1. D├╝nya Harbi

Tarih: 08/12/2014   /   Toplam Yorum 7   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 17334

20. Yüzy─▒l içerisinde gerçekle┼čen uluslar aras─▒ çat─▒┼čmalar içerisinde gerek kat─▒lan ülke say─▒s─▒ gerekse uygulan─▒┼č biçimi göz önüne al─▒nd─▒─č─▒nda, büyük sava┼č diye tan─▒mlanan birinci dünya sava┼č─▒, kitlesel insanl─▒k dramlar─▒n─▒n en kapsaml─▒ ve ilk olan─▒d─▒r.
Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun da son sava┼č─▒ olan ve insanl─▒k eliyle yarat─▒lan bu afet, günümüz jeostratejik ve jeopolitik ko┼čullar─▒n─▒n biçimlenmesine de neden olmu┼čtur.
Birinci Dünya Sava┼č─▒, ikincisi ya┼čanana kadar Büyük sava┼č ad─▒yla an─▒ld─▒. Ya┼čanan ac─▒lar─▒ ve insan öyküleriyle de günümüze dek ilgi oda─č─▒ olmay─▒ sürdürdü.
Büyük Sava┼č, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču için de uzun bir tarihi yolun sonudur. Evrimini tamamlayan ─░mparatorluk, Büyük sava┼č sonras─▒nda tarihteki yerini alm─▒┼čt─▒r. 
Türk Ordusu, Birinci Dünya sava┼č─▒ süresince 1458 gün sava┼č ko┼čullar─▒nda görev yapt─▒. Yaln─▒z cephelerde bulunan askerler de─čil, tüm ulus bu a─č─▒r ko┼čullar─▒n etkisini ya┼čad─▒. 
Necmettin Özçelik'in ─░stanbul Büyük┼čehir Belediyesi’nin 1. Dünya Sava┼č─▒ etkinlikleri kapsam─▒nda 21.11.2014 te Taksim Atatürk kitapl─▒─č─▒nda verdi─či konferans─▒n tam metnini sunuyoruz

 

20. Yüzy─▒l içersinde gerçekle┼čen uluslar aras─▒ çat─▒┼čmalar içersinde gerek kat─▒lan ülke say─▒s─▒ gerekse uygulan─▒┼č biçimi göz önüne al─▒nd─▒─č─▒nda, büyük sava┼č diye tan─▒mlanan birinci dünya sava┼č─▒, kitlesel insanl─▒k dramlar─▒n─▒n en kapsaml─▒ ve ilk olan─▒d─▒r.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun da son sava┼č─▒ olan ve insanl─▒k eliyle yarat─▒lan bu afet, günümüz jeostratejik ve jeopolitik ko┼čullar─▒n─▒n biçimlenmesine de neden olmu┼čtur.

Birinci Dünya Sava┼č─▒, ikincisi ya┼čanana kadar Büyük sava┼č ad─▒yla an─▒ld─▒. Ya┼čanan ac─▒lar─▒ ve insan öyküleriyle de günümüze dek ilgi oda─č─▒ olmay─▒ sürdürdü.

Büyük Sava┼č, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču için de uzun bir tarihi yolun sonudur. Evrimini tamamlayan ─░mparatorluk, Büyük sava┼č sonras─▒nda tarihteki yerini alm─▒┼čt─▒r.

 Türk Ordusu, Birinci Dünya sava┼č─▒ süresince 1458 gün sava┼č ko┼čullar─▒nda görev yapt─▒. Yaln─▒z cephelerde bulunan askerler de─čil, tüm ulus bu a─č─▒r ko┼čullar─▒n etkisini ya┼čad─▒. ─░statistik bilgiler kay─▒plar─▒n ne kadar a─č─▒r oldu─čunu gösterir;

┼×ehit say─▒s─▒ ( Yaral─▒ olarak ve hastal─▒klardan ölenler dahil ) 501.91 ki┼čidir.

Yaral─▒ veya hastal─▒ktan ötürü hastanede tedavi edilenler; 3. 059.205 ki┼čidir.

Hastanelerden taburcu edilenler; 2.167.841 ki┼čidir. 891.364 ki┼či ise özürlü olarak ya┼čamlar─▒n─▒ sürdürmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r.

Sava┼č sonunda 180.256 yaral─▒ ve salg─▒n hastal─▒k kapm─▒┼č 60.116 ki┼činin tedavileri sürüyordu.

Sonuçta; Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun 18 milyonluk nüfusu içersinden üç milyon insan ölmü┼č, yaralanm─▒┼č, sakat kalm─▒┼č ve kaybolmu┼čtu. Say─▒l─▒ olan ayd─▒n ve okumu┼č ki┼či say─▒s─▒nda da onar─▒lmas─▒ güç kay─▒plar ortaya ç─▒km─▒┼čt─▒.

─░ngiliz ve Frans─▒zlar, 100 bin civar─▒nda Türk askerini tutsak alm─▒┼člar, 60 bine yak─▒n Türk tutsak da Rusya’n─▒n eline geçmi┼čti.

Binlerce Türk Ermeniler taraf─▒ndan katledilmi┼č, binlerce Ermeni de tehcir nedeniyle canlar─▒n─▒ vermi┼čti.

 Avrupa’da ba─čla┼č─▒k güç dengesini olu┼čturan ─░ngiltere, Fransa ve Rusya; “Hasta Adam” olarak nitelendirdikleri Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunun art─▒k tükendi─či ve topraklar─▒n─▒n payla┼č─▒lmas─▒ zaman─▒n─▒n geldi─či dü┼čüncesindeydiler. Sava┼č─▒n ayak seslerinin duyulmaya ba┼člad─▒─č─▒ evrede, Türkiye’nin ittifak aray─▒┼č çabalar─▒, bu ülkelerin kendi amaçlar─▒ do─črultusunda reddedilmi┼čti. Terazinin öteki taraf─▒nda ise Almanya ve Avusturya - Macaristan imparatorluklar─▒ bulunuyordu. Almanya’ya hükmeden Kayzer Wilhelm II, y─▒llard─▒r izledi─či tutumuyla, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’na en yak─▒n görünen liderdi. Almanya taraf─▒ndan kuramsalla┼čt─▒r─▒lan “Drang Nach Osten” (do─čuya yöneli┼č politikas─▒), ─░slam halklar─▒n─▒ hedef alarak siyasi, ekonomik ve stratejik, yakla┼č─▒mlarla y─▒llard─▒r yürütülmekteydi.

Almanya, bu dönemde ortak projeler üretebilece─či en önemli faktörü, Enver Pa┼ča’y─▒ ke┼čfedecekti. Vatan─▒ kurtaracak ki┼či olarak betimlenen Enver Pa┼ča, hürriyet kahraman─▒ tan─▒m─▒yla tarih sahnesine ç─▒km─▒┼č, Trablusgarp ve Balkan sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda ününü peki┼čtirmi┼čti. 23 Ocak 1913 günü gerçekle┼čen Bab─▒ali darbesiyle hükümeti deviren Enver, zorla sadarete getirdi─či Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n 12 Haziranda öldürülmesinden sonra ─░ttihak ve Terakki Partisi’nin deste─čiyle, Harbiye Naz─▒rl─▒─č─▒na atanarak ba┼č döndürücü yükseli┼čini sürdürüyordu. Özgürlükçü anlay─▒┼č─▒ ve Balkan yenilgisinin utanc─▒n─▒ ta┼č─▒yan ordu içerisinde uygulad─▒─č─▒ reformlarla umut veren Enver Pa┼ča k─▒sa sürede Türkiye’nin tek hâkimi konumuna gelecekti.

