri unvan─▒ Mondros Mütarekesi yap─▒lmas─▒ndan, hatta Medine’nin tesliminden sonra da devam etmi┼č ve bu unvan 8 May─▒s 1919’da Damat Ferit Pa┼ča Hükümeti taraf─▒ndan kald─▒r─▒l­m─▒┼čt─▒r (BOA, MV, 250/161, ─░. DU─░T, 16/75, 8/┼×/1337).

 

2. Medine’den ─░nsan Tahliyesi

Medine’nin tahliyesi program─▒ sadece askeri kuvvetleri kapsam─▒yordu. ┼×ehrin etraf─▒ asiler taraf─▒ndan ku┼čat─▒lmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Halk─▒n ia┼če ihtiyac─▒­n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ problemi ve baz─▒ ki┼čilerin asilerle i┼čbirli─či yapmalar─▒, asker nakliyat─▒n─▒n yan─▒nda insan sevkiyat─▒n─▒ da gündeme getirmi┼čtir. Medi­ne’den insan tahliyesi 1916 y─▒l─▒nda ba┼člam─▒┼čt─▒. Talat Pa┼ča 28 Aral─▒k 1916’da “öteden beri hükümete sadakat ve merbutiyetiyle maruf”, Medine Senusi zaviyesi ┼čeyhi Süleyman ─░lyas ve ailesinin tahliye nedenini sormak­tayd─▒. ┼×erif Hüseyin, isyan gerekçelerini aç─▒klad─▒─č─▒ 10 Eylül 1916 tarihli beyannamesinde ─░ttihatç─▒lar─▒n “Medine-i Münevvere dolaylar─▒nda El-âvâli ahalisini Arap diyarlar─▒ndan alarak ─░slami ┼čeriat ve Araplar─▒n ┼čan─▒na yak─▒┼č­mayacak bir ┼čekilde” sevk etmelerini tenkit ediyordu (BOA, DH. ┼×FR, 71/100, 3/Ra/1335, HR. SYS, 2316/12, 11/Za/1334). Cemal Pa┼ča 8 Mart 1917’de “Elzem olmayan her insan Hicaz’─▒n selameti için son derece tehlikeli ad olunacakt─▒r” demekte ve ne Medine, ne de Medine ile Maan aras─▒nda “elzem olmayan” hiçbir insan─▒n kalmamas─▒n─▒ istemekteydi (ATASE, K. 169, D. 733, F. 6-1). Medine’den 10 Nisan 1917 tarihi itibar─▒yla “vesikal─▒ ve vesikas─▒z” 25.000 ki┼či tahliye edilmi┼č ve bunlar─▒n 3.120’si ┼×am’a gönde­rilmi┼čti. Tahminlere göre Medine’de henüz tahliye edilmeyen 9.000 nüfus bulunmaktayd─▒. Cemal Pa┼ča birkaç gün sonra yeni rakamlar veriyor ve 28.200 ki┼činin ┼×am ve di─čer yerlere nakledildi─čini bildiriyordu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 7-1, 10 Nisan 1333, K. 169, D. 733, F. 8, 15 Nisan 1333).5 Medine’den ┼×erif Hüseyin taraftar─▒ olduklar─▒ için ç─▒kar─▒lan ki┼čiler, genellikle Anadolu’ya gönderilmi┼č ve gittikleri yerlerden ayr─▒lmalar─▒na izin verilmemi┼čtir. Askeri ve ia┼če nedenleriyle Medine’den ayr─▒lanlar─▒n istedik­leri yerlerde ikametlerine izin verilmi┼č; hatta seyyid, imam ve hatiplerin iskân ve ia┼čelerinin ordu taraf─▒ndan kar┼č─▒lanmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. Bir süre sonra da sürgünde bulunan ya┼čl─▒ Medinelilerin memleketlerine dönmeleri­ne müsaade edilmi┼čtir (BOA, DH. EUM. 4. ┼×b. , 11/10. DH. ┼×FR. , 79/121. DH. ┼×FR, 81/55. DH. EUM. 4. ┼×b. , 19/54. DH. EUM. 4. ┼×b, 21/4). Yine de Medine’den yap─▒lan insan tahliyesinin çok sert bir ┼čekilde uygulanmad─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r.

 

