Cephe Arkada┼č─▒ ├çanakkale Cephesi

Tarih: 28/04/2015   /   Toplam Yorum 1   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 6927

Çanakkale Bo─čaz─▒’na denizden taarruz ilk olarak 19 ┼×ubat 1915’te, Bo─čaz giri┼č istihkâmlar─▒n─▒n bombard─▒man─▒ ile ba┼člar, 18 Mart 1915’teki nihai taarruz ile sona erer. Art─▒k s─▒ra kara harekât─▒ndad─▒r. 25 Nisan’da ba┼člayan kara ç─▒karmas─▒ çok ┼čiddetlidir. Cepheden acil olarak istenen 16. Tümen’in 125. Piyade Alay─▒ ile bir da─č topçu taburu 4 gemi ile 26 Nisan ak┼čam─▒ yola ç─▒kar─▒l─▒r. 16. Tümen’in di─čer 2 alay─▒ ile topçu alay─▒, Sirkeci Tren ─░stasyonu’ndan demiryolu ile Uzunköprü’ye, oradan da yürüyerek Ke┼čan üzerinden ayn─▒ gün cepheye gönderilir. O gün trenle cepheye sevk edilen askerlerden biri de Lokman Erdemir’in yay─▒na haz─▒rlad─▒─č─▒ bu hat─▒rat─▒n yazar─▒ Mehmet Halit Bayr─▒’d─▒r. 

Türk halkbilimi ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n öncüsü say─▒labilecek isimlerden biri olan Mehmet Halit Bayr─▒, Birinci Dünya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda askerlik görevini yedek subay olarak Çanakkale Cephesi’nde yapar. Bayr─▒, daha sonra Cephe Arkada┼č─▒ ad─▒n─▒ verece─či ve zaman zaman gördüklerini çizimleriyle de tasvir etti─či hat─▒rat─▒n─▒ 16 May─▒s 1915 tarihinde yazmaya ba┼člar. Henüz 19 ya┼č─▒nda bir genç olarak, ─░stanbul d─▒┼č─▒nda ya┼čam─▒n nas─▒l oldu─čunu bilmeyen Mehmet Halit, bütün yol güzergâh─▒nda ve cephede ya┼čad─▒klar─▒n─▒ en yak─▒n dostu bildi─či Cephe Arkada┼č─▒’na anlat─▒r. Hep askerî yönüyle gündeme gelen Çanakkale Sava┼člar─▒n─▒, bir de ─░stanbul sevdal─▒s─▒ bir edebiyatç─▒n─▒n kaleminden okumak ister misiniz? (Tan─▒t─▒m Yaz─▒s─▒ndan)

 

 TÜRK HALKB─░L─░M─░ ARA┼×TIRMALARININ ÖNCÜ ─░SM─░ MEHMET HAL─░T BAYRI

Baba taraf─▒ndan Diyarbak─▒rl─▒ olan Mehmet Halit Bayr─▒, 8 ┼×ubat 1896’da Üsküdar Kazaasker Mehmet Efendi Mahallesi’nde dünyaya gelmi┼čtir. Babas─▒ Bahriye Çarkç─▒s─▒ Kola─čas─▒ Ahmet Efendi’dir. Küçük ya┼čta yetim kalan Mehmet Halit, annesi Maide Han─▒m taraf─▒ndan yeti┼čtirilmi┼čtir. ─░lkokuldan sonra, Galata Mekteb-i Rü┼čtiyesi’nde ve Kabata┼č Mekteb-i ─░dadisi’nde okumu┼čtur. Ard─▒ndan Darülfünun Edebiyat Fakültesi’ne girmi┼čtir. Mehmet Halit’in biyografisini kaleme alanlar onun üniversiteyi bitirdi─čini belirtseler de Fahri Ç. Derin “… alt─▒ sömestr edebiyat ┼čubesine devam etmi┼čtir. Fakat mezuniyet imtihan─▒na girmedi─činden, buradan ayr─▒lmak zorunda kalm─▒┼čt─▒r.”[1] demektedir. Maalesef bu bilgiyi do─črulamak mümkün olmam─▒┼čt─▒r.

Mehmet Halit, askerli─čini Çanakkale’de, 16. Nizamiye F─▒rkas─▒’nda yedek subay olarak yapm─▒┼čt─▒r. Çanakkale Sava┼č─▒ an─▒lar─▒n─▒ Cephe Arkada┼č─▒ adl─▒ bir defterde toplayan M. Halit, sava┼čtan hemen sonra Halit O─čuz takma ad─▒yla Maziden Bir Yaprak (─░stanbul 1335 / 1919) adl─▒ bir kitap yay─▒mlam─▒┼č ve kitab─▒n gelirini ─░htiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti’ne b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

“Cephe Arkada┼č─▒” adl─▒ defterde de belirtti─či üzere ilk memuriyeti, 24 Kas─▒m 1329’da (7 Aral─▒k 1913) tayin edildi─či Malkara kazas─▒n─▒n ┼×ahin nahiyesi katipli─čidir. Bu görevinin ard─▒ndan Edirne Nafia Merkez katipli─či, Meclis-i Ayan Evrak Kalemi mukayyitli─či, Evrak Kalemi dosya memurlu─ču vb. memuriyetlerden sonra 16 Mart 1340’ta (16 Mart 1924) ─░stanbul Postanesi Dahili Mensure Dairesi memurlu─čuna ve 24 ┼×ubat 1341’de (24 ┼×ubat 1925) ─░stanbul ┼×ehremanet-i Umumiye-i Belediye katipli─čine tayin olunmu┼čtur. 22 Temmuz 1953’te Mezat Müdürlü─čü’nden emekli olana dek, ─░stanbul Belediyesi’nde çe┼čitli i┼člerde çal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bir kez evlenen Mehmet Halit’in k─▒sa süren evlili─činden çocu─ču olmam─▒┼čt─▒r. Emekli olduktan sonra bir süre Remzi Kitabevi’nde redaktörlük ve düzeltmenlik yapm─▒┼č ard─▒nda da ölene kadar Çocuk Esirgeme Kurumu ─░stanbul ┼×ubesi Müdürlü─čü görevini sürdürmü┼čtür.

27 Ekim 1958’de vefat eden Mehmet Halit Bayr─▒, Merkezefendi Kozlu mezarl─▒─č─▒na defnedilmi┼čtir.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n, edebiyat ve halkbilimi ara┼čt─▒rmalar─▒ ve çal─▒┼čmalar─▒ uzun bir geçmi┼če sahiptir. Maziden Bir Yaprak’─▒n yay─▒nlanmas─▒ndan k─▒sa bir süre sonra, 1922’de ─░smail Hakk─▒ Ertaylan’─▒n yay─▒nlad─▒─č─▒ Dü┼čünce dergisinde yaz─▒ i┼čleri müdürlü─čü yapm─▒┼čt─▒r. Nisan 1924’te Anadolu Mecmuas─▒’n─▒ yay─▒nlamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ord. Prof. Mükrimin Halil Yinanç, Prof. Hilmi Ziya Ülken, Re┼čat ┼×emsettin Sirer, Haydar Necip, Halit Nazmi Ke┼čmir ve Ord.Prof. Z.Fahri F─▒nd─▒ko─člu’nun yaz─▒lar─▒na yer veren derginin ömrü k─▒sa olmu┼č, dergi birinci y─▒l─▒n sonunda kapanm─▒┼čt─▒r. K─▒sa yay─▒n hayat─▒na kar┼č─▒n, Anadolu Mecmuas─▒, Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n halkbilimi ara┼čt─▒rmac─▒l─▒─č─▒nda önemli bir a┼čama olmu┼čtur. Dergi, Türk dü┼čünce tarihinde “Anadoluculuk” diye adland─▒r─▒lan ve 1970’li y─▒llara kadar de─či┼čik adlar alt─▒nda devam eden hareketin ba┼člang─▒ç noktas─▒ say─▒labilir.