Berlin’de bulundu─ču askerî ata┼čelik görevi döneminde Alman ulusuna hayranl─▒k duyan ve Alman Silahl─▒ Kuvvetlerinin yenilmezli─čine inanan ve tüm ─░slam ülkeleri ba─člam─▒nda, Türklük imaj─▒ yeniden de─čer kazanacakt─▒. Enver Pa┼ča’ya göre, bu hedeflere ula┼č─▒lmas─▒ ancak Almanya ile i┼č birli─či Enver Pa┼ča, ütopik dü┼čüncelere sahipti. 33 ya┼č─▒nda ülkenin önderli─či f─▒rsat─▒ndan yararlanarak, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nu daha güçlü k─▒l─▒p ─░ttihak ve Terakki Partisi’nin ─░slamc─▒ -Türkçü anlay─▒┼č─▒n─▒ daha da ileriye götürecek, M─▒s─▒r’─▒ yeniden fethedip, Transkafkasya’y─▒ özgürlü─čüne kavu┼čturacakt─▒.

28 Haziran 1914 günü Saray Bosna’y─▒ ziyaret eden Avusturya Veliaht’─▒ Ferdinand’─▒n katledilmesinden sonra insanlar─▒n neden oldu─ču büyük afetin perdeleri aç─▒ld─▒ ve pe┼č pe┼če aç─▒klanan sava┼č ilanlar─▒yla Birinci Dünya Sava┼č─▒ ba┼člad─▒.

Sava┼č─▒n ba┼č─▒nda, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču silahl─▒ ve sava┼ča haz─▒r bir tarafs─▒zl─▒k politikas─▒ uygulama yolunu seçmi┼čti, 3 A─čustos’ta seferberlik ilan edildi.

2 A─čustos 1914 tarihinde ise önceleri gizli tutulan Türk-Alman ─░ttifak Anla┼čmas─▒ imzalanm─▒┼čt─▒. Sonradan yap─▒lan ek anla┼čmalarla da Türk ordusu Alman askerî yard─▒mlar─▒n─▒n ve Alman Yüksek Komutanl─▒─č─▒ planlar─▒n─▒n uygulanmas─▒na uyum gösterme çizgisine çekildi. Sava┼č sürecinde, Çanakkale ve Kut zaferlerinden sonra imzalanan bir di─čer anla┼čma ise Türkiye’nin Müttefiklerle bar─▒┼č yapmas─▒n─▒ engellemek amac─▒yla kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒. 28 Eylül 1916 tarihli bu anla┼čma; “Her iki ulus, topraklar─▒ dü┼čman i┼čgalinden temizlenmedikçe sava┼čtan çekilmeyecek ve itilaf devletleriyle bar─▒┼č anla┼čmas─▒ yapmayacak.” Ko┼čulunu ta┼č─▒yordu.

Enver Pa┼ča, öncelikle orduya el atm─▒┼čt─▒. Saraya yak─▒nl─▒klar─▒ dolay─▒s─▒yla pa┼čal─▒─ča getirilen ya da ya┼č─▒ ilerlemi┼č 280 general ve yapay terfi ettirilmi┼č üstrütbeli subay emekli edildi. Radikal bir anlay─▒┼čla, Alman askerî heyetinin uygulamalar─▒ ve komuta kademelerine atanm─▒┼č kalifiye genç subaylar─▒n emekleriyle, silahl─▒ kuvvetlere yeni bir ruh a┼č─▒lanmaya, ça─čda┼č bir e─čitim verilmeye ba┼čland─▒. Çok az bir süre olmas─▒na kar┼č─▒n, kara ve deniz kuvvetlerinde önemli ad─▒mlar at─▒ld─▒, Hava s─▒n─▒f─▒n─▒n da temelleri güçlendirildi. Alman askerî heyeti mensuplar─▒, bir taraftan Türk ordusunun e─čitimiyle ilgilendiler, bir taraftan da Türkiye’nin Almanlar─▒n sava┼ča kat─▒lmas─▒ için ellerinden geleni yapt─▒lar. Bu heyetle gelen subaylar sava┼č s─▒ras─▒nda Türk cepheleri ve karargâhlar─▒nda önemli roller üstlenecekti.

Türkiye’yi sava┼ča sürükleyen olaylar zinciri Akdeniz’in uzak bir kö┼česinde ba┼člad─▒. Sava┼č─▒n ilan edilmesinden sonra ─░ngiliz Donanmas─▒ taraf─▒ndan izlenen Alman Goeben ve Breslau sava┼č gemileri rotalar─▒n─▒ Türkiye’ye çevirdiler. Heyecanl─▒ bir takip sonucu Çanakkale önlerine ula┼čan gemiler, Enver Pa┼ča’n─▒n verdi─či izinle 10 A─čustos günü Bo─čaza al─▒nd─▒lar. Müttefiklerin yo─čun bask─▒s─▒, gemilerin Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan sat─▒n al─▒nd─▒─č─▒n─▒n aç─▒klanmas─▒yla son buldu. Goeben Yavuz, Breslau da Midilli adlar─▒n─▒ alm─▒┼člard─▒. Gönderlere Türk bayraklar─▒ çekildi ve Alman denizciler ba┼člar─▒ndaki kepleri, Türk bahriyelilerinin kulland─▒─č─▒ feslerle de─či┼čtirdi. Asl─▒nda sat─▒┼č gerçekle┼čmemi┼čti. Gemilerle gelen Amiral Souchon, Donanma 1. Komutanl─▒─č─▒na atand─▒. Art─▒k Türkiye taraf─▒n─▒ seçerek rengini belirlemi┼čti. Ancak, Almanlar─▒n Marn’da yenilmeleri, ─░talya’n─▒n ─░ttifak devletlerine kat─▒lmay─▒┼č─▒, Romanya’n─▒n belirsizlik politikas─▒ ve Bulgaristan’─▒n karars─▒zl─▒─č─▒ gibi çok önemli etkenler göze al─▒nmad─▒.

Alman ordusu Bat─▒ ve Galiçya a─č─▒rl─▒kl─▒ do─ču cephelerinde durdurulmu┼čtu. Alman Yüksek Komutanl─▒─č─▒, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun sava┼ča kat─▒lmas─▒n─▒ ve cephelerde, üzerine binen yükün hafiflemesini amaçl─▒yordu. Almanlar─▒n ana hedefi; Türk Ordusunun Kafkaslara ve M─▒s─▒r’a ilerlemesiyle, büyük boyutlarda Rus ve ─░ngiliz gücünün angaje edilmesine odaklanm─▒┼čt─▒. Bu süreçte Alman Elçisi Wangenheim, Türkiye’nin sava┼ča bir an önce kat─▒lmas─▒n─▒ sa─člamak amac─▒yla yo─čun bir çal─▒┼čma içine girmi┼čti. Elçinin en önemli yard─▒mc─▒s─▒ ise Amiral Souchon’du. Yavuz ve Midilli yazl─▒k Rus sefaretinin önünde demir at─▒yor, gemilerde bulunan personel ba┼člar─▒na Alman keplerini giyip, “Deutschland Über Alles” diye hayk─▒rarak ulusal mar┼člar─▒n─▒ söylüyorlard─▒. ─░ngiliz Deniz Kuvvetleri yard─▒m heyeti ba┼čkan─▒ Amiral Limpus ve subaylar─▒ Türkiye’yi terk etmi┼člerdi. Seferberlikten sonra orduya kat─▒lan ve Alman e─čitimi alan askerler kaz ad─▒mlar─▒yla yürüyor, Alman militarizm ve yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒ kalplerinde “esir Türklerin kurtar─▒lmas─▒ ve fetih ate┼či” yak─▒lm─▒┼č genç Türk subaylar─▒ üzerinde etkili oluyordu. Geçen sürede, Silahl─▒ kuvvetlerin performans─▒ üzerinde olumlu etkiler yarat─▒lm─▒┼č olmas─▒ bir gerçekti. Türk insan─▒n─▒n içinde mevcut olan geleneksel sava┼čç─▒ ruhu yeniden canland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.