3. Medine’nin Tahliyesi Plan─▒n─▒n Uygulanmas─▒ ─░çin Yap─▒lan Çal─▒┼čmalar

Medine’nin tahliyesi ile ilgili al─▒nan karar─▒n uygulanmas─▒ için çal─▒┼čmalar hemen ba┼člad─▒. Fahreddin Pa┼ča tahliyeyi çok ayr─▒nt─▒l─▒ olarak dü┼čünmekte, cephede kaybetmedi─či kuvvetleri tahliye s─▒ras─▒nda kaybetmemek için gay­ret etmekteydi. Fahreddin Pa┼ča’n─▒n haz─▒rlad─▒─č─▒ plana göre, öncelikli olarak erzak ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ gerekliydi. Bunun için Medine’de kalacak kuvvetin bir senelik, demiryolunu muhafaza edecek kuvvetin alt─▒ ayl─▒k ve kuzeye çekilecek birliklerin de bütün erzak ihtiyac─▒n─▒n öncelikle kar┼č─▒lan­mas─▒ gerekliydi. Fahreddin Pa┼ča’ya göre erzak sevkiyat─▒ için ┼ču anda elveri┼č­li bir ortam bulunmaktayd─▒ (ATASE, K. 169, D. 733, F. 6-4, 17 Mart 1333). Fahreddin Pa┼ča erzak ihtiyac─▒ ile ilgili olarak daha ayr─▒nt─▒l─▒ çal─▒┼čma­lar yapacak ve erzak probleminin h─▒zla çözülmesini isteyecektir. Hicaz demiryolunda 50 lokomotif, 180 yolcu ve 1300 yük vagonu bulunmak­tayd─▒. Trenler, her katarda su istasyonlar─▒ için sarn─▒ç vagonlar─▒ bulundu­─čundan k─▒sa idi. Lokomotiflerin yakacak ihtiyac─▒ odundan kar┼č─▒lan─▒yordu (Bourgeois 1967: 47).6 Fahreddin Pa┼ča iki üç günde bir gelen trenlerle ┼ču anda sadece “zuafa” ve hastalar─▒n ┼×am’a sevk edildi─čini, Medine’nin sene­lik erzak─▒ gelmeye ba┼člad─▒─č─▒nda piyadelerin ilk kademesiyle, uzun yol yürü­yü┼čüne dayanamayacak derecede zay─▒flam─▒┼č olan asker ve hayvanlar─▒n tren­le sevk edileceklerini belirtiyordu. Fahreddin Pa┼ča her ihtimale kar┼č─▒ men­zil hatt─▒ kurmay─▒ ve konak mahalleri olu┼čturmay─▒ planlam─▒┼čt─▒. Mart ay─▒ olmas─▒na ra─čmen Hicaz’da s─▒caklar─▒n ba┼člad─▒─č─▒n─▒ belirten Fahreddin Pa┼ča, askerin günlük 25 kilometreden daha fazla yürütülmesini do─čru bulma­m─▒┼č, 323 kilometrelik El-Âlâ yolunun 19 günde kat edilmesini hesaplam─▒┼č­t─▒. Yolculuk s─▒ras─▒nda suya ve erzaka nezaret için görevliler tayin edilmi┼č, ayr─▒ca Hediye, Medayn ve Tebük’te s─▒cak yemek verilmesi planlanm─▒┼čt─▒. Fahreddin Pa┼ča’ya göre; Maan ve Tebük’te her gün 40 ton odun haz─▒rlan­d─▒─č─▒ takdirde Medine’ye günde iki tren gelebilecek ve böylece 140 ton erzak ta┼č─▒nmas─▒ mümkün olabilecekti. Fahrettin Pa┼ča konak mahallerinin sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde i┼člemesi için suyla ilgili tedbirler almay─▒ da planlam─▒┼č; tulumbalar─▒n tamir edilmesini, kuyular in┼ča edilmesini, su bulunmayan yerlerde f─▒ç─▒lar konulmas─▒n─▒ emretmi┼čti. Yine konak mahalleri ve istirahat mahallerinde ihtiyac─▒ kar┼č─▒layacak miktarda erzak depolanmas─▒n─▒ istemi┼čti (ATASE, K. 169, D. 733, F. 6-4, 6-5). Bu dönemde bir taraftan tahliye­nin sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde yürütülmesi için tedbirler al─▒nmakta, di─čer taraftan da sevkiyat ba┼člamaktayd─▒. Ancak Medine ve çevresinde bulunan askerin durumu çok iyi de─čildi. Birliklerin içinde önemli bir say─▒ya ula┼čan hasta askerlerin kuzeye sevk edilmesinin pek bir yarar─▒ yoktu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 7, 10 Nisan 1333). 15 Nisan tarihi itibar─▒yla Hicaz Menzil Te┼čkilat─▒’ndan 885 ki┼či Maan’a, 58. S─▒hhiye Bölü─čü Amman’a, 79. Maki­neli Tüfek Bölü─čü de Tebük’e nakledilmi┼čti. Cemal Pa┼ča tahliye çal─▒┼čmala­r─▒n─▒ yürütürken, Medine ve demiryolu hatt─▒ güzergâh─▒n─▒n sald─▒r─▒ya u─čra­mas─▒ndan ve fazla zayiat verilmesinden endi┼če ediyordu. Bu nedenle de 42. , 55. ve 162. piyade alaylar─▒n─▒n Hicaz harbi için gerekli oldu─čunu dü┼čünü­yordu. Cemal Pa┼ča Enver Pa┼ča’ya gönderdi─či ┼čifrede Hicaz’la ilgili dü┼čün­celerini çok aç─▒k bir ┼čekilde ifade ediyor ve “ … Dü┼čman─▒n silah kuvvetiyle mahvedemeyecek derecede asgari bir kuvvetimiz bulunmal─▒d─▒r. Bu asgari kuvveti ben üç alayl─▒ bir f─▒rka ad ederim. ┼×unu arz ederim ki, e─čer ihtiyat-─▒ erzak iddihar edildikten sonra vaziyet 132. Alay’─▒n al─▒nmas─▒na müsaade eder­se derhal Filistin’e nakledece─čime söz veririm…” (ATASE, K. 169, D. 733, F. 8, 8-1, 13, 15 Nisan 1333). Enver Pa┼ča Filistin cephesine a─č─▒rl─▒k veril­mesi dü┼čüncesiyle Hicaz’daki kuvvetleri tahliye etmekten yana bir strateji belirlerken, Cemal Pa┼ča az bir kuvvet ay─▒rarak Hicaz’─▒n savunulmaya de­vam edilmesini arzu ediyordu. Cemal Pa┼ča’n─▒n bu ┼čekilde dü┼čünmesinde Fahreddin Pa┼ča’n─▒n etkili oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. Çünkü Fahreddin Pa┼ča Cemal Pa┼ča’ya kendisine yeterince alt─▒n verilirse; ─░bn-i Re┼čid’in bölgesin­den erzak getirtebilece─čini, hatta ─░ngilizler taraf─▒ndan Urbana verilen erzak─▒ onlardan sat─▒n alabilece─čini bildiriyordu (Kandemir 1974: 77-78). Cemal Pa┼ča sevk edilen kuvvetlerle ilgili olarak bilgiler verirken geriye kalan kuv­vetlerin azl─▒─č─▒ndan dert yan─▒yordu. Bu s─▒rada Medine’de haz─▒rlanan müs­tahkem mevkiin savunmas─▒ için dört tabur (44 ve 55. Alaylar), Medine ile Hediye aras─▒ndaki ┼čimendifer hatt─▒ için iki tabur, Hediye ile Muazzam aras─▒ için üç tabur (162. Alay), Tebük ve Maan’da birer tabur bulundu­rulmas─▒ planlanm─▒┼čt─▒. Hicaz Kuvve-i Seferiyesi ve 1. Kuvve-i Mürettebesi 19.917 insan ve 3.541 hayvandan meydana gelmekteydi. Bu kuvvetlerin ia┼česi için elde 35 ton erzak bulunmaktayd─▒. 15.000 ton erzak da Hi­caz’daki Osmanl─▒ kuvvetlerine destek veren Urban için ayr─▒lm─▒┼čt─▒. Medi­ne’deki iki ak─▒nc─▒ alay─▒ la─čvedilmi┼č, kuyucu bölü─čü ile 130. Alay’─▒n nakli­yat─▒ tamamlanm─▒┼čt─▒ (ATASE, K. 169, D. 733, F. 10, 10-1, 10-2, 24 Nisan 1333). Bu s─▒rada önemli tedbirlerden birisi de Harem-i ┼×erif’in e┼čyalar─▒n─▒n ─░stanbul’a nakledilmesi oldu.7 Cemal Pa┼ča, demiryolu hatt─▒n─▒n korunmas─▒ ve su ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ için gerekli olan makineli tüfek bölükleri, istihkâm bölü─čü ve kuyucu bölü─čünü nakletmiyor, ┼čimdilik bu kuvvetlerin laz─▒m oldu─čunu, i┼čleri bitince Filistin’e nakledece─čini bildiriyordu. Urba­n─▒n özellikle ┼čimendifer hatt─▒na sald─▒r─▒lar düzenlemesi, kuvvetlerin kuzeye

h─▒zl─▒ bir ┼čekilde sevk edilmesini engellemekteydi (ATASE, K. 169, D. 733, F. 10, 10-1, 10-2, 24 Nisan 1333). Bütün plan ve çal─▒┼čmalara ra─čmen Hicaz’da bir tahliye gerçekle┼čmemi┼č, “Bu kuvvetlerin sevkiyle Hicaz’da bir bo┼čaltma de─čil, azaltma yap─▒lm─▒┼čt─▒r” (Yatak 1990: 81). Her ne kadar bir miktar kuvvet kuzeye sevk edilmi┼čse de bu kuvvetler Birinci Kanal Sefe-ri’nde oldu─ču gibi Birinci ve ─░kinci Gazze Muharebeleri’ne yeti┼čemediler.

 

4. Arap A┼čiretlerinin Demiryolu ve Hicaz Kuvve-i Seferiyesi’ne Taarruzlar─▒

Hicaz kaynaklar─▒ Hicaz’daki Osmanl─▒ kuvvetlerinin ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒lama noktas─▒nda yeterli de─čildi. Bu kuvvetlerin ia┼česi için demiryolunun aç─▒k tutulmas─▒ zorunluydu. ─░ngilizler ve Arap isyanc─▒lar bu durumun bilincinde olarak demiryolunu çal─▒┼čmaz hale getirmek istiyorlard─▒. Bu arada tahliye­nin gündeme gelmesi ve baz─▒ kuvvetlerin kuzeye çekilmeye ba┼člamas─▒, isyanc─▒ Araplar─▒n sald─▒r─▒lar─▒n─▒ art─▒rmalar─▒na neden olmu┼č ve sald─▒r─▒lar özel­likle demiryolu hatt─▒nda yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r.

 

14 Nisan 1917’de El-Muazzam istikametinde büyük bir çat─▒┼čma ya┼čand─▒. Bir ┼×erif komutas─▒ndaki 800 civar─▒nda mevcuda sahip olan ve içinde bir ─░ngiliz subay─▒, Ba─čdatl─▒ bir Yüzba┼č─▒, Re┼čid Rasim ad─▒nda bir subay, iki cebel, bir havan topu, iki makineli tüfek, bir hecinsüvar piyadeden mey­dana gelen Urban grubu sald─▒r─▒ya geçtiler. Amaçlar─▒ hem telgraf hatt─▒n─▒ kesmek, hem de ┼čimendifer hatt─▒n─▒ tahrip etmekti. Çat─▒┼čma birkaç saat devam etmi┼č, Urban büyük kay─▒plar vererek geri çekilmek zorunda kalm─▒┼č, Hicaz kuvvetinden de üç ┼čehit ve be┼č yaral─▒ zayiat─▒ meydana gelmi┼čti. Telg­raf hatt─▒ zarar görmemi┼č, fakat 140 kadar ray tahrip olmu┼čtu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 9, 9-1, 18 Nisan 1333).