Mehmet Halit’in fikir hayat─▒m─▒z─▒n tarihçesi içinde bilhassa Anadolu Mecmuas─▒ safhas─▒ mühimdir. Mükrimin Halil, mecmuan─▒n tarih fikriyat─▒n─▒, Hilmi Ziya sanat taraf─▒n─▒ beslerken Mehmet Halit de Anadolu edebiyat─▒n─▒n muhtelif nevilerini tan─▒tm─▒┼čt─▒r. Üstelik Naki Tezel’in pek güzel belirtti─či gibi te┼čkilatç─▒l─▒─č─▒n─▒ da bu fikri faaliyetine katm─▒┼čt─▒r.

─░leride 1924-1925 tarihinin ─░stanbul ve Anadolu’daki fikir cereyanlar─▒n─▒ ara┼čt─▒racak olanlar Anadolu Mecmuas─▒ ideolojisi üzerinde durmaya mecburdurlar.[2]

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n, Türk halkbilimi üzerinde dü┼čünmeye ve çal─▒┼čmaya henüz Darülfünun ö─črencisiyken ba┼člad─▒─č─▒, bu dü┼čüncelerini s─▒n─▒f arkada┼č─▒ olan Z. Fahri F─▒nd─▒ko─člu ile pek çok kez payla┼čt─▒─č─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. 1927 y─▒l─▒nda, F─▒nd─▒ko─člu, Anadolu folkloru derlemek için bir dernek kurulmas─▒ gerekti─či dü┼čüncesini ilk olarak Mehmet Halit’e açm─▒┼č; iki arkada┼č, o tarihlerde ─░stanbul Belediyesi Konservatuar─▒ Müdürü olan Yusuf Ziya Demrici’ye giderek birlikte çal─▒┼čmay─▒ teklif etmi┼čler ve birlikte bir tüzük haz─▒rlam─▒┼člard─▒r. Bu çal─▒┼čman─▒n ard─▒ndan Halkbilgisi Derne─či, 1927’de Ankara’da kurulmu┼čtur. Kurucular─▒ aras─▒nda, ─░shak Refet I┼č─▒man, ─░hsan Mahvi’nin de bulundu─ču derne─čin ─░stanbul ┼čubesinin aç─▒lmas─▒ gereklili─či ortaya ç─▒k─▒nca Z.Fahri F─▒nd─▒ko─člu, bu görevi Mehmet Halit’e vermi┼čtir. ┼×ehzadeba┼č─▒’ndaki ─░stanbul Konservatuvar─▒’n─▒n bir odas─▒nda çal─▒┼čma imkân─▒ bulan Mehmet Halit; Abdülkadir ─░nan, Agâh S─▒rr─▒ Levent, Prof. Mehmet Fuat Köprülü, Prof. Ahmet Cafero─člu, Ahmet Kutsi Tecer, Ekrem Besim, ─░hsan Hamamio─člu, ─░zzet Adil, Melahat Sabri, Mahmut Rag─▒p Gazimihal, Raife Demirci, Prof. Dr. Süheyl Ünver, Haluk Nihat Pepeyi ve S─▒rr─▒ Numan Bilge ile birlikte, “─░stanbul Türk Halkbilgisi Derne─či”ni faaliyete geçirmi┼čtir.

Halkbilgisi Derne─či, k─▒sa bir süre içinde ülkenin kültür hayat─▒nda önemli bir yer tutmu┼č, pek çok ara┼čt─▒rmac─▒ ve bilim adam─▒n─▒n deste─čini görmü┼čtür. Bu ilgi nedeniyle dernek yönetimi, di─čer il ve ilçelerde de temsilcilikler açmaya, ─░stanbul ┼čubesini de merkez ┼čube haline getirmeye karar vermi┼čtir. ─░stanbul Halkbilgisi Derne─či, bu yeni yap─▒lanma sonucunda derne─čin yay─▒n faaliyetlerini de sürdürmekte görevlendirilmi┼čtir.

─░lk say─▒s─▒ 1 Kas─▒m 1929’da yay─▒mlanan Halkbilgisi Haberleri 19. say─▒s─▒ndan sonra Anadolu’daki bayilerin sat─▒┼č bedellerini düzenli olarak ödememeleri yüzünden bas─▒m giderlerini kar┼č─▒layamam─▒┼č ve kapanmak zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Derginin 20. say─▒s─▒, 25 Nisan 1933 tarihinden itibaren Mehmet Halit büyük gayretleri ve bas─▒m giderleri Eminönü Halkevi taraf─▒ndan kar┼č─▒lanarak yeniden yay─▒mlanm─▒┼čt─▒r. 124 say─▒ yay─▒mlanan dergi, ┼×ubat 1942’de kapanm─▒┼čt─▒r.

… bu e┼čsiz folklor dergisi bir k─▒sm─▒ kendi imzas─▒yla bir k─▒sm─▒ ise imzas─▒z olarak, Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n kaleminden ç─▒km─▒┼č veya süzgecinden geçmi┼č pek de─čerli yaz─▒larla ve bu alanda en yetkili ki┼čilerin etütleri ve derledikleri malzemelerle on y─▒l, dört ay ya┼čam─▒┼čt─▒r. 3000 sayfal─▒k 10 büyük cilt tutan bu de─čerli ilim dergisi, sayfalar─▒ndaki, milli hayat─▒m─▒z─▒n çe┼čitli yönleriyle ilgili ve halk edebiyat─▒m─▒z─▒n bütün kollar─▒na ait çok de─čerli malzeme ile paha biçilmez bir hazine olarak kitapl─▒klar─▒m─▒za mal olmu┼čtur.[3]

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n halkbilimi ara┼čt─▒rmalar─▒ndaki öncü faaliyetlerinden biri de derleme gezileridir. 1932’de Yusuf Ziya Demirci ve Hikmet Turhan Da─čl─▒o─člu ile Bal─▒kesir, Dursunbey ve S─▒nd─▒rg─▒’da iki aya yak─▒n süren derleme çal─▒┼čmalar─▒nda, Mehmet Halit büyük bit titizlikle bu bölgelere ait folklor malzemesini derlemi┼č ve tasnif etmi┼čtir. Gezi dönü┼čünde ba┼čta Halkbilgisi Haberleri olmak üzere çe┼čitli dergilerde, derledi─či bu malzemeyi son derece sistematik bir biçimde yay─▒nlam─▒┼č ve Halk Âdet ve ─░nanmalar─▒ (─░stanbul 1939) ve Bal─▒kesirli Bir ┼×air (─░stanbul 1935) adl─▒ kitaplar─▒ haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.

Yusuf Ziya Demircio─člu, birlikte ç─▒kt─▒klar─▒ derleme gezisinden ┼ču an─▒y─▒ aktarmaktad─▒r:

Onunla Garbi Anadolu’ya yapt─▒─č─▒m─▒z bir tetkik seyahatinde Dursunbey’de çok bol folklor malzemesi gördü─čü vakit bana: “Aman Yusuf Ziya Bey, Belediye’den bir ay izin daha alal─▒m, burada çal─▒┼čay─▒m. Hiç kimseden masraf ve yol harçl─▒─č─▒ istemem.” demi┼čti.[4]

1936’da Prof. Mehmet Fuat Köprülü’nün milletvekilli─čine seçilmesi üzerine Eminönü Halkevi’nin Dil, Edebiyat ve Tarih ┼×ubesi’nin ba┼čkanl─▒─č─▒na getirilen Mehmet Halit, bir süre, Eminönü Halkevi’nin yay─▒nlad─▒─č─▒ Yeni Türk dergisinin de yaz─▒ i┼člerini üstlenmi┼čtir.