Seferberlik tamamlan─▒yordu, ancak silah ve cephane eksikti. Sava┼čta en önemli etmenlerden biri olan lojistik kurulu┼člar henüz yeterli de─čildi. Ula┼č─▒m araç ve gereçleri de son derece k─▒s─▒tl─▒yd─▒. Bu süreçte amiral Souchon, defalarca Genelkurmaya ba┼čvurarak donanman─▒n Karadeniz’e aç─▒lmas─▒n─▒ talep etmi┼čti. Amiral’in gerekçesi; Türk denizcilerinin, y─▒llarca süren ihmal sonunda aç─▒k deniz ko┼čullar─▒na uyum sa─člayamamalar─▒yd─▒. Askerî ve politik Alman bask─▒s─▒na daha fazla dayanamayan Enver Pa┼ča, 26 Ekim günü donanman─▒n Karadeniz’e ç─▒karak tatbikat yapmas─▒na izin verdi. On bir sava┼č gemisi 27 Kas─▒m sabah─▒ denize aç─▒ld─▒ ve Amiral Souchon’un emriyle, rastlad─▒klar─▒ birkaç Rus gemisini bat─▒rarak 29 Ekim 1914 sabah─▒ Odessa, Sivastopol ve Novrosiski limanlar─▒n─▒ bombalad─▒lar. Tarihte “Karadeniz Olay─▒” ad─▒yla an─▒lan ve sava┼č ilan edilmeden gerçekle┼čen bu eylem asl─▒nda askerî eti─če uygun de─čildi. Almanlar Enver Pa┼ča’n─▒n sözlü ve yaz─▒l─▒ emirleriyle harekete geçtiklerini aç─▒klam─▒┼člard─▒r. Sözlü emrin hiçbir tan─▒─č─▒ yoktur. Yaz─▒l─▒ emrin ise yaln─▒zca Birinci Dünya Birinci Dünya Sava┼č─▒nda Türkiye’de görev yapan asker - tarihçi Carl Mühlman taraf─▒ndan Alman ar┼čivlerinde bulundu─ču iddia edilmi┼čtir. Nedense hiçbir Türk ara┼čt─▒rmac─▒ bu emre ula┼čamam─▒┼č ve emrin bir kopyas─▒ günümüze kadar yay─▒mlanmam─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ Hükümeti, Karadeniz olay─▒n─▒n Ruslar taraf─▒ndan ba┼člat─▒ld─▒─č─▒n─▒, ilk ate┼čin Rus sava┼č gemileri taraf─▒ndan aç─▒ld─▒─č─▒ sav─▒n─▒ öne sürdü. Art─▒k sava┼ča giri┼či önlemek olanaks─▒zd─▒.

1 Kas─▒m 1914 tarihinde Rus ordusu, Türkiye’nin do─ču s─▒n─▒rlar─▒na do─čru ileri harekât ba┼člatt─▒. ─░ngiliz ve Frans─▒z karma donanmas─▒na ba─čl─▒ sava┼č gemileri, 3 Kas─▒m günü Çanakkale Bo─čaz─▒ giri┼čindeki tabyalar─▒ bombard─▒man etti. Bu geli┼čmeler üzerine Osmanl─▒ Devleti, 11 Kas─▒m 1914 tarihinde Müttefik devletlere kar┼č─▒ sava┼č açt─▒.

 Türk Ordusu Birinci Dünya Sava┼č─▒’nda 12 cephede yer alarak sava┼člara kat─▒lm─▒┼čt─▒r.

 Do─ču Cephesi: Karadeniz’den ─░ran’a kadar uzanan ve Ruslarla çarp─▒┼č─▒lan cephedir

Irak Cephesi: Fav yar─▒madas─▒na yap─▒lan ─░ngiliz amfibi harekât─▒yla ba┼člayarak Irak’ta ─░ngilizlerle sava┼č─▒lan cephedir

 Çanakkale Cephesi: Çanakkale Bo─čaz─▒’n─▒n ─░ngiliz ve Frans─▒z kuvvetleriyle zorlanmas─▒yla ba┼člayarak kanl─▒ kara muharebelerinin yap─▒ld─▒─č─▒ cephedir

 Filistin - Suriye Cephesi: Türk Ordusu taraf─▒ndan yap─▒lan iki ba┼čar─▒s─▒z Süvey┼č kanal─▒ harekât─▒ ve ─░ngiliz kar┼č─▒ sald─▒r─▒s─▒yla süren cephedir

 Galiçya Cephesi: Bir Türk kolordusunun Galiçya’ya gönderilmesiyle kat─▒ld─▒─č─▒m─▒z cephedir

 Romanya Cephesi: Bir Türk kolordusunun Romanya’ya gönderilmesiyle kat─▒ld─▒─č─▒m─▒z cephedir

 Makedonya - Bat─▒ Trakya Cepheleri:

Bir Türk kolordusunun Makedonya’ya ve bir Türk takviyeli piyade alay─▒n─▒n Bulgaristan’a gönderilmeleriyle kat─▒ld─▒─č─▒m─▒z cephelerdir

 Yemen ve Hicaz Cepheleri: Türk ordusunun Arap yar─▒madas─▒nda kat─▒ld─▒─č─▒ muharebeler ve destans─▒ Medine savunmas─▒n─▒n ya┼čand─▒─č─▒ cephelerdir

 

─░ran ve Kuzey Afrika Cepheleri: Bu ülkelerde ya┼čayan Müslüman halk─▒n i┼čgallere kar┼č─▒ ayaklanmas─▒n─▒ amaçlayan Te┼čkilat-─▒ mahsusa kökenli gayri nizami çat─▒┼čmalar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ cephelerdir.

 De─čerli kat─▒l─▒mc─▒lar, sizlere ┼čimdi bu cephelerle ilgili bilgiler arz etmek isterim:

  Do─ču Cephesi;

Karadeniz olay─▒ndan sonra 1 Kas─▒m 1914 günü Rus ordusu, Türk s─▒n─▒r─▒n─▒ geçerek ileri harekat ba┼člatt─▒. Rus ilerleyi┼či yap─▒lan iki muharebe ile durduruldu. 7- 12 Kas─▒m günleri gerçekle┼čen Köprüköy ve 17- 20 Kas─▒m günü yap─▒lan Azap muharebeleri Türk zaferleriyle sonuçlanm─▒┼čt─▒.

Ruslar─▒ durduran 3. Türk ordusu, verdi─či a─č─▒r kay─▒plar nedeniyle çekilen Ruslar─▒ izleyemedi ve tekrarlanabilecek Rus sald─▒r─▒lar─▒n─▒ önlemek amac─▒yla 10km kadar geri çekilerek yeni bir savunma hatt─▒ olu┼čturdu.

Do─ču Cephesine gönderilen birlikler.

Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču Birinci Dünya sava┼č─▒┼č─▒na kat─▒lmad─▒─č─▒ ve silahl─▒ tarafs─▒zl─▒k ilan etti─či dönemde, Avrupa – Do─ču cephesine kayd─▒r─▒lan Rus birliklerinin eksikli─či nedeniyle Kafkas s─▒n─▒r─▒ndaki kuvvet dengesi asker say─▒s─▒ aç─▒s─▒ndan e┼čitlenmi┼čti. Ancak, Rus ordusu daha iyi donat─▒lm─▒┼č, güçlü topçu birlikleriyle ça─čda┼č silah ve araç – gereçlere sahipti.

Türk ordusunun en zay─▒f taraf─▒ ise e─čitim yetersizli─čiydi. Birlikler aras─▒nda yer alan a┼čiret süvari alaylar─▒ muharebelerde ba┼čar─▒l─▒ olamam─▒┼čt─▒.

Bir Konvoy Do─ču Cephesinde

Mevsim ilerliyor ve k─▒┼č yakla┼č─▒yordu. ─░ki taraf da cephede büyük bir hareketlilik beklemiyordu.