 

1. Dünya Sava┼č─▒’n─▒n farkl─▒ cephelerinde 300.000 Arap askerinin Osmanl─▒ ordusunda sava┼čt─▒─č─▒ ileri sürülmü┼čtür (Çiçek 2007: 46, Karsh 1996: 374’den). ┼×erif Hüseyin isyan─▒ s─▒ras─▒nda Osmanl─▒ kuvvetleri aras─▒nda Arap askerleri de var m─▒yd─▒? Bu tür bilgilere bazen ula┼čmak mümkün olmakta­d─▒r. 10 Mart 1917 tarihinde 7.685 ki┼čiden meydana gelen 58. F─▒rka’y─▒ olu┼čturan piyade taburlar─▒n─▒n % 66’s─▒ Türk, % 25’si Arap, % 9’u da Kürt’tü (BDHTH 1978: 103). 16 Nisan 1918’de Medine m─▒nt─▒kas─▒nda bulunan 2.914 mevcutlu alt─▒ piyade taburunun % 94’ü Türk, % 4’ü Arap, % 2’si Kürt’tü. Yine Âlâ m─▒nt─▒kas─▒nda yer alan 1.111 mevcutlu be┼č piyade taburunun % 96’s─▒ Türk, % 3’ü Arap ve % 1’i Kürt’tü (ATASE, BDH, K. 44, D. 208 A, F. 3-12).8 Burada ┼čöyle bir soru akla gelebilir. Acaba Hi­caz’da görevli Arap askerlerin oran─▒ niye bu kadar azd─▒? Öncelikle Osmanl─▒ Devleti sava┼ča girerken seferberlik ilan etmi┼č, ancak Hicaz, Yemen ve Asir buna dâhil edilmemi┼čtir. Buna kar┼č─▒l─▒k Enver Pa┼ča ┼×erif Hüseyin’den Hicaz’dan gönüllü kuvvet toplamas─▒n─▒ istemi┼čtir. Hicaz’dan gönüllü olarak orduya kat─▒lan Arap askerlerin bir k─▒sm─▒ da ba┼čka cephelere gönderilmi┼čtir. ┼×erif Hüseyin sava┼č─▒n ba┼č─▒nda bu durumu fark etmi┼č ve Arap gönüllülerin Kanal harekât─▒nda görevlendirmelerini talep etmi┼čti (Dawn 1998: 31). Hüseyin’in isyan─▒ üzerine bölgedeki Arap askerlerin al─▒narak yerlerine Türk askerlerin gönderilmesi Araplar─▒n oran─▒n─▒ azaltm─▒┼čt─▒r.

 

Asiler, 13 May─▒s 1917’de 2.000 ki┼čilik bir kuvvetle El-Muazzam civar─▒na tekrar sald─▒rm─▒┼člar ve gönderilen kuvvete de zayiat verdirmi┼člerdi. Ya┼čanan mücadeleye ra─čmen Hicaz Kuvve-i Seferiyesi’nden ve 1. Kuvve-i Mürette-be’den kuvvet takviyesi mümkün olmam─▒┼čt─▒. Ba┼čkomutanl─▒k Vekâleti ise ─▒srarla Medine kuzeyinde demiryolu hatt─▒na kar┼č─▒ düzenlenen sald─▒r─▒lara engel olunmas─▒n─▒ istiyor ve Medine’deki kuvvetin orada kalmak yerine demiryolunu korumak amac─▒yla hareket ettirilmesini emrediyordu (ATA-SE, K. 169, D. 733, F. 15-1, 15 May─▒s 1333, F. 17, 16 May─▒s 1333). Ce­mal Pa┼ča Enver Pa┼ča’n─▒n bu iste─čine Hicaz’─▒n son durumunu ortaya koya­rak cevap veriyordu. Bu s─▒rada Medine’de dört tabur, Medine ile Hediye aras─▒nda iki tabur, Tebük’te dört tabur, Maan ve Akabe’de dört tabur bulunmaktayd─▒. Bu taburlardan birisi Maan Seyyar Jandarma Taburu, di─čeri de 160. Alay’dan olu┼čturulan ve Arap askerlerinin olu┼čturdu─ču ta­burdu. Medine’deki taburlar─▒n ortalama mevcutlar─▒ 700 civar─▒nda, di─čerle­ri ise 500 kadar askere sahipti. Medine garnizonunun tek amac─▒, Medi­ne’yi savunmakt─▒. Hediye ile Tebük aras─▒ndaki kuvvetler ise istasyonlar─▒ takviye etmek amac─▒yla görev yap─▒yordu. Hicaz’da bulunan kuvvetlerin önemli bir problemi de ihtiyat kuvvetinin olmamas─▒yd─▒. Cemal Pa┼ča Maan-Akabe aras─▒na sald─▒r─▒ ba┼člayacak olursa bu hatt─▒n savunmas─▒, biri çok yetersiz durumda olan iki tabur taraf─▒ndan yap─▒laca─č─▒ndan, buran─▒n ko­runmas─▒ konusunda endi┼če ediyordu. Bu endi┼čeyi art─▒ran di─čer faktör; hat boyundaki Urban’─▒n büyük k─▒sm─▒n─▒n asiler taraf─▒nda yer almas─▒, az bir k─▒sm─▒n─▒n da “bitaraf” olmas─▒yd─▒. Bu bölgede Osmanl─▒ taraf─▒nda sadece Süleyman Refade kalm─▒┼čt─▒. Süleyman Refade ve kabilesi di─čer kabilelerin aksine demiryolunun yap─▒m─▒na da destek vermi┼člerdi (Hülagu 2008: 125). Elvech bölgesi Urban─▒ ┼čeyhi olan Refade Pa┼ča, hep Osmanl─▒ Devleti’nin yan─▒nda yer alm─▒┼č ve sahilin muhafazas─▒ ile de görevlendirilmi┼čti. 15 Kas─▒m 1916’da da “Mecidi Ni┼čan─▒” ile taltif edilmi┼čti (BOA, DH. ─░D, 194/8, 7/M/1332, BOA, ─░. DU─░T, 66/62, Kandemir 1974: 127-129). Süleyman Refade Pa┼ča’n─▒n Osmanl─▒ Devleti taraf─▒nda yer almas─▒na kar┼č─▒l─▒k ye─čeni Hamit, Hüseyin’in taraf─▒nda yer almakta ve aktif olarak Türk kuvvetlerine kar┼č─▒ sald─▒r─▒lar düzenlemekteydi (Lawrence 1991: 165). Osmanl─▒ Devleti yerel a┼čiretler aras─▒nda bu ┼čartlarda bir denge kurmaya çal─▒┼č─▒yordu.

 

Cemal Pa┼ča her istasyonun savunulmas─▒ için bir miktar kuvvetin olmas─▒n─▒, ayr─▒ca ihtiyat kuvvetlerinin de bulunmas─▒n─▒ istiyordu. Ancak ne Medine’de, ne de hat boyunca ihtiyat kuvvetleri olmad─▒─č─▒ gibi, askerin ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒la­yacak su da yoktu. Bu garnizonlar─▒n su ihtiyaçlar─▒ için sarn─▒çlar in┼ča edilme­ye ba┼članm─▒┼č, ancak bunlar da henüz tamamlanamam─▒┼čt─▒. E─čer demiryolu hatt─▒ ile sa─članan ba─člant─▒ kesilecek olursa Medine’deki kuvvetler büyük bir felaketle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalacaklard─▒. Cemal Pa┼ča’n─▒n endi┼česi, ┼×erif Hüseyin’in kuvvetlerinin Medine ve ┼čimendifer hatt─▒na ayn─▒ anda taarruz etmeleriydi. Böyle bir durumda isyanc─▒larla mücadele etmek çok zor olacakt─▒. Nitekim May─▒s ortalar─▒nda böyle bir haber al─▒nd─▒. Bu habere göre ┼×erif Hüseyin kuv­vetleri; Faysal ve Abdullah komutas─▒nda ┼čimendifer hatt─▒na, Ali ve Zeyd’in komutanl─▒─č─▒nda da Medine’ye taarruz edeceklerdi. Medine dü┼čecek olursa ┼čimendifer hatt─▒n─▒ elde tutman─▒n bir anlam─▒ kalmayaca─č─▒ gibi, Medine’nin elde tutulmas─▒ da hatt─▒n korunmas─▒na ba─čl─▒yd─▒ (ATASE, K. 169, D. 733, F. 18, 18-1, 18-2, 16 May─▒s 1333). Asilerin büyük çapl─▒ bir taarruza haz─▒rlan­d─▒klar─▒ haber al─▒nmas─▒na ra─čmen birliklerin bir k─▒sm─▒n─▒n kuzeye do─čru çe­kilmeleri devam ediyordu. May─▒s ay─▒ ortalar─▒nda 36 numaral─▒ Seyyar Hasta­ne Mevlevi S─▒hhiye Bölü─čü, 79. Makineli Tüfek Bölü─čü, 130. Alay ve Eylül ay─▒na kadar Medine civar─▒nda uçamayaca─č─▒ anla┼č─▒lan Tayyare Müfrezesi kuzeye naklediliyordu. Maan’daki 161. Alay’─▒n nakli de tamamlanm─▒┼čt─▒. Cemal Pa┼ča erzak depolanmas─▒n─▒n devam etmesini arzu ediyor ve günlük sarfiyattan sonra ancak 25 ton depo edildi─činden, Medine garnizonunun bir y─▒ll─▒k ve hat güzergâh─▒n─▒n da en az─▒ndan alt─▒ ayl─▒k erzak─▒n─▒n stok edilmesine çal─▒┼č─▒yordu. Bunun için üç ay boyunca demiryolu hatt─▒n─▒n i┼člemesi gereki­yordu. Bu s─▒rada Medine’de 181 ton ekmeklik, 24 ton yemeklik ve 36 ton yemlik erzak bulunmaktayd─▒ (ATASE, K. 169, D. 733, F. 19-12).