1943’te bütün derneklerin halkevleri ile birle┼čtirilmesi sonucunda Halkbilgisi Derne─či ba─č─▒ms─▒z bir te┼čkilat olma özelli─čini yitirmi┼čse de 1947’de yeniden kurulmu┼čtur. Derne─čin UNESCO ile ortakla┼ča düzenledi─či kongrelerin ikincisinde 18 Kas─▒m 1950’de Mehmet Halit, yay─▒n heyetine seçilmi┼č ve ─░hsan H─▒nçer taraf─▒ndan yay─▒mlanan Türk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒ dergisinde yaz─▒lar yazmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n Türk halkbilimine katk─▒lar─▒n─▒, çal─▒┼čma arkada┼člar─▒ndan Ahmet Kutsi Tecer ┼čöyle ifade etmektedir:

Mehmet Halit’in ┼čahsiyeti de Halkbilgisi Derne─či ile ba┼člayan hummal─▒ çal─▒┼čma devresi içinde geli┼čir. Birçok k─▒ymetli etütleri bu zamana aittir. Onu yak─▒ndan tan─▒yanlar bilir: Derne─či ya┼čatmak u─črundaki sab─▒rl─▒ çal─▒┼čmas─▒, sessiz feragati içindeki yorulmaz gayreti, Halkbilgisi Haberleri’ni ç─▒karmak hususundaki fedakârl─▒─č─▒, sebat─▒ insan─▒ hayran b─▒rak─▒r. On y─▒l devaml─▒ olarak yay─▒mlad─▒─č─▒ Halkbilgisi Haberleri onun ┼čahsiyetinin bir belgesidir.

Mehmet Halit’in eserleri zamanla de─čerlerinden kaybetmemi┼čtir. Çünkü titiz bir çal─▒┼čma mahsulü olan bu eserler, en ba┼čta halk ┼čiiri hakk─▒ndaki incelemeler, her zaman için konuya ait kaynaklar aras─▒nda kalacakt─▒r. Henüz bas─▒lmam─▒┼č olan kitaplar─▒ da yay─▒nlan─▒rsa kar┼č─▒m─▒zda çal─▒┼čkan bir hayat örne─či bulaca─č─▒z ki onun ┼čahsiyetini yo─čuran da bu sessiz, titiz ve olgun çal─▒┼čmad─▒r.

Halkbilgisinin memleketimizde derin tabakalara kadar yank─▒lar yaratmas─▒, onun hem ilim ruhu ile hem idealist bir ruhla gerçekle┼čen feragatli çal─▒┼čmas─▒na çok ┼čey borçludur.[5]

Mehmet Halit’in as─▒l önemli çal─▒┼čmalar─▒, bütünüyle ─░stanbul folkloruna aittir. Gerek Halkbilgisi Derne─či gerek Eminönü Halkevi çat─▒s─▒ alt─▒nda yürüttü─čü ─░stanbul folkloru derlemelerini, Maniler (─░stanbul 1932), ─░stanbul Argosu ve Halk Tabirleri (─░stanbul 1934) ve ─░stanbul Folkloru (─░stanbul 1947) adl─▒ kitaplarda bir araya getirmi┼č; dergilerde pek çok makale yay─▒mlam─▒┼čt─▒r. Yer Adlar─▒ ve Yer Adlar─▒na Ba─čl─▒ Folklor Bilgileriyle ─░stanbul (tarihsiz) adl─▒ eseri ise ─░stanbul toponimisiyle ilgili Türk dönemini göstermesi bak─▒m─▒ndan çok önemlidir. Mehmet Halit, bu eserinde ─░stanbul’un eski adlar─▒ndan mesirelerini, kap─▒lar─▒ndan hamamlar─▒na, cami ve mescitlerinden bunlar─▒n avlular─▒nda gömülü önemli ┼čahsiyetlere kadar pek çok konuya yer vermi┼čtir. Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n bas─▒lmam─▒┼č eserleri içinde ─░stanbul Folkloru’nun ikinci cildi, ─░stanbul Semtleri, ─░stanbul Masallar─▒ da ve ─░stanbul’a ait daha pek çok çal─▒┼čma bulunmaktad─▒r.

Â┼č─▒k Remzi Akba┼č, Â┼č─▒k Hilmi, Denizcio─člu ve ─░smail Nami takma adlar─▒yla ┼čiirler yazan Mehmet Halit Bayr─▒ â┼č─▒k edebiyat─▒yla ilgili makale ve kitaplar─▒ndan birço─čunda da ─░stanbullu ┼čair ve â┼č─▒klara yer vermi┼čtir. Halk ┼×airleri Hakk─▒nda Küçük Notlar (1937), XIX. Yüzy─▒l Halk ┼×iiri (1956), XX. Yüzy─▒l Halk ┼×iiri (1957) ba┼čl─▒ca eserleridir.

Mehmet Halit’in yay─▒nlanm─▒┼č eserlerinin d─▒┼č─▒nda yay─▒na haz─▒rlad─▒─č─▒ ama olanaks─▒zl─▒klar nedeniyle bas─▒lmayan çok say─▒da eseri bulunmaktad─▒r. Ye─čenleri Hayrünnisa ve Mihrinnüsa Damgac─▒ taraf─▒ndan korunan evrak─▒ içinde görebildi─čim eserler ┼čunlard─▒r: Saz ┼×airleri Hakk─▒nda Ara┼čt─▒rmalar (6 cilt), Mutasavv─▒f Halk ┼×airleri Hakk─▒nda Ara┼čt─▒rmalar (2 cilt), 19. As─▒rda ─░ki Kad─▒n ┼×air, Son Osmanl─▒ Tarihçilerinden Birkaç─▒, Cephe Arkada┼č─▒ ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan Çanakkale Sava┼č─▒ Hat─▒ralar─▒.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n kitapl─▒─č─▒, ye─čenleri taraf─▒ndan ─░stanbul Büyük┼čehir Belediyesi Atatürk Kitapl─▒─č─▒’na el yaz─▒s─▒ eserleri ise Süleymaniye Kütüphanesi’ne ba─č─▒┼članm─▒┼čt─▒r.

“CEPHE ARKADA┼×I” VE MEHMET HAL─░T BAYRI

Çanakkale Bo─čaz─▒’na denizden taarruz ilk olarak 19 ┼×ubat 1915’te Bo─čaz giri┼č istihkâmlar─▒n─▒n bombard─▒man─▒ ile ba┼člar, 18 Mart 1915’teki nihai taarruz ile sona erer.[6]

18 Mart’ta yap─▒lan bu bombard─▒manda, müttefik donanman─▒n 3 muharebe gemisi batar, amiral gemisi Quin Elizabeth olmak üzere gemilerin önemli bir k─▒sm─▒ da a─č─▒r hasar görür. 22 Mart’ta Mondros Liman─▒’nda Quin Elizabeth’te yap─▒lan toplant─▒da Bo─čaz’─▒n denizden geçilemeyece─či anla┼č─▒l─▒r: Art─▒k s─▒ra bir kara harekât─▒ndad─▒r.

Osmanl─▒ Devleti muhtemel bir kara harekât─▒na kar┼č─▒ 24 Mart 1915’te 5. Ordu’yu kurar, komutanl─▒─č─▒na da Alman Liman von Sanders’i atar. Liman Pa┼ča 26 Mart’ta Gelibolu’ya ula┼čarak haz─▒rl─▒klar─▒na ba┼člar.[7] Çanakkale Muharebeleri’nin ikinci a┼čamas─▒ olan kara muharebeleri ise 25 Nisan’da ba┼člar, 9 Ocak 1916 tarihine kadar devam eder.[8]

25 Nisan günü ba┼člayan kara ç─▒karmas─▒ çok ┼čiddetlidir; Ar─▒burnu’na gün do─čmadan ç─▒kmaya ba┼člayan birliklerin toplam─▒ 4.000 ki┼čidir. Savunmadaki Türk askerinin say─▒s─▒ ise gün a─čard─▒─č─▒nda ancak 400’e ula┼č─▒r. Ayn─▒ durum Seddülbahir’de be┼č ayr─▒ sahilde de geçerlidir.

Gelibolu Yar─▒madas─▒’n─▒ savunmakla görevli Albay Halil Sami Bey komutas─▒ndaki 9. Tümen ve 5. Ordu ihtiyat─▒ olan Yarbay Mustafa Kemal Bey komutas─▒ndaki 19. Tümen birliklerinde zayiat saatler ilerledikçe artmaktad─▒r.