  Bu a┼čamada devreye Alman Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ girdi. Bat─▒ cephesinde siper sava┼člar─▒ sürüyor, do─čuda Galiçya cephesinde Avusturyal─▒lar, Ruslar─▒n kar┼č─▒s─▒nda geri çekiliyordu. Almanlar, Kafkas s─▒n─▒r─▒nda yap─▒lacak bir Türk sald─▒r─▒s─▒n─▒n do─ču cephesini rahatlataca─č─▒n─▒ dü┼čünüyorlard─▒. Berlin’de bulunan Türk askeri Ata┼česinin raporu tam da bu günlerde ─░stanbul’a ula┼čt─▒. Ata┼če, Alman Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ndan ald─▒─č─▒ bilgilerle raporunda; “ Rus ordusunun ku┼čatma harekatlar─▒ndan çok etkilendi─čini, arkalar─▒nda dü┼čman birlikleri gören Ruslar─▒n hemen geri çekildiklerini “ yazm─▒┼čt─▒.

Türk Genelkurmay─▒nda görevli Alman üst subaylar─▒n─▒n da etkisiyle Ba┼čkomutan Vekili Enver Pa┼ča, bir ku┼čatma sald─▒r─▒s─▒yla Ruslar─▒ s─▒n─▒r─▒n d─▒┼č─▒na sürmeye karar verdi. Hedef Sar─▒kam─▒┼č’t─▒.

Tarihin en ac─▒ trajedilerinden biri olan Sar─▒kam─▒┼č sava┼č─▒ böylece gündeme gelmi┼č oldu.  14 Aral─▒k 1914 günü Enver Pa┼ča yan─▒nda Alman yard─▒mc─▒lar─▒yla birlikte Köprüköy’e geldi. 3. ordu karargah─▒nda yap─▒lan bir toplant─▒da, Hasan ─░zzet Pa┼ča harekata kar┼č─▒ ç─▒kt─▒ ve hakl─▒ neden olarak mevsimi öne sürdü. 3. ordu Komutan─▒na göre, ku┼čatma plan─▒ ancak ilkbaharda uygulanabilirdi. Ba┼čkomutan vekili, Hasan ─░zzet Pa┼ča’y─▒ görevden alarak 3. ordu komutanl─▒─č─▒n─▒ üstlendi.

Birinci Dünya Sava┼č─▒ndaki Türk cephelerinde Enver Pa┼ča’n─▒n en etkin oldu─ču, kendisinin de ate┼č hatt─▒nda bulundu─ču ve yenilgiyi bizzat ya┼čad─▒─č─▒ tek sava┼č, Sar─▒kam─▒┼č’t─▒r.

Türk ve Alman kurmaylar─▒nca haz─▒rlanan ve Enver Pa┼ča ile Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča’n─▒n üzerinde ayr─▒ca çal─▒┼čt─▒klar─▒ Sar─▒kam─▒┼č ihata ( çevirme ) plan─▒ asl─▒nda mükemmeldi. Dü┼čünülmeyen, Aral─▒k ay─▒n─▒n inan─▒lmaz zorluktaki iklim ve do─ča ko┼čullar─▒yd─▒. Plana göre; Bir Kolordu, cephede dü┼čman─▒ kar┼č─▒s─▒na alarak hareketsiz hale getirecek, iki Kolordu Ruslar─▒ kuzeyden ku┼čatarak Sar─▒kam─▒┼č kasabas─▒n─▒ ele geçirecekti.

Cephe hatt─▒n─▒n 35km gerisinde olan kasaban─▒n al─▒nmas─▒yla arada kalan büyük çapta Rus kuvveti imha edilmi┼č olacakt─▒. Diz boyu karla kapl─▒, 3000m yükseklikteki da─člar üzerinden ve yol bulunmayan arazide yap─▒lacak ileri yürüyü┼č büyük risk ta┼č─▒yordu. Birliklerin k─▒┼č donan─▒mlar─▒ yeterli de─čildi. ─░stanbul’dan yola ç─▒kar─▒lan k─▒┼čl─▒k giysi ve di─čer lojistik ikmali tamamlayacak malzemelerin yüklendi─či gemiler, Karadeniz’de Rus Donanmas─▒ taraf─▒ndan bat─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.

Dondurucu so─čukta ( -20 derece ) ba┼člayan harekat, korkunç bir yenilgiyle sona erdi. Ya─čan kar─▒n da etkisiyle birlikler da─č─▒ld─▒. Mehmetçiklerin büyük k─▒sm─▒ dü┼čmana tek bir mermi atamadan donarak ┼čehit oldular. Sar─▒kam─▒┼č’a girebilen 300 kadar asker de geri püskürtüldü.

22 Aral─▒k 1914 - 15 Ocak 1915 tarihleri aras─▒nda gerçekle┼čen muharebenin sonunda 3. Ordu tümüyle elden ç─▒km─▒┼čt─▒. Verilen kay─▒p say─▒s─▒ 60.000 kadard─▒. Bazen mangalara komuta eden, bazen bir bataryaya ate┼č açt─▒rarak oradan oraya ko┼čturan Enver Pa┼ča her ┼čeyin bitti─či anda can─▒n─▒ zor kurtararak, yerine Tu─čgeneralli─če yükseltti─či saray damad─▒ Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼čay─▒ b─▒rak─▒p, ─░stanbul’a döndü.

 Sar─▒kam─▒┼č yenilgisinden sonra 3. Ordu, elde kalan zay─▒f birlikleriyle Azap mevzilerine çekilmi┼č, alabildi─či takviye güçlerle Rus sald─▒r─▒lar─▒n─▒ önleme amac─▒yla haz─▒rlan─▒yordu.

Rus’lar ileri harekata 1915 y─▒l─▒n─▒n Nisan ay─▒nda ba┼člad─▒. Ayn─▒ zamanda Van Ermenileri ayaklanm─▒┼č, Türk Ordusu, isyanc─▒larla da ayr─▒ca u─čra┼čmak zorunda kalm─▒┼čt─▒.  Tortum ve Malazgirt yönünden Erzurum’a ilerleyen dü┼čman birlikleri, birinci ve ikinci Tortum sava┼člar─▒ndaki ba┼čar─▒l─▒ savunma ile durduruldu. Güney bölgesinde ise ba┼čar─▒l─▒ olan Ruslar, 11 May─▒sta Malazgirt’i 16 May─▒sta da Van’─▒ ele geçirdiler. Cepheye bir milyona yak─▒n asker süren Rus’lar 11 Ocak 1916 tarihinde sald─▒r─▒lar─▒n─▒ yenilediler. Kanl─▒ bir muharebe sürecinden sonra, 16 ┼×ubat günü Erzurum i┼čgal edildi. Ertesi gün de Rus’lar Mu┼č’a giriyordu.

 

  1916 ve 1917 y─▒llar─▒ aras─▒nda Rus ordusu, Do─ču Anadolu’daki ilerleyi┼člerini sürdürerek, Erzincan ve Trabzon’u da ele geçirmeyi ba┼čard─▒. Ekim Devriminden sonra kendi bünyesi içersinde çöken Ruslarla 16 Aral─▒k 1917 tarihinde Erzurum’da bir ate┼č – kes anla┼čmas─▒ yap─▒ld─▒. Do─ču cephesinde bir türlü silahlar susam─▒yordu. Bu kez Ermeniler Do─ču Anadolu’yu terk eden Ruslar─▒n b─▒rakt─▒klar─▒ yerlere yerle┼čmi┼čler ve Türk halka kar┼č─▒ katliamlara ba┼člam─▒┼člard─▒. 1918 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda harekete geçen 3. ordu, tüm do─ču Anadolu’yu ele geçirerek sava┼ča son verdi.

3 Mart 1918’de yap─▒lan Brest-Litovsk anla┼čmas─▒ndan sonra, 1897 sava┼č─▒ndan beri Ruslar taraf─▒ndan i┼čgal edilen Kars, Batum ve Ardahan yine Osmanl─▒ Topra─č─▒ oldular. Do─čan f─▒rsattan yararlanan Türk ordusu ilerleyerek, Gümrü, Bakü, Derbent, Gence, Tebriz ve Rumiye kentlerini ele geçirdi.

Bu fetih co─črafyas─▒, Mondros mütarekesi ko┼čullar─▒yla son bulacak, Türk Ordusu Anadolu s─▒n─▒rlar─▒ içersine çekilecekti. 