 

K─▒sa bir süre sonra asiler, Akabe-Maan hatt─▒n─▒ kesmek için büyük bir taar­ruza giri┼čtiler. Bu s─▒rada hatt─▒n güneyindeki kabileler tamamen isyanc─▒lar─▒n yan─▒nda yer ald─▒lar. Asiler alt─▒n, pirinç ve bu─čday kar┼č─▒l─▒─č─▒nda civardaki Bedevileri kendi yanlar─▒na çok rahat bir ┼čekilde çekmekteydiler. ─░syanc─▒lar hem maddi, hem de manevi yönden güçlü bir duruma gelmi┼člerdi. Hicaz Urban─▒, isyan sayesinde “daha müreffeh” bir konum elde etmekte ve isyan─▒ kârl─▒ bir ticaret olarak de─čerlendirmekteydiler. Bu s─▒rada ─░ngilizlerin amac─▒ isyan─▒ Suriye’ye de yaymakt─▒. Bu amaçla bir ─░ngiliz’in Amman’daki imalat yapan fabrikalar─▒ tahrip etmek ve Havran’da propaganda yapmak için dinamit ve alt─▒nlarla Güney Suriye’ye geçti─či haber al─▒nm─▒┼čt─▒. Cemal Pa┼ča bütün bu olumsuzluklara ra─čmen ümitsiz de─čildi. Arap isyan─▒n─▒n bir y─▒la yakla┼čt─▒─č─▒ bir s─▒rada de─čerlendirme yapma ihtiyac─▒ duymakta ve “Bu bir sene zarf─▒nda biz Medine’de bir sene evvelkine nazaran nispet kabul etmez derecede hâkim bir vaziyetteyiz. Bir sene evvel Medine surunun d─▒┼č─▒na kimse ç─▒kamazken, ┼čimdi Medine taraf─▒nda bir mevzi-i müstahkem ihzar ve birçok tesisat-─▒ cedide yap─▒lm─▒┼čt─▒r” diyordu. Cemal Pa┼ča’ya göre hatt─▒n hemen her yerinden yap─▒lan sald─▒r─▒lara ra─čmen demiryolu i┼člemeye devam etmekteydi. Ancak bundan sonra gerekli takviyeler yap─▒lmad─▒─č─▒ takdirde Hicaz ihtilâli geni┼čleyecekti. Zaten bir y─▒ll─▒k su ve erzak depolanmas─▒; Sina nakliyat─▒, demiryolunun yetersiz kalmas─▒ gibi nedenlerle gerçekle┼čemedi─čine göre, en az─▒ndan mevcut durumun korunmas─▒ için Hicaz’─▒n asker ve silah yönüyle takviye edilmesi gerekiyordu. Cemal Pa┼ča bu tarihten itibaren yap─▒lmas─▒ gereken takviyeleri de ┼čöyle s─▒ral─▒yordu: Hicaz cephesindeki taburlar─▒n mevcudu art─▒r─▒lmal─▒, bu amaçla da Sina cephesine 10.000 ki┼čilik ilave kuv­vet gönderilmeli, 1. Kuvve-i Mürettebe m─▒nt─▒kas─▒n─▒ takviye için iki tabur, Medine için de bir tabur gönderilmelidir. Ayr─▒ca 5. Ordu’dan gelecek dört tabur iyi e─čitim alm─▒┼č ve “Türk evladlar─▒ndan mürekkeb” olmal─▒d─▒r. Cemal Pa┼ča gönderilecek birliklerdeki Araplar─▒n asilere kat─▒lacaklar─▒ endi┼česiyle Türk askerlerin bulunmas─▒n─▒ istiyordu. (ATASE, K. 169, D. 733, F. 19-13, 19-14, 19-15, 19-16, 22 May─▒s 1333, F. 20, 20-1, 24 May─▒s 1333).

 

1917 y─▒l─▒ Haziran ay─▒nda Enver Pa┼ča Filistin cephesini ziyaret ederek Cemal Pa┼ča ile görü┼čmü┼č ve ard─▒ndan da Halep’te komutanlarla bir toplant─▒ yapm─▒┼č­t─▒. Enver Pa┼ča bu toplant─▒da Ba─čdat’─▒ geri almak amac─▒yla büyük bir taarruz harekât─▒ planlad─▒─č─▒n─▒, 7. Ordu’yu kurarak ba┼č─▒na M. Kemal Pa┼ča’y─▒ geçirmek istedi─čini ve bu ordu ile 6. Ordu’yu Y─▒ld─▒r─▒m Grubu ad─▒ alt─▒nda toplayarak ba┼č─▒na da Alman komutan Falkenhayn’─▒ dü┼čündü─čünü aç─▒klam─▒┼čt─▒. 15 Tem­muz 1917’de Y─▒ld─▒r─▒m Ordular Grubu olu┼čturulmu┼č, komutanl─▒─č─▒na da Fal-kenhayn getirilmi┼čtir (BDHTH 1978: 342, Pomiankowiski 1990: 247-248). Cemal Pa┼ča’n─▒n bundan sonraki endi┼česi “┼×imdi Ba─čdat’─▒ kurtaral─▒m diye u─čra┼č─▒rken, pek yak─▒n bir gelecekte, Kudüs veya ┼×am’─▒ kurtarmakla u─čra┼č-mak”t─▒ (Cemal Pa┼ča 1996: 190-192). Cemal Pa┼ča bu endi┼česinde hakl─▒ ç─▒ka­cak ve ayn─▒ y─▒l ─░ngilizler Filistin’de büyük bir harekâta giri┼čeceklerdir. Enver Pa┼ča Kudüs’ü kaybetmekten, hatta ─░tilaf kuvvetlerinin Anadolu’ya kadar gelmelerinden endi┼če ederken Ba─čdat üzerine bir harekât planlamakla büyük bir hata yap─▒yordu. Bu s─▒rada Medine’nin tahliyesi gerçekle┼čmedi─či gibi, bir taarruz harekât─▒ hedefleyerek cepheleri ço─čaltm─▒┼č oluyordu.

 

┼×erif Hüseyin isyan─▒n─▒n Hicaz’a yay─▒lmas─▒na engel olmak isteyen Osmanl─▒ yönetimi ve özellikle Fahreddin Pa┼ča, Hicaz’─▒n önde gelen aileleriyle ittifak yapmaya çal─▒┼čmaktayd─▒. Bunlar─▒n ba┼č─▒nda da ─░bn-i Re┼čid ve ─░bn-i Suud aileleri gelmekteydi. Osmanl─▒ Hükümeti a┼čiretlerin deste─činin devam et­mesi için baz─▒ a┼čiretlere vergilerden muafiyet sa─čl─▒yor, baz─▒lar─▒na toprak tahsis ediyor, baz─▒lar─▒na serbest hareket imkân─▒ tan─▒yordu (Stoddard 1993: 112-113).