O gün ak┼čama do─čru durum iyice kritikle┼čir. 5. Ordu Komutan─▒ Liman von Sanders ─░stanbul’a 17.05’te günün son raporunu gönderirken takviye birlik de ister. Raporda Kabatepe civar─▒nda muharebelerin ba┼čar─▒ ile ilerledi─čini beyan eder, 5. maddesinde ise 16. Tümen’i ister:

16. Tümen’den bir piyade alay─▒ ve da─č topçusunun gemilerle Gelibolu’ya gönderilmesinin emir buyrulmas─▒n─▒ rica ederim. Belki buradan Maydos’a [Eceabat] kar┼č─▒ kullan─▒l─▒r. Tümenin di─čer kalan k─▒sm─▒n─▒n Uzunköprü ve Ke┼čan üzerinden gönderilmesi ve hareketinin çabukla┼čt─▒r─▒lmas─▒, özellikle rica olunur.[9]

Yukar─▒da da belirtti─čimiz üzere Ordu komutan─▒ raporunda istedi─či birli─či aç─▒kça belirtir. Bu iste─če Ba┼čkumandanl─▒ktan olumlu cevap ertesi gün gelir. 16. Tümen’in 125. Piyade Alay─▒ ile bir da─č topçu taburu dört gemi ile 26 Nisan ak┼čam─▒ yola ç─▒kar─▒l─▒r.[10] Tümen’in di─čer iki alay─▒ 47. ve 48. Alaylar ile tümenin Topçu Alay─▒, Sirkeci Tren ─░stasyonu’ndan demiryolu ile Uzunköprü’ye oradan da yürüyerek Ke┼čan üzerinden cepheye ayn─▒ gün gönderilir.

26 Nisan günü trenle cepheye sevk edilenlerden biri de yay─▒na haz─▒rlad─▒─č─▒m─▒z bu hat─▒rat─▒n yazar─▒ Türk Halk Edebiyat─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n─▒n önde gelen isimlerinden Mehmet Halit Bayr─▒’d─▒r.[11] 

Seferberlik ilan─▒ üzerine silahalt─▒na al─▒nan 19 ya┼č─▒nda bir yedek subay Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n birli─či ise Binba┼č─▒ ─░zzettin Bey komutas─▒ndaki 16. Tümen Topçu Alay─▒’d─▒r.[12] Gerçi hat─▒rat─▒n─▒ o an yazmaya ba┼člamaz ama trene ilk bini┼čini, yolculu─ča ç─▒k─▒┼č─▒n─▒ teferruatl─▒ bir ┼čekilde anlat─▒r.

Hat─▒rat─▒n─▒n tamam─▒n─▒ vermeden önce Mehmet Halit’in birli─či ve cepheye intikal sürecini genel hatlar─▒ ile belirtmeye çal─▒┼čaca─č─▒z.

MEHMET HAL─░T'─░N CEPHEYE ─░NT─░KAL─░ 

Çanakkale’de kara muharebelerinin ba┼člad─▒─č─▒ ilk günlerde cepheye asker ikmali öncelikle denizden Gelibolu veya Maydos’a [Eceabat] yap─▒l─▒r. Marmara Denizi’nde Müttefik denizalt─▒s─▒ tehlikesinin ba┼č göstermeye ba┼člad─▒─č─▒ may─▒s─▒n ilk haftas─▒ askerî birlikler Sirkeci veya Bak─▒rköyü’nden Uzunköprü’ye kadar trenle nakledilip, buradan da Uzunköprü-Ke┼čan yoluyla yaya olarak cepheye intikal ettirilir.[13] 

Bayr─▒’n─▒n da cepheye yolculu─ču birçok Mehmetçik gibi ç─▒karma gününden bir gün sonra 26 Nisan’da ba┼člar. Daha sonra yazaca─č─▒ eserlerinden de anla┼č─▒laca─č─▒ üzere kendisi bir ─░stanbul â┼č─▒─č─▒d─▒r ve hat─▒rat─▒ndaki ─░stanbul’dan trenle ayr─▒l─▒┼č─▒ ve hastalan─▒p vapur ile dönü┼čü hakk─▒nda yazd─▒─č─▒ ifadeler bunu aç─▒kça gösterir:

Art─▒k o saniyelerde ─░stanbul’un erguvâni, ┼čiirli ak┼čamlar─▒ hayalimizde uçuyor, ye┼čil parklar, mu‘attar kad─▒nlar, süslü kelebekler, çiçekler, kamelyal─▒ sokaklar dima─č─▒m─▒zda uyan─▒yor, siyah ridâlar aras─▒nda birer fanus-─▒ ak┼čam ┼čeklinde gece par─▒ldayan mesireler, Beyo─člu’nun sefahat-âlûd sokaklar─▒ ve müzehheb her ┼čey zihnimden geçerek bize birçok hat─▒ralar─▒ yâd ettiriyordu.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n alay─▒n─▒n ─░stanbul’dan cepheye intikali çok h─▒zl─▒ bir ┼čekilde geli┼čir. Bayr─▒, taburunun hareket edece─či bilgisi kendisine geldi─činde e┼čyalar─▒n─▒ haz─▒rlar, çavu┼člara teslim eder. Evine veda için tekrar u─čramak istese de yolda arkada┼č─▒ndan ald─▒─č─▒ bilgi üzerine taburuna yönelir:

Taburumuzun ak┼čamüzeri hareket edece─čini ö─črendi─čim cihetle izin al─▒p tekrar eve gelmek istedim. Topkap─▒’dan tramvaya bindim. Alay yaveri Mülaz─▒m─▒sani Halit Efendi de tramvaya yeti┼čti, fakat getirdi─či haber iyi de─čildi. Taburun ┼čimdi k─▒┼čladan ayr─▒ld─▒─č─▒n─▒ Sirkeci’den Kuleliburgaz’a müteveccihen hareket edece─čimizi söyledi. Bunun için eve gidemedim.

Cephede ya┼čananlar cephe gerisinde de kendisini hissettirir. O gün trene binenlerin manzaras─▒ Mehmet Halit’in kaleminden ┼čöyle nakledilir:

Efrat, hamallar vesaire çal─▒┼č─▒yor, hummal─▒ bir faaliyet ortal─▒─č─▒n hay u huy-─▒ tannan─▒n─▒ artt─▒r─▒yordu. Kendisine yolluk kumanya tedârik edenden tutunuz da bilinmeyen hususi sebeplerden dolay─▒ melül duranlar, arkada┼člar─▒yla, dostlar─▒yla konu┼čup veda edenler.

Haz─▒rl─▒klar bittikten sonra tren ö─člene do─čru hareket eder:

Kampana [zil] çal─▒nd─▒. Hepimiz büyük kumandanlar─▒m─▒z─▒n ellerini s─▒kt─▒k. “Allaha─▒smarlad─▒k” sözü havay─▒ y─▒rt─▒p uzuyordu. Biz de kompart─▒mana girdik. Tren hareket etti.

Mehmet Halit’in treni birli─čini Uzunköprü’de indirmez, Kuleliburgaz’a (Pythion) götürür. Burada trendeki toplar indirildikten sonra s─▒ras─▒yla Uzunköprü, Pa┼čayi─čit Nahiyesi ve Ke┼čan’a var─▒l─▒r.

Taburu 30 Nisan 1915’te Ke┼čan’dan ayr─▒larak Koru Da─č─▒’n─▒ t─▒rman─▒r. Yolda Bolay─▒r’da Rumeli fatihi Gazi Süleyman Pa┼ča’n─▒n bombard─▒man nedeni ile harap olmu┼č türbesini ve Nam─▒k Kemal’in kabrini ziyaret eder. Bolay─▒r’dan sonra ise Gelibolu’ya hareket eder. Gelibolu’ya ö─člene yak─▒n girilir. Mehmet Halit Bayr─▒ sava┼č─▒n ne oldu─čunu ilk defa burada görür. Gelibolu’dan ayr─▒l─▒rken Saros Körfezi’nden a┼č─▒rtma yap─▒lan bombard─▒mana maruz kal─▒r. Art─▒k sava┼č bütün ┼čiddeti ile hissedilmektedir:

Mermiler birbirini takip etmeye ba┼člad─▒. Biz bunlar üzerinde dü┼čünüyorduk. Gülleler, Bolay─▒r cihetinden geliyor, Gelibolu’nun üzerinden a┼čarak denize dü┼čüyor, büyük su sütunlar─▒ havaya yükseliyordu. Bir dakika sonra mermiler ┼čehre dü┼čmeye ba┼člay─▒nca tereddüdümüz kalmad─▒.