 Irak -  -─░ran Cepheleri:

Osmanl─▒ imparatorlu─čunun Birinci Dünya Sava┼č─▒na kat─▒lmas─▒ndan alt─▒ gün önce; 5 Kas─▒m 1914 günü ─░ngiliz birlikleri Basra Körfezine akan ┼×ettülarap Nehri a─čz─▒nda buluna Fav yar─▒madas─▒na amfibi bir harekat düzenledi. Karaya ç─▒kan kuvvetler, zay─▒f Türk birliklerini yenerek ileri yürüyü┼člerini sürdürüp, 21 Kas─▒m günü Basata’y─▒ ve 9 Aral─▒kta da Kurna’y─▒ ele geçirdiler.

 Sava┼č─▒n ba┼člang─▒ç sürecinde Irak’ta seferberlik çal─▒┼čmalar─▒ yeterli derecede verimli olamam─▒┼čt─▒. Kurulu┼č düzenine geçen birliklerin tüm erat─▒ Arap’t─▒. Devlete ba─čl─▒l─▒klar─▒ zay─▒f, e─čitim düzeyleri dü┼čük, moralleri bozuk askerlerden olu┼čan bu birliklerle ─░ngilizlerin ileri yürüyü┼čünü durdurmak olanaks─▒zd─▒.

Kazand─▒klar─▒ ba┼čar─▒lardan sonra sald─▒r─▒lar─▒n─▒ Basra yönünde geli┼čtiren ─░ngiliz birlikleri, Seyhan yöresinde Türk mukavemetiyle kar┼č─▒la┼čt─▒. ─░ngilizlerin üstün gücü kar┼č─▒s─▒nda tutunamayan Türk birlikleri, Katüzzeyn mevkisine çekilerek direni┼člerini sürdürmeye çal─▒┼čt─▒lar. Arap kökenli askerlerin firar etmeleri ve yerel halk─▒n dü┼čmanca tutumuna ─░ngiliz nehir filosunun bombard─▒manlar─▒ da eklenince Türk kuvvetlerini yöneten Irak ve Havalisi Komutan─▒ Cavit Pa┼ča, Basra’y─▒ savunmaktan vazgeçerek birliklerini, Dicle ve F─▒rat nehirlerinin birle┼čti─či Kurna mevkisine kadar geri çekti. Basra 23 Aral─▒k 1914 tarihinde ─░ngilizler taraf─▒ndan i┼čgal edildi.

Sava┼č soluk almadan sürmekteydi. ─░ngilizler bu kez de Kurna’ya sald─▒rd─▒lar ve çetin bir muharebeden sonra Türk kuvvetlerini tutsak ederek, tüm Güney Irak’─▒ ele geçirmi┼č oldular. Bu zaman diliminde, Irak’tan çok uzakta ─░stanbul’da bulunan Te┼čkilat-─▒ Mahsusa binas─▒nda Irak’taki sava┼č─▒n kaderini etkileyecek toplant─▒lar yap─▒l─▒yordu.  Gönüllü kat─▒l─▒mlarla kurulan Osmanc─▒k Taburunun Irak cephesinde kullanmas─▒ karar─▒ al─▒nm─▒┼čt─▒. Bu taburun erat─▒, ço─čunlukla Koceeli ve Rumeli yörelerinden gelmi┼č, gerilla sava┼člar─▒na kat─▒larak deneyimler geçirmi┼č gönüllülerdi.   Süleyman Askeri Bey komutas─▒ndaki Osmanc─▒k Taburu ve ─░stanbul itfaiye Alay─▒, 23 Kas─▒m günü ─░stanbul’dan yola ç─▒kt─▒lar.

2 Ocak 1915 günü Cavit Pa┼ča, Irak Genel Komutanl─▒─č─▒ görevini Yarbay Süleyman Askeri Bey’e devretti. Sava┼čç─▒ karakterine uygun olarak h─▒zla harekete geçen Süleyman Askeri Bey, 20 Ocakta birinci Rota muharebesinde yaraland─▒.

14 Nisan 1915 tarihinde gerçekle┼čen ┼×uayyibe sava┼č─▒nda ise Türk birlikleri a─č─▒r bir yenilgiye u─črad─▒. Osmanc─▒k taburunun büyük ço─čunlu─ču ─░ngilizler taraf─▒ndan tutsak al─▒nd─▒. Yaras─▒ henüz iyile┼čmemi┼č ve çat─▒┼čmay─▒ yat─▒r─▒ld─▒─č─▒ sedyeden izleyen Yarbay Süleyman Askeri Bey, yenilgiyi kabullenemeyerek,  tabancas─▒yla ya┼čam─▒na son verdi.

Osmanc─▒k Taburunun k─▒sa süren ┼čanl─▒ serüveninden sonra, ─░ki taraf içinde sonuca ula┼č─▒lamayan bir dizi kanl─▒ muharebe ya┼čand─▒. Türkler Basra’y─▒ geri almak, ─░ngilizler de Ba─čdat’a ula┼čmak amac─▒ndayd─▒lar. ─░ki tarafta kuvvetlerini takviye ediyordu.

28 Eylülde Birinci Kut-ul Amare sava┼č─▒n─▒ kazanan ─░ngiliz Generali Towshend komutas─▒ndaki ─░ngilizler, Türk birliklerini çekildi─či Selman─▒pak mevzilerine ku┼čat─▒c─▒ biçimde taaruz etti. Towshend’in bilemedi─či gerçek, bu a┼čamada do─ču ve Suriye – Filistin cephelerinden Irak’─▒ takviye için gelen güçlü Türk birliklerinin varl─▒─č─▒yd─▒. 51. Türk Tümenin yapt─▒─č─▒ kar┼č─▒ sald─▒r─▒ ile yenilen ─░ngiliz birlikleri 150km geride bulunan Kut-ul Amare kasaba ve mevzilerine çekilmek zorunda kald─▒.

 Üst rütbeli ─░ngiliz esirleri Kut'da

Nurettin  Pa┼ča komutas─▒ndaki Türk birlikleri ileri yürüyü┼člerini sürdürerek 15 Aral─▒k 1915 tarihinde Kut ku┼čatmas─▒n─▒ ba┼člatt─▒lar.

4.5 Ay kanl─▒ çat─▒┼čmalar ya┼čand─▒. ─░ngiltere her yöntemi kullanarak ( Rü┼čvet teklif etmek dahil ) ku┼čatma al─▒ndaki askerlerini kurtarma u─čra┼č─▒ devralan verdi.

19 Nisan günü komutay─▒ devralan Halil Pa┼ča, ku┼čatmay─▒ sürdürerek sonunda 29 Nisan 1916 günü General Towshend kuvvetlerini ko┼čulsuz olarak teslim ald─▒.

─░ngiliz askeri tarihinde bir ilk ya┼čanm─▒┼čt─▒. 5 General, 481 Subay ve 13.300 Er Türkler taraf─▒ndan tutsak edildi. Kut’taki ─░ngiliz kay─▒plar─▒ ölenler ve esir al─▒nanlarla birlikte 40.000e ula┼čm─▒┼čt─▒.

Kut civar─▒ndaki muharebelerde Türklerin kay─▒plar─▒ da yüksekti; 300 Subay ve 10.000 Er ┼čehit dü┼čtü.

Kut ku┼čatmas─▒ s─▒ras─▒nda Irak cephesinde, s─▒n─▒r─▒ geçerek ilerleyen bir Rus süvari tümeni ortaya ç─▒kt─▒. Ruslar─▒n amac─▒ Ba─čdat’─▒n Kuzey do─čusundaki Kan─▒kin kentini almakt─▒. 13. Türk Tümeni bölgeye kayd─▒r─▒larak Rus sald─▒r─▒s─▒ durduruldu. Kut Zaferinden sonra taaruza geçen Ruslar, yine 13. Kolordunun kar┼č─▒ sald─▒r─▒s─▒yla geriye çekildi.