 

Bir süre sonra Arap ihtilâlinin h─▒zl─▒ bir ┼čekilde yay─▒lmas─▒ Cemal Pa┼ča’y─▒ iyice ümitsizli─če dü┼čürmü┼čtür. Cemal Pa┼ča asileri vazgeçirecek tek gücün “askeri kuvvet” oldu─čunu dü┼čünmektedir. Cemal Pa┼ča’n─▒n içinde bulundu­─ču ortam─▒ yans─▒tmas─▒ bak─▒m─▒ndan ┼ču ifadeleri dikkat çekmektedir: “─░ki sene evvel dü┼čman Kal’a-y─▒ Sultaniye’ye hücum etti─či ve 4. Ordu’da he­men hiç kuvvet kalmad─▒─č─▒ ve Arap zabitan─▒n─▒n, kendi fikirlerince f─▒rt─▒naya tutulmas─▒ ve yanmas─▒ muhakkak bir gemiye bindikleri, Osmanl─▒l─▒kla bera­ber girdab-─▒ ink─▒raza gitmemeleri için Arapl─▒─č─▒ ele almak maksad─▒yla ordu içinde tahrikât yapt─▒klar─▒na dair raporlar ald─▒─č─▒m zaman bile ben bedbin de─čil idim. Bugün vaziyet öyle de─čildir. Müthi┼č hakikati görmeye ve arz etmeye mecburum” (ATASE, K. 169, D. 733, F. 24, 24-1, 24-2, 6 Tem­muz 1333).

 

Asilerin gittikçe güçlenmeleri etraftaki kabilelerin de saf de─či┼čtirmelerine neden oluyordu. Bundan sonra bu haberler s─▒radan hale gelecek ve Cemal Pa┼ča kabile ismi belirterek isyanc─▒lara yeni kat─▒l─▒mlar oldu─čunu Ba┼čkomu­tanl─▒k Vekâleti’ne bildirecektir. A┼čiretlerin bu ┼čekilde saf de─či┼čtirmeleri, Hicaz’da Osmanl─▒ Devleti’nin elinde bulunan yerlerin elden ç─▒kmas─▒yla sonuçlanacakt─▒r.

Cemal Pa┼ča’n─▒n a┼čiretlerin bu davran─▒┼člar─▒na çok ┼ča┼č─▒rd─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. Nitekim Akabe’nin kayb─▒n─▒ Enver Pa┼ča’ya “Maan ile Akabe aras─▒ndaki en ziyade sad─▒k Urban’─▒n dahi ihanet ve isyana iltihak etmesi üzerine Akabe sükût etmi┼čtir”, ┼čeklinde haber veriyordu. Hicaz isyan─▒, art─▒k Maan’a kadar yay─▒lm─▒┼č ve Akabe’nin asilerin eline geçmesiyle dengeler iyice de─či┼čmi┼čti. Cemal Pa┼ča art─▒k durumun vahametinin tamamen fark─▒na varm─▒┼č ve isya­n─▒n önünün al─▒nmas─▒n─▒n çok zor oldu─čunu anlam─▒┼čt─▒. Cemal Pa┼ča “Aka­be’nin sükûtunun Suriye Urban─▒ ve Havran’da” olu┼čturaca─č─▒ olumsuzlu─ču tahmin ediyor ve Enver Pa┼ča’ya “Hicaz isyan─▒, Suriye’ye dâhil olmu┼č ve bizim aleyhimize süratle inki┼čaf etmektedir” diyordu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 27, 27-1, 12 Temmuz 1333, Mehmet Zeki 2001: 126-131, Kutay 1965: 276-278). Akabe’nin kayb─▒nda sadece asiler de─čil, ─░ngilizler de aktif bir rol oynam─▒┼člard─▒. Akabe’nin dü┼čmesi M─▒s─▒r’daki ─░ngiliz kuvvetlerinin Arap isyanc─▒larla do─črudan ba─člant─▒ kurmalar─▒n─▒ sa─člam─▒┼č, Medine ve de­miryolu hatt─▒ndaki Osmanl─▒ kuvvetlerini de çok s─▒k─▒nt─▒ya dü┼čürmü┼čtür. Akabe Arap isyanc─▒lar─▒n─▒n önemli bir üssü haline geldi. ┼×erif Faysal ka-rargâh─▒yla buraya gelerek ─░ngiliz komutan Allenby’nin emrinde bir ordu kumandan─▒ gibi görev yapmaya ba┼člad─▒. Art─▒k ─░ngilizler için Hicaz ve Sina cephesinin ba─člant─▒s─▒ sa─članm─▒┼čt─▒ (Kandemir 1974: 139-140, Lawrence 1991: 450).

 

Bütün bu geli┼čmeler ya┼čan─▒rken Medine’nin tahliyesinden vazgeçildi─či karar─▒ Hicaz’a tebli─č edilmi┼č, Fahreddin Pa┼ča da hissiyat─▒n─▒ “U─črunda o kadar kan dökülmü┼č Kubbe-i Hadra’y─▒ b─▒rak─▒p gidece─čimizi dü┼čündükçe kan─▒m donuyor, kalbim duruyordu” ┼čeklinde ifade etmi┼čtir (BDHTH 1978: 340).

Cemal Pa┼ča, kabilelerin deste─čini almaya çal─▒┼čsa da ─░ngilizler ve ┼×erif Hüse­yin de bo┼č durmuyor, hem sald─▒r─▒lar─▒ devam ettiriyor, hem de propaganda faaliyetlerini art─▒r─▒yorlard─▒. ─░ngiliz uçaklar─▒ 27 Eylül 1917’de Beyrut’u bombalarken ┼×erif Hüseyin ad─▒na beyannameler de atm─▒┼čt─▒. ┼×erif Hüseyin; ─░slaml─▒─č─▒n ve Arapl─▒─č─▒n koruyucusu oldu─čunu, Araplar─▒ Türklerin boyun­duru─čundan kurtarmaya çal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒, kendisi Arap ve Hz. Peygamber’in neslinden oldu─čundan “bütün ulema ve ┼čurefa”n─▒n kendisine biat etti─čini ileri sürüyor ve Sina cephesindeki Arap subaylar─▒ kendi kuvvetlerine davet ediyordu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 42, 28 Eylül 1333).

 

30 Eylül 1917’de Suriye ve Garbi Arabistan Umum Kumandanl─▒─č─▒ olu┼čtu­rularak Cemal Pa┼ča’n─▒n komutanl─▒─č─▒na verildi. Cemal Pa┼ča’n─▒n bir süre sonra ─░stanbul’a dönmesi üzerine de Y─▒ld─▒r─▒m Ordular─▒ Grubu komutanl─▒­─č─▒na ba─čland─▒. Suriye ve Garbi Arabistan Umum Kumandanl─▒─č─▒ görevini de 4. Ordu komutan─▒ Cemal Pa┼ča (Mersinli) yürüttü (Görgülü 1993: 149-151, Yatak 1990: 99).9 Demiryolu hatt─▒ bütün olumsuzluklara ra─čmen sava┼č─▒n sonuna kadar kontrol alt─▒nda tutuldu. Böylece Medine ┼čehrinin de sava┼č sonuna kadar elde tutulmas─▒ mümkün oldu Bunda Osmanl─▒ kuvvet­lerinin düzenli birliklerden olu┼čmas─▒ kadar, demiryoluna sald─▒ran Abdul­lah’─▒n kuvvetlerinin yetersizli─či etkili oldu. Abdullah’─▒n kuvvetleri genellik­le Osmanl─▒ ordusundan kaçarak asilere kat─▒lan Arap askerlerinden meyda­na geliyordu. Asilerin hat boyunca çok farkl─▒ noktalara sald─▒r─▒ düzenleme­leri bir noktada bask─▒ olu┼čturmalar─▒n─▒ engelliyordu.