Mehmet Halit, Gelibolu kasabas─▒ndan ç─▒karken ┼čehir hâlâ yanmaktad─▒r:

┼×imdi güne┼č alt─▒n ─▒┼č─▒klar─▒yla Gelibolu’yu y─▒k─▒yor, dü┼čman─▒n ç─▒kard─▒─č─▒ yang─▒nlar hâlâ devam ediyordu. Biz mahzun fakat kuvvetli bir intikam duygusuyla mücehhez oldu─čumuz halde Maydos’a do─čru ilerliyorduk.

Mehmet Halit, Gelibolu’dan ayr─▒l─▒rken Maydos’a [Eceabat] müteveccihen yürüdü─čünü belirtse de taburu Maydos’a gitmez. Yolda, gelen emir üzerine birlik Yalova, Bigal─▒ üzerinden 3 May─▒s’ta Kumköyü’ne var─▒r. Buradan ise 5/6 May─▒s’ta hareket edilerek Kanl─▒kuyu’ya[14]  intikal edilir:

23 Nisan [1]331 Per┼čembe [6 May─▒s 1915] günü sabah─▒ Kanl─▒kuyu’ya f─▒rkam─▒zla gelerek aç─▒k karargâh kurduk.

Taburu burada bir hafta kald─▒ktan sonra 12 May─▒s 1915’te ─░smailo─člu Tepe’ye intikal ettirilir:

Nisan’─▒n yirmi dokuzuncu [12 May─▒s] günü ö─čleden sonra ani bir emir bizi mevzilere, mevzilerimize teveccüh ettirdi. Zaten harekete âmâde olan bataryam─▒z metinâne bir yürüyü┼čle yola koyuldu. Tabur karargâh─▒ ile birinci bölü─čümüzü arkada b─▒rakm─▒┼čt─▒k.

Mehmet Halit Bayr─▒ burada geçirdi─či günleri ve ya┼čad─▒─č─▒ önemli hadiseleri hat─▒rat─▒nda geni┼čçe anlat─▒r:

Buras─▒, bir yandan dinlenilen bir yandan da gelecek günlerin merak─▒ ile insan─▒ karamsarl─▒─ča dü┼čüren bir yerdir. “Ben askerlikten uzakta ya┼čay─▒┼č─▒n tad─▒n─▒ emerken kabil de─čil, bunlar─▒ dü┼čünmemi┼čtim: Bana her ┼čeyi izhar eden (meydana ç─▒karan) vatan─▒m için her fedakârl─▒─č─▒ yapmak.”

─░smailo─člu Tepe’de iki hafta kalan Bayr─▒’n─▒n birli─či 27 May─▒s 1915’te hareket emri al─▒r. Toplar haz─▒rlan─▒r. Bataryas─▒ ─░smailo─člu Tepe’de kald─▒─č─▒ müddetçe hiçbir zayiat vermez. Tepeden “bila-vukuat” ayr─▒ld─▒klar─▒ için Allah’a ┼čükreder. Mehmet Halit Bayr─▒ 19 May─▒s 1915 gecesi yap─▒lan, neticesi hazin taarruzdan[15] sonra Topçular S─▒rt─▒’na nakledilir. ─░smailo─člu Tepe’den ayr─▒lan batarya Kanl─▒kuyu vadisinden tekrar geçip Bigal─▒ Köyü’nden geçerek Kocadere Köyü üzerinden Adana Bay─▒r─▒’na geçer:

“Bölük sa─čdan yürü mar┼č!” kumandas─▒n─▒ verdi. ┼×imdi bütün batarya harekete gelmi┼č, yürüyor ve biz onu nur ve hande dolu kalplerimizle takip ediyorduk. Yürüdük, yürüdük… Yolda Anafarta-y─▒ Kebir Köyü’nden badehu  f─▒rka ve alay─▒m─▒za bir müddet karargâh olan Kanl─▒kuyu Deresi’nden geçerek ve ak┼čama Bigal─▒ Köyü ilerisinde kavu┼čarak yürüdük.

Ertesi gün 14 May─▒s’ta Uzundere Vadisi’ndeki tabur karargâh─▒na var─▒l─▒r. Buraya vard─▒klar─▒nda saat 9.00’dur. Asker biraz dinlendikten sonra hedef yeni mevzilerdir:

Yeni mevzilerimiz Ar─▒burnu m─▒nt─▒ka-y─▒ harbi sol cenah─▒nda yüz be┼č rak─▒ml─▒ tepenin cenûb-i garbisindeki Topçular s─▒rtlar─▒ denilmekle maruf s─▒rtlardad─▒r. Tabur ve alay karargâh─▒ Uzun Dere Vadisi’nde olup bu vadinin biraz gerisinde in┼ča olunmu┼čtur. Taburlar─▒m─▒z─▒n önüne k─▒rk yedinci (47.) ve k─▒rk sekizinci (48.) piyade alay─▒m─▒z─▒n siperleri tesadüf eder.

Mehmet Halit Bayr─▒ yaralanma veya hastalanma nedeni ile ─░stanbul’a nakledilene kadar burada kal─▒r. Daha sonraki süreç hakk─▒nda bir bilgi vermez.

─░STANBUL’A DÖNÜ┼×Ü

Temmuz ay─▒ içinde hastalanan Mehmet Halit, Akba┼č ─░skelesi’nden bindi─či “Gülnihal” vapuru ile ─░stanbul’a geri döner. Cepheden erken dönmek zorunda kalan Mehmet Halit’in günlü─čü, 19 Haziran 1331 (2 Temmuz 1915) tarihinde sonlan─▒r.

1335 [1917] y─▒l─▒nda bas─▒lan Maziden Bir Yaprak adl─▒ kitab─▒na “┼×ehitler” ba┼čl─▒─č─▒ ile “Cephe Arkada┼č─▒” adl─▒ hat─▒rat─▒nda olmayan ba┼čka bir metin koyar. Bu metnin alt─▒nda verilen tarih ise günlü─čüne son kayd─▒ndan daha sonraki bir tarihe 1 A─čustos 1915’e tesadüf eder.[16] Bu ise Mehmet Halit’in bu tarihe kadar cephede oldu─čunu göstermektedir.

Mehmet Halit’in cepheden tedavi için ─░stanbul’a dönü┼čü de kendisi için ayr─▒l─▒┼č─▒ gibi hissî olur.

Akba┼č’tan “Gülnihal”e[17] râkip oldu─čum [bindi─čim] dakikada bana sordular:

       - Geçmi┼č olsun bey, ─░stanbul’a m─▒ avdet buyurulur?

       - Evet, bir ay tedavi…

Bu cevap pek gayr-i ihtiyari verilmi┼čti. ─░stanbul’u uzun müddet görmemi┼č, onu belki de tamamen unutmu┼čtum. Dima─č─▒m─▒ biraz yordum. Acaba ─░stanbul’u tahayyül edebiliyor muydum?

Mehmet Halit yolculu─ču boyunca ─░stanbul’u dü┼čünmektedir. Kendi ifadesi ile ─░stanbul’u hayal etmekten onu yine ─░stanbul uyand─▒r─▒r:

Ben yaln─▒z onunla me┼čgul yat─▒yordum, çok ilerledik, Gülnihal birdenbire durdu. Herkes pencerelere ko┼ču┼čtu, ba─č─▒rd─▒lar:

       - Haydarpa┼ča…

Kalkmad─▒m bile… Yine yürümeye ba┼člad─▒k. On dakika sonra bir gulgule daha... Herkes yine pencerelere…

       - Sarayburnu...

┼×imdi yerimden oynad─▒m, ben de pencereden ba┼č─▒m─▒ uzatt─▒m. “Akba┼č”tan beri dima─č─▒mdan hiçbir ┼čeyin silemedi─či ─░stanbul’un hayalini yine ─░stanbul sildi.

CEPHE ARKADA┼×I

Yukar─▒da yol güzergâh─▒n─▒ verdi─čimiz Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n Çanakkale Cephesi’nde ya┼čad─▒klar─▒n─▒ yazd─▒─č─▒ metinlere “Harp Hat─▒ralar─▒” ba┼čl─▒─č─▒n─▒ koysa da sonradan hat─▒rat─▒na üzerinde “Cephe Arkada┼č─▒”[18] ismi yazan bir kapak yapt─▒r─▒r.