Kolordu, ilerleyerek, 8 Haziran 1916’da Kasr-─▒ ┼×irin kasabas─▒n─▒ ve Hemedan kentini ele geçirdi. ─░ran’da sürdürülen harekat, ikmal merkezlerinin uzakl─▒─č─▒ nedeniyle daha fazla geli┼čemeyecekti. 

Irak cephesinde iki tarafta birden sava┼čmaya ba┼člayan Türk birlikleri, güneyden ilerleyen ─░ngilizler, Ba─čdat’a yakla┼č─▒yor, Do─čuda ise Ruslar Musul’u zorluyordu. Rus sald─▒r─▒s─▒ Revendiz’de durduruldu, ancak 25 ┼čubat 1917’de Kut’u tekrar ele geçiren ─░ngilizler,  11 Mart 1917’de Ba─čdat’a girdiler.

Sovyet devriminin rahatla┼čt─▒rd─▒─č─▒ ko┼čullarla gev┼čeyen Rus sald─▒r─▒lar─▒na uzun süre direnen Musul, silah b─▒rak─▒┼čmas─▒ndan sonra 30 Ekim 1918’de 6. Ordu Komutan─▒ Ali ─░hsan Sabis Pa┼ča taraf─▒ndan ─░ngilizlere teslim edildi.

 Çanakkale Cephesi:

 Çanakkale Sava┼č─▒, tarihin en önemli sava┼člar─▒ndan biri olarak kabul edilir. Bu büyük mücadelede tasarlanan stratejik amaçlar, sava┼č─▒n sonuçlar─▒ ve sava┼č süresince uygulanan ilkler, Gelibolu Yar─▒madas─▒nda ya┼čananlar─▒n günümüzde bile ilgi oda─č─▒ olmas─▒n─▒n ve her yönüyle ara┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒n nedenleridir.

Çanakkale Siperlerinde Türk askerleri

Müttefiklerin Çanakkale seferi, Temelde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunu y─▒karak topraklar─▒n─▒ payla┼čmak ve Ruslarla birle┼čerek, Çarl─▒─č─▒n ütopik “s─▒cak denizlere aç─▒lma“ rüyas─▒n─▒ gerçekle┼čtirmeyi amaçl─▒yordu. Türk Ordusunun direni┼či, 1917 devrimine giden yolun aç─▒lmas─▒n─▒ ve 20. Yüzy─▒l─▒n sonlar─▒na kadar sürecek yeni jeopolitik rekabetin belirlenmesini sa─člad─▒. Ça─čda┼č sava┼č gücü ile uygulanan ilk amfibi harekat Çanakkale’de gerçekle┼čti. Donanma, karaya ç─▒kan birliklere toplar─▒yla destek verdi. Geni┼č çapl─▒ denizalt─▒ harekat─▒, sava┼č boyunca, yar─▒madaya yakla┼čma sular─▒nda, bo─čazda ve Marmara denizinde aral─▒ks─▒z olarak sürdürüldü. Uçak ve Balon gemileri ilk kez bu sava┼čta kullan─▒ld─▒. Hava ve Deniz Hava gücünün önemi Çanakkale sava┼č─▒nda anla┼č─▒ld─▒. Siper sava┼člar─▒nda devrim say─▒labilecek yeni gereçlerin kullan─▒m─▒ ve kar┼č─▒l─▒kl─▒ tüneller kazarak a─č─▒r tahribatlar yapma taktikleri bu sava┼čta denendi. Topçular iki tarafça da her biçimde kullan─▒ld─▒. Hareketli ve sabit bataryalar, kamuflaj, gözetleme, ölçüm ve sald─▒r─▒ öncesi haz─▒rl─▒k ate┼či ba─člamlar─▒nda hiç uygulanmam─▒┼č yöntemler geli┼čtirildi. Makineli tüfeklerin k─▒y─▒c─▒ etkinli─či Gelibolu’da kan─▒tland─▒. Büyük sava┼č─▒n bu birincil laboratuar─▒nda en önemli faktör yine de insan unsuruydu. ─░nsanl─▒k tarihiyle ba┼člay─▒p, günümüze dek süregelen sava┼člarda ola─čan üstü geli┼čen silah sistemlerine kar┼č─▒n, sava┼člar─▒n kaderini her zaman bu silahlar─▒ kullanan askerler belirlemi┼čtir. Gelibolu’da da böyle oldu. Çanakkale sava┼č─▒nda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelen askerlerin çok farkl─▒ özellikleri vard─▒. Birbirlerinden uzak co─črafyalarda ya┼čayan ve kar┼č─▒lar─▒ndaki ulus ya da toplulu─čun ad─▒n─▒ bile duymam─▒┼č olan bu askerler, cephede bulunan derin ve karma┼č─▒k siperlerde vuru┼čarak birbirlerini öldürdüler. Galatasaray Lisesinden mezun ─░stanbullu genç yedek subay, tan─▒mad─▒─č─▒ bir kültürün ölümcül ürünü olarak geli┼čtirilen Kukri hançeriyle ┼čehit edildi. Henüz küçük bir uygar yerle┼čim merkezi bile görememi┼č 17 ya┼č─▒ndaki Maori yerlisi ise sazdan yap─▒lm─▒┼č kulübesinden çok uzaklarda, Anadolulu bir Mehmetçi─čin süngü darbesi ile can verdi. Türk Silahl─▒ Kuvvetleri, sava┼ča kat─▒lan ülke ve sömürge ülkeleri askerlerinin tümünden kökleri daha eskilere dayanan bir geçmi┼če sahipti. Mehmetçik, tarih sayfalar─▒ndan geliyordu. O, zaman sürecinde M─▒s─▒r’dan Viyana önlerine dek sürdürülmü┼č sava┼člarda kendini kan─▒tlam─▒┼čt─▒. Anadolu insan─▒na özgü; dayan─▒kl─▒l─▒k, zor ko┼čullara uyum sa─člama, pratik zeka ve cesareti ile hep ayn─▒yd─▒. Türk askeri itaatkar ve sad─▒kt─▒. Yetkin komutanlarca yönetildikleri sürece dünyan─▒n en iyi sava┼čan askerlerindendi. 1915’te Çanakkale’de de yetenekli ve farkl─▒ bir nesil olu┼čturan subaylar bulunuyordu. Her rütbedeki subaylar öncelikle balkan sava┼č─▒ utanc─▒n─▒ yaras─▒na tuz basar gibi hat─▒rl─▒yor, “ya zafer ya ölüm“ anlay─▒┼č─▒yla göreve gidiyorlard─▒. Enver Pa┼ča’n─▒n gerçekle┼čtirdi─či reformlar sayesinde orduda önemli mevkilere getirilmi┼č olan genç subay nesli, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču tarihindeki en elit subay s─▒n─▒f─▒n─▒ olu┼čturmu┼čtu. Sava┼čan askerlerin kültürel geli┼čimleri, ülkelerine ve milli duygular─▒na ba─čl─▒l─▒klar─▒, al─▒┼čt─▒klar─▒ sosyal ya┼čam ko┼čullar─▒, genlerinde bulunan ─▒rksal sava┼čç─▒l─▒k yetenekleri ve bu askerleri yöneten komuta kadrosunun kalitesi, k─▒saca asker dokusu Çanakkale sava┼č─▒n─▒n kaderini belirlemi┼čtir.