 

5. Medine’nin Tahliyesi Program─▒n─▒n Yeniden Kabul Edilmesi

1917 y─▒l─▒n─▒n Kas─▒m ay─▒na gelindi─činde ┼×erif Hüseyin’in isyan─▒ iyice geni┼č­lemi┼čti. Bu dönemde ─░ngilizlerin hedefi önce Kudüs, sonra da Suriye üze­rine yürümekti. Cemal Pa┼ča ─░ngilizlerin büyük bir taarruzunda Kudüs’ün elde tutulamayaca─č─▒n─▒ dü┼čünüyor ve böyle bir tehlike kar┼č─▒s─▒nda öncelikle Medine’nin tahliyesinin gerekece─čini, bunun da dört hafta sürece─čini he­sapl─▒yordu. ─░syanc─▒lar art─▒k Der’a-Amman ┼čimendifer hatt─▒n─▒ tehdit ediyor, Cebel-i Dûrûz’deki imalat sanayini tahrip etmeye çal─▒┼č─▒yorlard─▒. Cebel-i Dûrûz’e içlerinde ─░ngiliz subaylar─▒n─▒n da oldu─ču ve ┼×erif Hüseyin’in bay­ra─č─▒ ile gelen isyanc─▒ liderler, mahalli ┼čeyhler taraf─▒ndan çok iyi kar┼č─▒lanm─▒┼č­lard─▒ (ATASE, K. 169, D. 733, F. 47, 11 Kas─▒m 1333, F. 48-2, 14 Kas─▒m 1333). Cebel-i Dûrûz ve Havran, Suriye’nin zahire ambar─▒ durumundayd─▒. (Erden 1954: 245). Arap isyanc─▒lar─▒n Maan’da topland─▒klar─▒ ve ─░ngilizlerle birlikte Suriye üzerine yürüyecekleri haber al─▒nm─▒┼čt─▒. Bu geli┼čmeler üzerine Enver Pa┼ča 16 Kas─▒m 1917’de Suriye ve Garbi Arabistan Komutanl─▒─č─▒’na yeni bir emir veriyordu: “Burada görü┼čüldü─čü tarz ve surette Medine’nin tahliyesine muvafakat ettim”. Bu kararla birlikte Medine’nin tahliyesi süreci yeniden ba┼čl─▒yordu. Kuzeye çekilecek birliklerin nerede toplanacak­lar─▒ ve tahliyenin nas─▒l yap─▒laca─č─▒ daha sonra belirlenecekti (ATASE, K. 169, D. 733, F. 49, 14 Kas─▒m 1333, F. 51, 51-2, 16 Kas─▒m 1333). Böylece Mart ay─▒nda al─▒nan karardan sonra bir kez daha tahliye karar─▒ veriliyordu. Ama as─▒l önemli olan bu karar─▒n uygulanmas─▒yd─▒.

 

Medine’nin tahliyesine karar verildikten sonra s─▒ra geride ne kadar kuvvet kalaca─č─▒ ve sevk edilecek kuvvetlerin hangi yolla kuzeye çekileceklerinin belirlenmesine gelmi┼čti. 21 Kas─▒m 1917’de yap─▒lan plana göre kuvvetlerin durumu ┼ču ┼čekilde belirlenmi┼čti (ATASE, K. 169, D. 733, F. 54-3, 54-4).

Tablo 1: 21 Kas─▒m 1917 tarihli plana göre Hicaz Kuvve-i Seferiyesi ve sevk edilecek kuvvetler

 

Kuvvetler

─░nsan

Hayvan

Top

Makineli Tüfek

Medine’de Kalacak Kuvvetler

4.336

218

34

18

┼×imendiferle Nakledilecek Kuvvetler

9.767

1.457

30

27

Karadan Sevk Olunacak Kuvvetler

2.030

2.030

4

8

Yekûn

16.133

3.705

68

53

 

Tahliye karar─▒n─▒n al─▒nmas─▒ndan sonra 23 Kas─▒m 1917’de karar─▒n ayr─▒nt─▒s─▒ Fahreddin Pa┼ča’ya bildirilmi┼čtir. Buna göre Medine’de Fahrettin Pa┼ča kumandas─▒nda olmak üzere bir makineli tüfek te┼čkilat─▒, üç taburlu piyade alay─▒, mevcut topçu kuvveti, Tayyare ve Telsiz Telgraf merkezleri kalacak­t─▒. Bu kuvvetin d─▒┼č─▒nda Harun Re┼čid, Halid Pa┼ča karakolu, Yedimend Tepe, Be┼čiyan Tepe, Hakan Tepesi, Tayyare Tepe-Sar─▒ Tepe-Beyaz─▒t Te-pe-─░stihkâm Tepe mevkilerinde kuvvet bulundurulabilece─či belirtiliyor, ancak Makineli Tüfek ve Topçu te┼čkilat─▒n─▒n büyük k─▒sm─▒n─▒n sabit olmas─▒ ve hayvan say─▒s─▒n─▒n 50-100 olmas─▒ isteniyordu. Medine’deki ahali ise ta­mamen ┼čehir d─▒┼č─▒na ç─▒kar─▒lacakt─▒. Medine’de kalmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lan kuvvet­ler ve az say─▒daki hayvan d─▒┼č─▒ndaki bütün kuvvetler 58. F─▒rka Kumandan─▒ Ali Necip kumandas─▒nda Amman’a nakledilecekti. Hecinsüvar ve estersü-var alaylar─▒ karadan tahliye edilecek; develer, hatt─▒n tamirinde kullan─▒lan hayvanlar ve kara yürüyü┼čüne tahammül edemeyecek durumdaki zay─▒f hayvanlar Hicaz Kuvve-i Seferiyesi emrinde kalacaklard─▒. Bu emre göre Hicaz ─░kinci Kuvve-i Mürettebesi de tahliye edilecekti. Elbette tahliyede en önemli konulardan birisi ia┼če ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒yd─▒. Bunun için de Medine’de kalan kuvvetler için günlük ihtiyaç d─▒┼č─▒nda ihtiyat zahiresi depolanacak ve tahliye edilen kuvvetler için hat güzergâh─▒nda ia┼če haz─▒rla­nacakt─▒. Tahliye Medine’den ba┼člamak üzere m─▒nt─▒ka m─▒nt─▒ka devam ede­cekti. Tahliye plan─▒n─▒n uygulanabilmesi için çok ciddi miktarda ia┼če stok edilmesi gerekiyordu. Bunun için günlük ihtiyaç 45 ton olarak belirlen­mi┼čti. Sevkiyat─▒n ba┼člamas─▒yla birlikte demiryolundan erzak gönderileme-yece─činden, Medine’nin ia┼če ihtiyac─▒ için ┼čimdiden tedbir al─▒nmas─▒ gereki­yordu. Medine için nakliyat ba┼člay─▒ncaya kadar günlük sarf edilmek üzere 3.200 havan, ihtiyat zahiresi olarak 1.000 havan ve nakliyat süresi için de 1.800 havan olmak üzere günlük 6.000 havan hesaplanm─▒┼čt─▒. Bunun için çok ayr─▒nt─▒l─▒ hesaplar yap─▒lm─▒┼č; 1.-33. , 34.-60. ve 61.-76. günler olmak üzere üç ayr─▒ plan yap─▒larak ayr─▒lacak ia┼če miktarlar─▒ belirlenmi┼čti. Tahliye planlar─▒ ayr─▒nt─▒l─▒ olarak aç─▒klan─▒rken ilginç bir husus dikkati çekmektedir. Cemal Pa┼ča (Mersinli) yukar─▒daki plan─▒ aç─▒klad─▒ktan sonra “Bu emirde mevzubahis olan tahliye kelimesinin muhaberatta istimali ┼čiddetle mem­nudur. Hicaz program─▒ ifadesi kullan─▒lacakt─▒r” diyordu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 55-3, 55-4, 23 Kas─▒m 1333, F. 55-5, 55-6, 24 Kas─▒m 1333). Buradan da anla┼č─▒laca─č─▒ üzere Cemal Pa┼ča Medine’nin tahliyesinin olum­suz propaganda vesilesi olaca─č─▒n─▒ hesapl─▒yor ve bunun önüne geçmeye çal─▒┼č─▒yordu. Fahreddin Pa┼ča asl─▒nda Medine’de daha fazla kuvvet kalma­s─▒ndan yanayd─▒. Enver Pa┼ča ise fazla kuvvet b─▒rak─▒ld─▒─č─▒nda ciddi bir ia┼če s─▒k─▒nt─▒s─▒ ya┼čanaca─č─▒ndan kararla┼čt─▒r─▒lan miktarlar─▒n yeterli olaca─č─▒ kanaa-tindeydi (ATASE, K. 169, D. 733, F. 63-1, 17 Aral─▒k 1917).