Biz de Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n bu tercihini esasa ald─▒k. Hat─▒rat─▒n─▒ [günlü─čünü][19] ─░stanbul’dan hareketinden yirmi gün sonra ilk sat─▒rlar─▒ “Bolay─▒r” ba┼čl─▒─č─▒ ile ─░smailo─člu Tepe’de 3 May─▒s 1331’te [16 May─▒s 1915] yazar. ─░smailo─člu Tepe’ye 12 May─▒s 1915’te var─▒l─▒r. Bundan sonra ya┼čanan olaylar─▒ 10-15 gün sonras─▒ndan kaleme al─▒r.

Hat─▒rat─▒n─▒n ilk alt─▒ ba┼čl─▒─č─▒n─▒ burada yazar. Buradaki son yaz─▒s─▒n─▒n tarihi 28 May─▒s’t─▒r. Bundan sonra hat─▒rat─▒n─▒ yazaca─č─▒ yer Uzundere Vadisi’dir. Bu yaz─▒lar─▒n─▒n alt─▒na Uzundere Vadisi P─▒nar─▒ ifadesini koyar.

Ayr─▒ca “Hücum” ve “Askerin Destan─▒” ba┼čl─▒kl─▒ iki ┼čiir de kaleme alan Mehmet Halit Bayr─▒ bu ┼čiirlerin ba┼č─▒na “Hat─▒ralar Aras─▒nda” ba┼čl─▒─č─▒n─▒ koyar. Bu ba┼čl─▒ktan da anla┼č─▒laca─č─▒ üzere bu ┼čiirleri daha sonra yazd─▒─č─▒ metinlerin sonuna kaydeder.

Mehmet Halit yazd─▒─č─▒ ba┼čl─▒klar─▒n hemen sa─č üst kö┼česine “Harp Hat─▒ralar─▒” ifadesini koyduktan sonra alt─▒na bir çizgi çekerek numara verir. Yay─▒nlad─▒─č─▒m─▒z bu hat─▒rata “Cephe Arkada┼č─▒” ismini Mehmet Halit Bayr─▒ verir. Yukar─▒da da bahsetti─čimiz üzere1333 (1917) y─▒l─▒nda Mehmet Halit Bayr─▒, sayfalar─▒ birbirine iple dikilmi┼č hat─▒ra defterine sonradan yapt─▒rd─▒─č─▒ karton kapa─č─▒n üzerine matbu olarak bu ismi yazd─▒r─▒r.

Günlük 30 yaprakl─▒, çizgisiz, orta boy bir deftere ilk sat─▒rlar─▒ ortadan ba┼članmak sureti ile yazar. Mehmet Halit orijinal defterin ilk yapra─č─▒n ikinci sayfas─▒na ┼čöyle bir not dü┼čer:

Birinci defterde mevcut hat─▒rat ve makalât sonradan bu deftere nakledilmi┼č ve numaralar─▒ muhafaza edilmi┼čtir. 15 Eylül [1]331 [28 Eylül 1915].

Bu ifadeler Mehmet Halit’─▒n hat─▒ra defterindeki düzensizli─čin nedenini de göstermektedir. Mehmet Halit cephede iki defter tutmu┼čtur. Daha sonra ilk defterindeki yaz─▒lar─▒n─▒ “Kin” ba┼čl─▒kl─▒ yaz─▒s─▒ndan sonraya kaydetmi┼čtir. Defterin ikinci k─▒sm─▒ndaki yaz─▒lar─▒n da düzgünlü─čü, ayn─▒ ve mavi yaz─▒lmalar─▒ da bunu göstermektedir.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n orijinal nüshalar─▒nda kendi kalemi ile yapm─▒┼č oldu─ču çizimler ve haritalar da vard─▒r. “Gelibolu’dan Ayr─▒l─▒rken” ba┼čl─▒─č─▒n─▒n sonunda Mehmet Halit kalemle bir kulübe, Türk bayra─č─▒ ve bir sehpa çizer. “Mevzilere Do─čru- ─░smailtepe” adl─▒ ba┼čl─▒kta ise ─░smailtepe’nin bir haritas─▒ ve bu sayfan─▒n hemen ard─▒nda taraflar─▒n siperlerinin krokisi vard─▒r.

Mehmet Halit hat─▒rat─▒n─▒ yeniden yazma i┼čini XII. ba┼čl─▒k “Gecelerimiz” ba┼čl─▒─č─▒nda toprak kelimesine kadar bitirir. Metnin di─čer k─▒sm─▒n─▒ ve bundan sonra gelecek ba┼čl─▒klar─▒ yeniden yaz(a)mam─▒┼čt─▒r. Bu k─▒s─▒mlar taraf─▒m─▒zdan ilk metinden okunmu┼čtur.

Mehmet Halit Bey, hat─▒rat─▒n─▒ ard─▒ ard─▒na yazmamas─▒ nedeni ile baz─▒ zamanlar tekrara dü┼čmektedir. Ke┼čan’dan Gelibolu’ya intikal ederken u─črad─▒─č─▒ Bolay─▒r’dan iki ayr─▒ ba┼čl─▒kta bahseder.

Bu k─▒sa giri┼čten sonra cephede tutulan defterin mahiyetini ele almadan önce defterdeki ba┼čl─▒klar yaz─▒l─▒┼č s─▒ras─▒na göre ┼čöyle verilmi┼čtir:

Gelibolu’nun Kenar─▒’nda (VI), Gelibolu’dan Ayr─▒l─▒rken (VII), Maydos Yolu’nda Kumköy’ünde (VIII), Çanakkale Kuvve-yi Müdafaas─▒ (Çanakkale Müdafaa Kuvvetleri ad─▒yla IX), Mevzilere  Do─čru ─░smailtepe (X), ─░smailtepe’de Günler (XI), Gecelerimiz (XII), Askerin Destan─▒, Kin (XIV), Bolay─▒r (V), ─░stanbul’dan Kuleliburgaz’a (I), Hücum, Kuleliburgaz’da (II), Kuleliburgaz- Ke┼čan Yolu’nda (III), Gelibolu Yolu’nda- Koruda─č Üzerinde (IV), 12 May─▒s [1]331 Gecesinde (XV), ─░smailtepe’den Ayr─▒l─▒rken (XVI), Avc─▒ Siperlerimizi Ziyaret (XVII).

CEPHE ARKADA┼×I’NDAN

Mehmet Halit Bayr─▒ yol boyunca u─črad─▒─č─▒ ┼čehirleri tasvir eder. Verdi─či bilgiler sava┼č─▒n ┼čehirleri nas─▒l etkiledi─čini göstermesi bak─▒m─▒ndan önemlidir. Özellikle cephe hatt─▒nda olmasa da Ke┼čan’─▒n yanm─▒┼č ve y─▒k─▒lm─▒┼č evleri ona derin bir hicran verir.

Yolda ise cepheyi ve memleket hadiselerini takip etmekten geri kalmaz. Ke┼čan’da okudu─ču gazeteden cephedeki muharebelerin iyi geli┼čti─čini ö─črenir.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n tasvirini yapt─▒─č─▒ ilk yer Kuleliburgaz’a yak─▒n bir tepeden dürbün ile seyretti─či Edirne’dir. Zira Edirne’de önceden memurlu─ču s─▒ras─▒nda bulunmu┼čtur. Bu ise kendisinde eski hat─▒ralar─▒n canlanmas─▒na neden olur:

Ellerimizde dürbünlerimiz, Edirne’ye bakmaya ba┼člad─▒k. Bu muazzam, tarihî ┼čehir gülen çehresiyle istikbalimize ç─▒km─▒┼č gibi rengîn duruyordu. Yüksek lahuti minareler ┼čehre heybet veriyor, onu bütün parlakl─▒─č─▒yla dima─č─▒m─▒zda ya┼čat─▒yordu.