 Çanakkale sava┼č─▒ mü┼čterek dü┼čman donanmas─▒n─▒n bo─čaz─▒ bombalamas─▒yla ba┼člad─▒. 1914 y─▒l─▒n─▒n Kas─▒m ay─▒ sonlar─▒ndaki küçük çapl─▒ bombard─▒manlardan sonra 19 ┼×ubat 1915 günü ilk büyük çapl─▒ sald─▒r─▒da bir k─▒s─▒m tabyalar susturuldu. 25 ┼×ubat’ta ise a─č─▒r ┼čekilde bombalanan methal tabyalar─▒n tümü i┼č göremez hale getirildi. Deniz harekat─▒n─▒n bu evresinde müttefikler 17 Mart’a kadar may─▒n temizleme faaliyetleriyle u─čra┼čarak 18 Mart 1915te büyük sald─▒r─▒lar─▒n─▒ gerçekle┼čtirdiler. Zaferle sonuçlanan günün sonunda, üç sava┼č gemisi kaybeden üç gemileri de yara al─▒p, sava┼č d─▒┼č─▒ kalan müttefikler, deniz yolunun t─▒kanm─▒┼č oldu─čunu anlam─▒┼člard─▒. Devreye Kara Kuvvetleri girdi. Seferin ba┼čkomutan─▒ General Ian Hamilton’un plan─▒na göre; Seddülbahir ve Ar─▒burnu k─▒y─▒lar─▒ esas ç─▒karma bölgeleri olarak belirlenmi┼čti. Karaya ç─▒kar─▒lan güçler, hedeflerini ele geçirerek, yapacaklar─▒ mü┼čterek bir taaruzla Kilitbahir Platosunu ele geçirerek, yar─▒madan─▒n güneyine hakim olacaklard─▒.

Çanakkale’yi General Otto Liman Von Sanders Komutas─▒ndaki 5. ordu savunuyordu. Ordu, iki kolordu olarak tertiplenmi┼čti. 5,7 ve 9. Tümenlerden olu┼čan 3. Kolordu Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒, 3. ve 11. tümenlere sahip 15. Kolordu da Anadolu yakas─▒n─▒ korumakla görevlendirilmi┼čti. Ayr─▒ca ordu ihtiyat─▒ 19. Tümen

Bigal─▒’da konu┼članm─▒┼čt─▒. 5. ordunun savunma plan─▒ sahili oyalay─▒c─▒ küçük birliklerle tutup gözetlemek ve geride gruplar halinde tutulan ana güçlerle taaruz ederek k─▒y─▒ya ç─▒kan dü┼čman birliklerini denize dökmek esas─▒na dayan─▒yordu. Müttefik ç─▒karma harekat─▒ 25 Nisan sabah─▒ ba┼člad─▒.

 Ar─▒burnu bölgesinde Avusturalya – yeni Zelanda kuvvetlerinden olu┼čturulan Anzak Kolordusu yanl─▒┼čl─▒kla ç─▒kt─▒─č─▒ sahilin sert yamaçlar─▒nda, 9. Tümene ba─čl─▒ bir piyade bölü─čü taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒. Kahramanca vuru┼čarak tümüyle imha olan bölü─čün kazand─▒rd─▒─č─▒ süre içersinde uzun bir yürüyü┼č yaparak bölgeye ula┼čan Binba┼č─▒ ┼×efik (Aker) Bey komutas─▒ndaki 27. alay yapt─▒─č─▒ süngü hücumuyla Anzaklar─▒ durdurdu. E┼č zamanda Ordu ihtiyat─▒nda bulunan 19. Tümenin Komutan─▒ Yarbay Mustafa Kemal Bey, hiçbir emir almadan, kendi insiyatifiyle yan─▒nda getirdi─či 57. Alay ve bir da─č topçu bataryas─▒yla sava┼ča kat─▒ld─▒.

Mustafa Kemal, geri çekilen erlere ünlü “cephaneniz yoksa süngünüz var” emrini vererek tarih sahnesindeki yerini 25 Nisan günü alm─▒┼č oldu ve sava┼č─▒n kaderini ilk kez belirledi. Kocaçimen tepesi üzerinden yap─▒lan Türk taaruzu sonunda savunma sava┼č─▒ zafere dönü┼čtü. Ö─čleden sonra 19. Tümene ba─čl─▒ di─čer iki alay─▒n da sava┼č alan─▒na gelmesiyle güçlenen Türk birlikleri, sava┼č─▒n sonuna kadar sürecek kar┼č─▒l─▒kl─▒ mevzi tertiplenmesinin temelini att─▒lar.

Seddülbahir Bölgesinde karaya ç─▒kan ─░ngilizlerin yeni kurulmu┼č güçlü 29. tümeni, 26. Alay─▒n 3. taburu taraf─▒ndan kar┼č─▒land─▒. Türk taburu ola─čan üstü bir sava┼čç─▒l─▒k ruhu sergileyerek 10 taburluk dü┼čman gücünü fazla derinlere ilerleyemeden durdurmay─▒ ba┼čard─▒. Ana ç─▒karmay─▒ desteklemek amac─▒yla Truva at─▒ efsanesinden esinlenerek Ertu─črul Koyunda karaya oturtulan River clyde gemisinden Karaya ç─▒kmaya çal─▒┼č─▒lan askerler büyük kay─▒plar verdi. ─░ngilizler, Seddülbahir cephesinde ilk gün hedefi olarak belirlenen Alç─▒Tepeye sava┼č─▒n sonuna kadar ula┼čamad─▒lar. Çanakkale Sava┼č─▒, denizle çevrili büyük say─▒lmayacak bir co─črafyada cereyan etti. ─░ki taraf için de kanl─▒ muharebeler sonunda elde edilen metre hesab─▒yla ölçülebilecek toprak kazan─▒mlar─▒ önem ta┼č─▒yordu.

Seddülbahir Bölgesinde; 28 Nisan günü ─░ngilizler ┼čanslar─▒n─▒ denediler. 29. Tümen, yan─▒na 25 Nisan günü Kumkale’ye aldatma ç─▒karmas─▒ yapan Frans─▒z Tugay─▒n─▒ alarak Kirte Köyü yönünde sald─▒r─▒ya geçti. Hedef her sald─▒r─▒da oldu─ču gibi Alç─▒Tepeydi. Günün sonunda, MüttefiklerTürk kar┼č─▒ taaruzu ile 600 metre geriye at─▒ld─▒.1 May─▒s gecesi 9. ve 7. Türk Tümenleri yaln─▒zca süngü kullanarak taaruza kalkt─▒lar. Amaç dü┼čman─▒n denize dökülmesiydi. ─░lerleyi┼čte, büyük kay─▒plar verildi. Türk süngülüleri, s─▒ralar halinde ┼čehit edilerek durduruldular. 3 May─▒s gecesi yinelenen taaruz da ─░ngilizler taraf─▒ndan önlendi. 6 May─▒s’ta ─░ngilizler yine Alç─▒ Tepeyi hedef alarak sald─▒rd─▒lar. 3 gün süren vuru┼čmalar sonunda Türklerin direni┼či ba┼čar─▒l─▒ oldu. 4, 5 ve 6 Haziran günleri 3. kez taaruz eden ve yenilen taraf yine müttefiklerdi. Üç Kirte muharebesini kaybeden Müttefikler, yönlerini Kerevizdere’ye çevirdiler. 21 ve 22 Haziran günleri sald─▒r─▒ya ba┼člayan ─░ngiliz birlikleri kanl─▒ çat─▒┼čmalarla durduruldu. 28 Haziran günü Müttefikler tekrar siperlerinden ç─▒karak ileri at─▒ld─▒lar 29 Haziranda Z─▒─č─▒n Dere mevzileri defalarca el de─či┼čtirdi. Ayn─▒ gece yap─▒lan Türk taaruzu da ilerleme kaydetmesine kar┼č─▒n sonuca ula┼čamad─▒. 29 Haziran 5 Temmuz tarihleri aras─▒ndaki sürede iki taraf─▒nda binlerce kay─▒p verdi─či siper muharebeleri yap─▒ld─▒.