Osmanl─▒ Devleti, kabile reislerini kendi yan─▒na çekmek için de─či┼čik yollara ba┼čvuruyordu. Bazen para ve ia┼če vererek, bazen de tehdit yoluyla destekle­rini almaya çal─▒┼č─▒yordu. Bu amaçla 4. Ordu, baz─▒ kabile reislerini ┼×am’a davet etmi┼č ve günlerce a─č─▒rlayarak geri dönmelerine izin vermemi┼čti. Da­ha sonra ─▒srarlar kar┼č─▒s─▒nda kendilerine özel bir tren haz─▒rlanarak yola ç─▒kt─▒­lar. Asiler, Tebük’ün güneyinde Ahdar istasyonunda 10 Aral─▒k 1917’de bu reislerden Süleyman Refade ile ┼×eyh ┼×ahab ve o─člunun bulundu─ču trene sald─▒rd─▒lar. Süleyman Refade çat─▒┼čmada vefat etti. ┼×eyh ve o─člu da asilerin eline esir dü┼čtüyse de yap─▒lan hücumla kurtar─▒ld─▒. Arap isyanc─▒lar─▒ Aral─▒k ortas─▒ndan itibaren sürekli olarak trenleri hedef ald─▒lar. ─░çinde 11 subay, ço─čunlu─ču hastalardan olu┼čan 119 asker, 2 sivil memur, 150 muhacir ve 4 M─▒s─▒rl─▒ esirin bulundu─ču trene sald─▒rarak 13’ü asker olmak üzere 28 ki┼čiyi ┼čehit ettiler. Sald─▒r─▒ s─▒ras─▒nda 7’si asker 42 ki┼či yaraland─▒ ve 18 asker hak­k─▒nda da bilgi al─▒namad─▒ (ATASE, K. 169, D. 733, F. 69, 12 Aral─▒k 1917, F. 70, 15 Aral─▒k 1333).

 

Bütün planlamalara ra─čmen “Medine program─▒” olarak isimlendirilen tahli­ye giri┼čimi tam olarak uygulanamad─▒. Tahliye için önce ia┼če probleminin çözülmesi ve ihtiyaç duyulan erzak─▒n demiryolu vas─▒tas─▒yla ta┼č─▒nmas─▒ gere­kiyordu. Suriye ve Filistin’de ya┼čanan gerileme nedeniyle 20. Kolordu’nun takviyesi amac─▒yla ┼×am ve Der’a’dan nakliyat yap─▒lmas─▒, Hicaz program─▒­n─▒n birinci a┼čamas─▒ olan erzak depolanmas─▒ i┼činin sekteye u─čramas─▒na yol açt─▒. Bu durum Birü Ma┼či ve Celceliye’nin de mutlaka elde tutulmas─▒na neden oluyor ve burada görevli birliklerin bulundurulmas─▒ zorunlu hale geliyordu (ATASE, K. 169, D. 733, F. 71, 15 Aral─▒k 1333). Bütün yaz─▒┼č­ma ve emirlere ra─čmen program─▒n uygulanamamas─▒ ile Medine’deki birlik­ler özellikle 1918 ba┼člar─▒ndan itibaren çok ciddi erzak s─▒k─▒nt─▒s─▒ ya┼čam─▒┼člar, bu da üç ay içinde 164 askerin firar─▒na, hayvanlar─▒n da ölmelerine neden olmu┼čtur (Kandemir 1974: 134-139).

Sonuç

1916 y─▒l─▒nda ┼×erif Hüseyin’in isyan etmesiyle Hicaz’daki Osmanl─▒ kuvvet­leri çok zor duruma dü┼čtüler. Ba┼člang─▒çta Mekke’nin kurtar─▒lmas─▒na yöne­lik planlar yap─▒ld─▒ysa da daha sonra bundan vazgeçilerek sava┼č boyunca Medine ve demiryolu hatt─▒n─▒n korunmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Sava┼č ortam─▒nda Medine’de bulunan asker ve halk─▒n ia┼če ihtiyac─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ çok zor­du. Bu nedenle Medine’den asker ve insan tahliyesine karar verildi. Medi­ne’den asker tahliyesiyle ia┼če ihtiyac─▒ azalt─▒lacak, Filistin cephesi de takviye edilecekti. Bunun için 1917 Mart ay─▒nda karar al─▒narak ayr─▒nt─▒l─▒ bir plan yap─▒ld─▒. Ancak tahliye karar─▒ al─▒n─▒rken bile tereddüt ya┼čan─▒yor, tahliye ke­limesi yerine Medine program─▒ ifadesinin kullan─▒lmas─▒ isteniyordu. Kuv­vetlerin ihtiyac─▒ için gerekli olan ia┼čenin sa─članmas─▒na yönelik olarak ça­l─▒┼čmalar yap─▒ld─▒. Medine’nin önde gelenlerinden ve halktan bir k─▒sm─▒n─▒n Arap isyanc─▒lara destek verme ihtimalleri yüzünden ┼čehirden tahliyelerine karar verilerek 25.000’in üzerinde insan tahliye edildi. Medine’nin tahliye­sine dair Mart ay─▒nda al─▒nan karar tam olarak uygulanamad─▒. Bu s─▒rada Akabe asilerin eline geçti ve önemli bir üs olarak kullan─▒lmaya ba┼člad─▒. Enver Pa┼ča, 16 Kas─▒m 1917’de tahliye plan─▒n─▒n yeniden yürürlü─če konul­mas─▒n─▒ istedi. Bu planla Medine’deki kuvvetler iyice azalt─▒lacakt─▒. Ancak bu plan da uygulanamad─▒─č─▒ndan Medine’deki kuvvetler 1918 y─▒l─▒nda ia┼če yönüyle çok büyük s─▒k─▒nt─▒lar ya┼čad─▒lar.

Enver Pa┼ča ve Hükümet, Hicaz’─▒ tali bir cephe olarak görüyor ve Almanla­r─▒n sava┼č─▒ kazanmas─▒yla kaybedilen yerlerin geri al─▒naca─č─▒n─▒ dü┼čünüyordu. Ancak “Medine-i Münevvere”yi kaybetmeyi göze alamayan Hükümet, demiryolu hatt─▒n─▒n aç─▒k olmas─▒n─▒ ve sürekli olarak i┼člemesini arzu ediyor­du. Bu nedenlerle, hatt─▒n korunmas─▒ Hicaz savunmas─▒n─▒n en önemli esaslar─▒ndan birisi oldu. ─░ngilizler ise asi Araplarla beraber devaml─▒ olarak demir­yolu hatt─▒n─▒ hedef ald─▒lar. Bomba ve dinamit kullanarak, bazen raylar─▒ söktürerek, bazen de ani bask─▒nlar yaparak hatt─▒n i┼člemesini engellemeye çal─▒┼čt─▒lar.

 

Sonuç olarak 1917 y─▒l─▒nda Hicaz’da; a┼čiretlerin asilerin taraf─▒na geçmeye ba┼člad─▒klar─▒, isyan─▒n sadece Hicaz’la s─▒n─▒rl─▒ kalmay─▒p Suriye’ye ula┼čt─▒─č─▒ bir gerçektir. Ancak birçok olumsuzluklara ve bütün zorluklara ra─čmen Medi­ne ve demiryolu hatt─▒ kaybedilmemi┼čtir. Medine ve demiryolu hatt─▒ndaki savunma tedbirleri ile isyanc─▒lar 1917 y─▒l─▒ boyunca oyalanm─▒┼č ve daha ku­zeye ç─▒kmalar─▒ geciktirilmi┼čtir.

 

Aç─▒klamalar

1          Hüseyin’in o─člu Abdullah, “Bu bir içtihat muharebesidir” ifadesini kullanm─▒┼čt─▒r, (Ku┼č-
çuba┼č─▒ 1997: 104).

2          Hayfa’daki Alman konsolosu Dâhiliye Naz─▒rl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda Talat Pa┼ča’y─▒ “Jön Türk hiyerar­
┼čisi içinde en fazla Arap yanl─▒s─▒” olarak de─čerlendiriyordu, (Kayal─▒ 1998: 227).