Tasvirini yapt─▒─č─▒ di─čer bir yer ise Ke┼čan’d─▒r. Ke┼čan’da bir önceki y─▒la göre de─či┼čen bir ┼čey yoktur. Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n ifadelerinden Ke┼čan’─▒n da ya┼čanan sava┼č─▒n izlerini ta┼č─▒d─▒─č─▒n─▒ görmekteyiz. Ke┼čan’da yanm─▒┼č ve birço─ču y─▒k─▒lm─▒┼č evler vard─▒r:

Ke┼čan yar─▒ yanm─▒┼č binalar─▒yla gece insana korku veriyordu. Sokaklar karanl─▒kt─▒. Her yerde lüküs sütunlar─▒ ve lambalar─▒ oldu─ču halde bunlar─▒n yak─▒lmamas─▒n─▒n sebebini bir türlü anlayam─▒yordum. Kald─▒r─▒mlar bozuk ve gayr-─▒ muntazamd─▒.

Ke┼čan’dan sonra yolda gördükleri de Mehmet Halit Bayr─▒’y─▒ hayli üzer. Hat─▒ralar─▒n─▒ 10-15 gün gecikmeli yazm─▒┼č olsa da bu durum hep zihninin bir kö┼česinde onu me┼čgul eder:

Fakr u zaruret zihnimde çalkand─▒. Fakat gönlüm yine bu bir sebep olmaz, olamaz diyordu. Memleketimizde iyile┼čmesi ümit edilen yaralara bir çare aran─▒lm─▒yor her ┼čey yüzüstü b─▒rak─▒l─▒yor diyenler çoktur. Ekinsiz tarlalar, yaralar─▒m─▒zdan en mühimi olsa gerektir.

2 May─▒s sabah─▒ batarya, Gelibolu’dan ayr─▒larak Maydos’a yani ate┼č hatt─▒na do─čru yola ç─▒kar. Mehmet Halit Gelibolu’yu ard─▒nda yanarken b─▒rak─▒r. Yanan ┼čehir de vard─▒r: Maydos. Mehmet Halit Maydos’a [Eceabat] yakla┼č─▒rken 30 Nisan’daki bombard─▒man─▒n tesirini yoldan görür:

Maydos… Gelibolu’dan Bolay─▒r’a gelirken uzaktan yand─▒─č─▒n─▒ gördü─čümüz Maydos’a müteveccihen yola ç─▒km─▒┼čt─▒k. Buras─▒ da Gelibolu gibi dü┼čman─▒n tahrip ve vah┼četine hedef olmu┼č, bize hasm─▒m─▒z─▒n alçakl─▒─č─▒n─▒ ispat eden yeni bir vesika halini alm─▒┼čt─▒r.

Mehmet Halit Bayr─▒ hat─▒rat─▒nda özellikle ─░smailo─člu Tepe’de kald─▒─č─▒ sürede Yar─▒mada’n─▒n bombalanan, bo┼čalt─▒lan köylerinin hazin halini anlat─▒r:

Bir buçuk saatten ziyade süren bombard─▒man güne┼čin sükûtu ile beraber kesildi. Fakat kesilmeyip bitmeyen bir ┼čey vard─▒ ki: Yang─▒nlar… Köyler yan─▒yor, alevler, leylin ay ziyas─▒yla mahmur bir renk alan zulmeti aras─▒nda uzuyor, yükseliyor, k─▒z─▒l sütunlar hava içinde titriyor, yay─▒l─▒yordu. Her iki köyün yang─▒n─▒ bir gün bir gece devam etti. Küçük Anafarta büsbütün harap olmu┼č, tutunacak, s─▒─č─▒n─▒lacak bir yuva kalmam─▒┼čt─▒.

Mehmet Halit Bayr─▒ hat─▒rat─▒na duydu─ču ya da mü┼čahidi oldu─ču muharebelere dair hissiyat─▒n─▒ yazmaktan çekinmez. Balkan Harbi’nin ruhlarda tevlit ettirdi─či hislerin de etkisi ile muharebe meydanlar─▒nda al─▒nan galibiyetler onun için bir sevinç kayna─č─▒ olur:

Dü┼čman pek akûrane ve vah┼čiyâne hücum ediyordu. Buna mukâbil ┼čeci‘ arslanlar─▒m─▒z─▒n taarruzu belki misli etmemi┼č bir ┼čiddetle oluyor, askerlerimiz kahraman ve asil ecdad─▒n─▒n kanlar─▒yla mayalanm─▒┼č bu mübarek topraklara ayak basman─▒n cezas─▒n─▒ kar┼č─▒lar─▒ndaki güruha pek güzel izah eyliyordu.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n askerin k─▒ld─▒─č─▒ bir sabah namaz─▒n─▒ tasviri ise pek güzeldir. Henüz “gündüzün tatl─▒ ayd─▒nl─▒─č─▒ ufuklarda belirmeye, gülen fecr her tarafta titremeye” ba┼člad─▒─č─▒ andaki askerin namaz için haz─▒rl─▒─č─▒ ve namaz k─▒l─▒┼č─▒ onu pek etkiler:

Yan─▒ ba┼č─▒n─▒zda biraz ötede Türk neferleri uyanm─▒┼č, abdest al─▒yorlar, dindârâne bir teslimiyet ve tam bir tevekkül içinde yüzlerini y─▒k─▒yorlar, daha ötede birkaç─▒ namaz k─▒l─▒yorlar, birileri de bu dinî vazifesini ifa etmi┼č dua ediyor, ellerini semaya kald─▒rm─▒┼č, Allah’─▒ndan muzafferiyet temennisinde bulunuyordu.

Mehmet Halit Bey’deki bu manevi haz ve yap─▒lan vazifenin kutsiyeti yukar─▒da da bahsedildi─či üzere cephede yazd─▒─č─▒ ┼čiirde de kendini gösterir:

Her bir ┼čeyi bir güzel

┼×ahittir ki parlayan

Ay y─▒ld─▒zl─▒ bayra─č─▒n

Gölgesinde oh çarpan

Kalpçi─čime bak: Diyor

Ya┼čatamam bir dü┼čman

Dinimi vatan─▒m─▒

Kâbemi, sanca─č─▒m─▒

Silah─▒mla korumak

Koruyarak ya┼čatmak

Vatan ve millet için ölmek, ┼čehit olmak kendisi gibi cepheye beraber gitti─či arkada┼člar─▒nda da vard─▒r. Gelibolu’daki bombard─▒mandan sonra tabur kumandan─▒n─▒n askerlerin kendilerine, “Geçmi┼č olsun arkada┼člar!” hitab─▒na verdi─či cevab─▒ nakleder:

Kumandan bey, ┼čehit olamad─▒─č─▒m─▒za cidden müteessifiz. Yaralanacak, ba┼č─▒m─▒z s─▒zlayacak, vücudumuz ac─▒yacak, a─čr─▒yacakt─▒. Fakat bundan ziyade biz toplar─▒m─▒zla beraber muharebede bulunamayaca─č─▒m─▒zdan dolay─▒ üzülecektik. ┼×ehit olsak, olabilsek ah, o rütbeye eri┼čebilsek.

MAZ─░DEN B─░R YAPRAK

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n ilk matbu eseri Halit O─čuz takma ad─▒yla Maziden Bir Yaprak’t─▒r.

18 bölümün oldu─ču kitap nesir olarak yaz─▒lm─▒┼č bir eserdir. 60 sayfal─▒k küçük boy olan kitab─▒n ilk iki metni Çanakkale Muharebeleri’ne dair yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu metinler hat─▒rat─▒nda yoktur.

“┼×ehitler” ba┼čl─▒─č─▒ 1 A─čustos’ta Uzundere Vadisi’nde yaz─▒l─▒r. “Seyahat Defterimden” ba┼čl─▒kl─▒ ikinci metin de her ne kadar sonuna tarih konulmasa da cepheye gidi┼čini yazar.

Bu kitab─▒n belki de en önemli bölümü “─░stanbul” ba┼čl─▒─č─▒d─▒r. Bu ba┼čl─▒k ile cepheden ayr─▒l─▒┼č hikâyesini anlat─▒r.

Mehmet Halit Maziden Bir Yaprak adl─▒ bu kitab─▒n “menafi-i bakiyesi”ni yani gelirini iç kapakta da belirtildi─či üzere “─░htiyat Zabitleri Teavün Cemiyeti’ne” terk eder.

Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n ölümünden sonra yaz─▒lanlar içinde, Maziden Bir Yaprak hakk─▒nda Mehmet Gökalp’in yazd─▒klar─▒ bu küçük kitab─▒n de─čeri hususunda bize çok ┼čey söylemektedir:

Bu eser, Bayr─▒’n─▒n ilk ne┼čredilmi┼č eseri olmas─▒ ve Türk tarihinin en ┼čanl─▒ sahnelerini içinde toplayan Birinci Dünya Harbi’nin Çanakkale Muharebeleri’ni bir ihtiyat zabitinin mü┼čahadelerine dayanan kaleminden vermesi bak─▒m─▒ndan çok mühimdir. Millî Mücadele ve Türk tarihini yazacak tarihçilerimiz üstad─▒n Maziden Bir Yaprak adl─▒ eserini de tetkik etmelidirler.[20] 

HATIRATIN YAYINA HAZIRLANMASI

Çanakkale Muharebeleri s─▒ras─▒nda muharebeler kadar birliklerin cepheye intikali ve cephe ard─▒nda ya┼čananlar da önemlidir. Yay─▒na haz─▒rlad─▒─č─▒m─▒z bu hat─▒ran─▒n tam metni verilmeden önce genel olarak hat─▒rat çerçevesinde muharebelerden bahsedilmi┼čtir. Metin içinde de gerekli görülen yerler dipnotlarla aç─▒klanm─▒┼čt─▒r.

Metnin orijinaline ait olmayan ilaveler, düzeltmeler ve metnin anla┼č─▒lmas─▒ aç─▒s─▒nda baz─▒ kelimelerin günümüzde kullan─▒lan müteradif anlam─▒ kö┼čeli parantez -[ ]- ile verilmi┼čtir. Günlükte öncelikli olarak subay─▒m─▒z─▒n kulland─▒─č─▒ Rûmi tarih verilmi┼č yan─▒na kö┼čeli parantez içinde Milâdi tarih kar┼č─▒l─▒─č─▒ ve verilmemi┼čse günü yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

Yay─▒nlanmas─▒ için bunca zaman sab─▒rla bekleyen, Çanakkale Muharebeleri’nin anla┼č─▒lmas─▒ aç─▒s─▒nda önemli oldu─čunu dü┼čündü─čüm bu hat─▒rat─▒ gözü gibi muhafaza eden, ilk çevirilerini yapan, teveccüh göstererek yay─▒na haz─▒rlanmak üzere taraf─▒m─▒za ula┼čt─▒ran Sevengül Sönmez Han─▒mefendi’ye ┼čükranlar─▒m─▒ ifade etmek isterim. Ayr─▒ca hat─▒rat─▒ yay─▒nlama konusundaki azim ve gayretlerinden dolay─▒ Adem Koçal Bey’e ve Zeynep Berkta┼č Han─▒mefendi’ye te┼čekkür ederim.

Dr. Lokman Erdemir

Çanakkale 2015, 100. Y─▒l

 

 



[1] Fahri Ç. Derin, “Kaybetti─čimiz De─čer: Mehmet Halit Bayr─▒”, Bilgi, (143), ┼×ubat 1959.

[2] Z.Fahri F─▒nd─▒ko─člu, “Folklorcu Mehmet Halit”, Türk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒, (114), Ocak 1959.

 

[3] Naki Tezel, “Büyük Folklorcu Mehmet Halit Bayr─▒”, Türk Dili, (87), Aral─▒k 1958.

[4] Yusuf Ziya Demircio─člu, “Mehmet Halit Bayr─▒ ─░çin”, Türk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒, (114), Ocak 1959.

 

[5] Ahmet Kutsi Tecer, “Örnek Olacak Bir Hayat”, Türk Folklor Ara┼čt─▒rmalar─▒, (114), Ocak 1959.

[6] 18 Mart 1915 bombard─▒man─▒ sonras─▒ Türk taraf─▒nda toplam 4 subay 22 er ┼čehit olurken 1 subay ile 52 er de yaralanm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ Devleti’nin müttefiki Almanlardan 3 er ölürken, 1 subay ile 14 er de yaralanm─▒┼čt─▒r. Böylece 18 Mart 1915’te Türk taraf─▒na ait ┼čehit ve yaral─▒lar─▒n toplam─▒ 79 olmu┼čtur. Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi: Osmanl─▒ Devri: Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekât─▒, c. V, I. Kitap, Ankara 1993, s. 211.

[7]     Liman von Sanders, Türkiye’de Be┼č Y─▒l, çev. M. ┼×evki Yazman, ─░stanbul 1968, s. 77.

 

[8] C. F. Aspinall Oglander, Büyük Harbin Tarihi Çanakkale Gelibolu Askeri Harekat─▒: Seferin Ba┼člang─▒c─▒ndan 1915 May─▒s─▒na Kadar; I, haz. Metin Mart─▒, Arma Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2005, s. 188 vd.

[9] Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi: Osmanl─▒ Devri: Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi: Çanakkale Cephesi Harekât─▒, c. V, II. Kitap, Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Ba┼čkanl─▒─č─▒, Ankara 2014, s. 15.

[10] Çanakkale Cephesi Harekât─▒, II, s. 18.

[11] Sevengül Sönmez, “Mehmet Halit’in Bir Dü┼čü: ─░stanbul ┼×ehir Müzesi”, Folklor/Edebiyat (18), 1999/2.

[12] ─░smet Görgülü, On Y─▒ll─▒k Harbin Kadrosu: 1912-1922: Balkan Birinci Dünya ve ─░stiklal Harbi, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993, s. 88-89.

[13] Lokman Erdemir, Çanakkale Sava┼č─▒: Siyasi Askeri ve Sosyal Yönleri, Gökkubbe Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2009, s. 227-228.

[14]    Kanl─▒kuyu, Bigal─▒ Köyü’nden ç─▒kt─▒ktan sonra Büyük Anafartalar yolu üzerinde köyün 6 kilometre kadar do─čusundad─▒r. Bölgede çokça kuyu vard─▒r. Bu vadiye bu ismin verilmesi sava┼člar nedeni ile de─čildir.

[15] 19 May─▒s 1915 gecesi saat 3.30’da ba┼člayan harekât sabah 8.00’e kadar devam eder. Çanakkale Muharebeleri’nin en önemli zamanlar─▒ndan biri olan bu taarruzda 3.000 kadar ┼čehit verilirken say─▒s─▒ 7.000’e varan asker de yaralanm─▒┼čt─▒r. Çanakkale Cephesi Harekât─▒, II, s. 186 vd.

[16] Mehmet O─čuz, Maziden Bir Yaprak, Karabet Matbaas─▒, ─░stanbul 1335, s. 5.

[17] Gülnihal vapuru, Çanakkale Muharebelerinde hastane gemisine dönü┼čtürüldü. Akba┼č mevkiinden ald─▒─č─▒ yaral─▒lar─▒ ─░stanbul’a nakletme görevini yürütüyordu.

[18] Mehmet Halit Bayr─▒’n─▒n ailesi taraf─▒ndan kendisine ula┼čt─▒r─▒lan bu hat─▒ra defteri ilk defa Sevengül Sönmez Han─▒mefendi taraf─▒ndan tan─▒t─▒l─▒r. “Çanakkale’de Bir ─░stanbullu” ba┼čl─▒─č─▒ ile Popüler Tarih, Mart 2001, say─▒s─▒nda tan─▒t─▒l─▒r. Sevengül Sönmez, “Çanakkale’de Bir ─░stanbullu”, Popüler Tarih, Cilt 10, Mart 2001, s. 40-43.

[19] Mehmet Halit Bayr─▒ defterini gün gün tutmay─▒p on-on be┼č günlük ara ile tutmas─▒ndan ve kendisinin de yazd─▒klar─▒n─▒ harp hat─▒ralar─▒ ┼čeklinde vermesinden dolay─▒ defter için “hat─▒rat” ifadesi kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

[20]    Mehmed Gökalp, “Mehmet Halit Bayr─▒”, Türk Dü┼čüncesi, (11), Mart 1960.

 


  6927 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)