2          Hayfa’daki Alman konsolosu Dâhiliye Naz─▒rl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda Talat Pa┼ča’y─▒

3          (BOA, YEE, 142/287, 26 ┼×ubat 1917), Bu telgrafta ┼×erif Cafer Pa┼ča M. Kemal’in Hicaz
Kuvve-i Seferiye Komutanl─▒─č─▒na tayin edildi─čini yazmaktad─▒r, bkz: Ek-2.

4          Lawrence bu karar─▒n El-Vech’in dü┼čmesinden sonra Medine’nin kolayca ku┼čat─▒laca─č─▒n─▒
anlayan Almanlar─▒n iste─čiyle al─▒nd─▒─č─▒ dü┼čüncesindedir, (Mehmet Zeki 2001: 115,
Lawrence 1991: 253)

5          Yatak bu say─▒y─▒ 40.000 olarak vermektedir. Ayr─▒nt─▒ için bkz: (Yatak 1990: 74-75). Cemal
Pa┼ča’n─▒n Lübnan ve Suriye’deki tehcir uygulamalar─▒ için bkz: (Emir ┼×ekip Arslan, Bir
Arap Ayd─▒n─▒n─▒n Gözüyle Osmanl─▒ Tarihi ve 1. Dünya Sava┼č─▒ An─▒lar─▒, Çev: Selda Meydan,
Ahmet Meydan, Çat─▒ Kitaplar─▒, ─░stanbul, 2005, s. 340-346, 361-366).

6          Bourgeois, 1918’de lokomotifler için odun bulamayan Fahreddin Pa┼ča’n─▒n, Medine’deki
evlerin kap─▒ ve pencerelerindeki ah┼čaplar─▒ toplatt─▒─č─▒n─▒ ileri sürmektedir, (Bourgeois 1967: 47).

7          Kutsal emanetlerin nakli için bkz: (BOA, BEO, 4470/335227, 4475/335557, BDHTH
1978: 340, Yatak 1990: 85-94, K─▒c─▒man 1971: 31-33, Kandemir 1974: 81-82).

8   Sina cephesindeki piyade kuvvetlerindeki Arap askerlerinin oran─▒ için bkz: (Erickson
2009: 169)

9          Ya┼čanan problemler ve Cemal Pa┼ča’n─▒n istifas─▒ için bkz: (Artuç 2005: 231-239).

Medine’nin Tahliyesi Program─▒ •       yaz 2013 / SayI 66

 

Kaynaklar

A.         Ar┼čiv Belgeleri

Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ Askeri Tarih Ar┼čivi (ATASE): BDH, K: 169 D: 733; K: 44, D: 2081

Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivi (BOA): BEO, DH. EUM. 4. ┼×b. , DH. EUM. 7. ┼×ube, DH. ─░D, DH. ┼×FR, HR. SYS, ─░. DU─░T, MV, Y.E. E2

B.         Di─čer Eserler

Arslan, Emir ┼×ekip (2005). Bir Arap Ayd─▒n─▒n─▒n Gözüyle Osmanl─▒ Tarihi ve 1. Dünya Sava┼č─▒ An─▒lar─▒. Çev. Artuç, Nevzat (2005). Ahmed Cemal Pa┼ča Askeri ve Siyasi Hayat─▒. Doktora Tezi. Isparta: Süleyman De-mirel Üniversitesi.

Bayur, Hikmet (1990). Atatürk Hayat─▒ ve Eseri. Ankara: Atatürk Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay.

BDHTH (1978). Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Hicaz, Asir, Yemen Cepheleri ve Trablusgarp Harekât─▒ 1914-1918. Ankara: Gnkur. Ba­s─▒mevi.

Bourgeois, Willy (1987). Lawrence. Çev. Nusret Kuruo─člu. ─░stanbul: Rek-Tur Kitap.

Cemal Pa┼ča (1996). Hat─▒rat. Yay. Haz. Metin Mart─▒. ─░stanbul: Arma Yay.

Çavu┼č, Remzi (2011). Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda Hicaz’da Osmanl─▒ ─░daresi ve Ordusu. Yüksek Lisans Tezi. K─▒r─▒kkale: K─▒r─▒kkale Üniversitesi.

Çiçek, M. Talha (2007). ┼×erif Hüseyin ─░syan─▒n─▒n Arap ve Türk Kimlik ─░n┼ča Süreçlerindeki Etkisinin Analizi. Yüksek Lisans Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi.

Dawn, C. Ernest (1998). Osmanl─▒c─▒l─▒ktan Arapç─▒l─▒─ča. Çev. Bahattin Ayd─▒n ve Ta┼čk─▒n Temiz. ─░stanbul: Yöneli┼č Yay.

Erden, Ali Fuat (1949). Paris’ten Tih Sahras─▒na. Ankara: Ulus Bas─▒mevi.

             , (1954). Suriye Hat─▒ralar─▒. ─░stanbul: y.y.

Erickson, Edward (2009). I. Dünya Sava┼č─▒’nda Osmanl─▒ Ordusu. Çev. Ke­rim Ba─čr─▒aç─▒k. ─░stanbul: ─░┼č Bankas─▒ Yay.

           

Görgülü, ─░smet (1993). On Y─▒ll─▒k Harbin Kadrosu (1912-1922). Ankara: TTK Yay.

Hülagu, Metin (2008). Bir Umudun ─░n┼čas─▒ Hicaz Demiryolu. ─░stanbul: Yitik Hazine Yay.

Kandemir, Feridun (1974). Peygamberimizin Gölgesinde Son Türkler Me­dine Müdafaas─▒. ─░stanbul: Ya─čmur Yay.

Kayal─▒, Hasan (1998). Jön Türkler ve Araplar. ─░stanbul: Tarih Vakf─▒ Yurt Yay.

K─▒c─▒man, Naci Kâ┼čif (1971). Medine Müdafaas─▒ Yahut Hicaz Bizden Nas─▒l Ayr─▒ld─▒. ─░stanbul: Sebil Yay.

Kur┼čun, Zekeriya (1992).  Yol Ayr─▒m─▒nda  Türk-Arap ─░li┼čkileri.  ─░stanbul: ─░rfan Yay.

Ku┼čçuba┼č─▒, E┼čref (1997). Hayber’de Türk Cengi.Yay. Haz. Philip H. Stod-dard ve H. Basri Dan─▒┼čman. ─░stanbul: Arba Yay.

Kutay, Cemal (1965). Lavrens’e Kar┼č─▒ Ku┼čçuba┼č─▒. ─░stanbul: Tarih Yay.

Lawrence, T. E. (1991). Bilgeli─čin Yedi Dire─či Bir Casusun An─▒lar─▒. Kayse­ri: Rey Yay.

Kürkçüo─člu, Ömer (1982).   Osmanl─▒ Devletine Kar┼č─▒ Arap Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Hareketi. Ankara: Ankara Üniversitesi SBF Yay.

Mehmed Emin (1334). Harb-i Umumide Osmanl─▒ Cebheleri Vekayii. ─░s­tanbul: Erkan-─▒ Harbiye Mektebi Matbaas─▒.

Mehmet Zeki (2001). Lawrence. ─░stanbul: IQ Yay.

Meydan Selda ve Ahmet Meydan. ─░stanbul: Çat─▒ Kitaplar─▒.

Pomiankowiski, Joseph (1990). Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun Çökü┼čü. Çev. Kemal Turan. ─░stanbul: Kay─▒han Yay.

Stoddard, Philip H.  Te┼čkilat-─▒ Mahsusa. Çev. Tansel Demirel. ─░stanbul: Arba Yay.

Ya─čc─▒o─člu, E┼čref (Yay.  Haz)  (1992). ─░ttihat ve  Terakkinin Son  Y─▒llar─▒ (1916 Kongre Zab─▒tlar─▒). ─░stanbul: Nehir Yay.

Yatak (Beyo─člu), Süleyman (1990). Fahreddin Pa┼ča ve Medine Müdafaas─▒. Doktora Tezi. ─░stanbul: Marmara Üniversitesi.

 

Not: Bu makale daha önce Bilig : Türk Dünyas─▒ Sosyal Bilimler Dergisi'nin Yaz 2013, Say─▒ 66, sayfa 123-148'da  yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Yazar─▒n izni ile sitemizde yer alm─▒┼čt─▒r. 


  9678 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)