A─čustos ay─▒nda ise sava┼č─▒n yeni evresindeki muharebeler ba┼člayacakt─▒. Ar─▒burnu Bölgesinde; Anzak’lar ç─▒kt─▒klar─▒ sahile Anzak Koyu ad─▒n─▒ vermi┼člerdi. ─░lk büyük çapl─▒ sava┼člar─▒ için birço─čunun haritada bile görmedi─či topraklara gelmi┼čler, beyaz ─▒rktan olmad─▒klar─▒n─▒ zannettikleri bir dü┼čmanla sava┼čacaklard─▒. Anzak Koyu ve ilerledikleri darac─▒k s─▒rtlardaki ya┼čamlar─▒, onlar─▒n disiplin kurallar─▒na uymayan özgür karakterleri ve sava┼ča spor yapar gibi yakla┼č─▒mlar─▒ Anzak efsanesini do─čuracakt─▒. Anzaklar─▒n kar┼č─▒s─▒ndaki Türk kuvvetlerine ise bir kader adam─▒ komuta ediyordu. 19. Tümen Komutan─▒ Mustafa Kemal, Ar─▒burnunda bulunan tüm birlikleri komutas─▒na alm─▒┼č, Avustralya - Yeni Zelanda askerlerine nefes ald─▒rm─▒yordu.

Müttefikler yeni ald─▒klar─▒ takviyelerle 7 A─čustos 1915 tarihinde Suvla sahiline yeni bir amfibi harekat düzenlediler. Ayn─▒ günlerde Ar─▒burnu ve Seddülbahir bölgelerinde de yeni ve kanl─▒ taaruzlar yap─▒ld─▒. Anafartalar Grup Komutanl─▒─č─▒na kendi iste─čiyle atanarak bölgedeki tüm kuvvetleri komutas─▒na alan Mustafa Kemal 9 ve 10 a─čustos günleri düzenledi─či kar┼č─▒ sald─▒r─▒larla dü┼čman─▒n bu yeni hamlesini de bo┼ča ç─▒kararak, Çanakkale sava┼č─▒n─▒ kaderine ikinci kez yön vermi┼č oldu.

Sava┼č─▒n sonu görülüyordu, Müttefikler komutanlar─▒n─▒ de─či┼čtirdiler ve ─░stanbul’a ula┼čma hayallerini rafa kald─▒rd─▒lar. Aylar süren kanl─▒ siper çat─▒┼čmalar─▒ndan sonra Ar─▒burnu ve Suvla bölgeleri, 16 Aral─▒k gününden itibaren bo┼čalt─▒lmaya ba┼čland─▒. 20 Aral─▒kta bu bölgelerde dü┼čman kalmam─▒┼čt─▒. 1916 y─▒l─▒n─▒n 8 -10 Ocak günlerinde ise Seddülbahir bölgesindeki dü┼čman kuvvetleri, Türk birliklerin fark ettirmeden geldikleri gibi gittiler.

─░nan─▒lmas─▒ güç sertlikte vuru┼čmalar─▒n ya┼čand─▒─č─▒ Gelibolu Yar─▒m Adas─▒ günümüzde bile bu sava┼č─▒n izlerini ta┼č─▒maktad─▒r. Çanakkale sava┼č─▒nda iki taraf─▒n kay─▒plar─▒ yakla┼č─▒k olarak belki de hiçbir sava┼čta rastlanmam─▒┼č biçimde birbirine e┼čittir. Türk Ordusu; 55.000 ┼čehit, 100.000 Yaral─▒, 10. 000 kay─▒p, 21.000 hastal─▒k sonucu ölen ve 64.000 hasta vererek toplam 250.000 askerini kaybetmi┼čtir. Müttefikler de kay─▒plar─▒n─▒; 205.000’i ─░ngiliz ve dominyon ülkeleri, 47.000’i de Frans─▒z ve sömürge kuvvetleri olarak aç─▒klam─▒┼člard─▒r.

Çanakkale sava┼č─▒n─▒n Türk taraf─▒nda b─▒rakt─▒─č─▒ en a─č─▒r hasar; kalifiye insan kayb─▒d─▒r. Tanr─▒ ve ülke sevgisi, vatan topraklar─▒n─▒ çi─čnetmemek ülküsü, Anadolu’nun her yöresinden gelen Mehmetçiklerle birlikte elit bir “okumu┼č gençlik neslini kanl─▒ siperlerde birle┼čtirerek yok etmi┼čtir.

Suriye – Filistin Cephesi                          

 Birinci Dünya sava┼č─▒nda Süvey┼č Kanal─▒ önemli bir Alman stratejik hedefiydi. Avustralya ve Hindistan’dan yollanan ─░ngiliz dominyon takviyeleri Kanaldan geçerek bat─▒ cephesine ula┼čmaktayd─▒. Süvey┼č Kanal─▒n─▒n ele geçirilmesi ya da büyük ölçüde ─░ngiliz gücünün kanal─▒ savunma amac─▒yla angaje olmas─▒, Almanlar─▒n üzerindeki yükü hafifletecekti. Türkiye’de ise, M─▒s─▒r’─▒ tekrar ele geçirerek, ─░slam dünyas─▒ndaki etkinli─čin art─▒r─▒lmas─▒ gündemdeydi. Sonuçta, ─░ki ─░ttifak ülkenin ortak amac─▒ do─črultusunda, Türk ordusunun Alman komutan, subay ve yard─▒mc─▒ birlikleriyle desteklenmi┼č, Süvey┼č Kanal─▒ ana hedefli, M─▒s─▒r sald─▒r─▒s─▒ gerçekle┼čti. Aç─▒lan bu yeni cephe, Türkiye için Büyük Sava┼čta en uzun soluklu sava┼č alan─▒ olmu┼čtur.

Suriye – Filistin cephesindeki askeri harekat üç safhada gerçekle┼čti; Birinci Kanal seferi, ─░kinci Kanal seferi ve ─░ngiliz kar┼č─▒ sald─▒r─▒s─▒.

Kanal Harekat─▒na Kat─▒lan ─░zmir Alay─▒ Subaylar─▒

 Birinci Kanal taaruzu görevini 8. kolordu üstlenmi┼čti.  14/15 Ocak 4. Ordu Komutan─▒ Cemal Pa┼ča komutas─▒nda 1915 gecesi Birüssebi’den harekete geçen birlikler üç koldan Kanala do─čru ilerleyeceklerdi. Padi┼čah Yavuz Selimin ordusundan sonra Türk askerleri bir kez daha Sina çölünü geçtiler. Ana gücü olu┼čturan 25. Piyade tümeni, 69. ve 80 piyade alaylar─▒yla kurulmu┼čtu. ─░kinci kademede M─▒s─▒r’a girecek olan 10. piyade tümeni de arkadan geliyordu. Sefer gücü ay sonunda Kanal─▒n do─ču k─▒y─▒s─▒na ula┼čt─▒. 2/3 ┼×ubat gecesi de sald─▒r─▒ ba┼člat─▒ld─▒. Birliklerin geçi┼č yapacaklar─▒ Ac─▒ göl yöresi ─░ngilizler taraf─▒ndan üstün kuvvetlerle savunuluyordu. Geçi┼č için kullan─▒lacak olan ve Çölde büyük zorluklarla ta┼č─▒nan tombazlar, isabet alarak batt─▒. Mehmetçikler kanal─▒n tatl─▒ sular─▒nda can verdiler. Bat─▒ k─▒y─▒s─▒na geçebilen 600 asker ise ┼čehit edildi ya da esir al─▒nd─▒.

Ele Geçirilen Kut Al Amera Kasabas─▒

Kanal─▒n a┼č─▒lmas─▒n─▒n olanaks─▒zl─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒─č─▒ anda Albay Von Kress’in “ intihar sald─▒r─▒s─▒ “ teklifini reddeden 4. Ordu Komutan─▒ Cemal Pa┼ča, sald─▒r─▒y─▒ durdurarak geri çekilme emri verdi. Harcanan can ve emekler bo┼ča gitmi┼čti. Cemal Pa┼ča geriye çekili┼č s─▒ras─▒nda da─č─▒lan birliklerin ve yaral─▒lar─▒n toplan─▒lmas─▒na bizzat nezaret etti. Sonradan Ba┼čkomutanl─▒─ča gönderilen sonuç raporunda yaz─▒lan

“ gerimizde Kanaldaki ┼čehitlerimizin muhterem cesetlerinden ba┼čka hiçbir ┼čey b─▒rak─▒lmam─▒┼čt─▒r “

maddesi harekat─▒n ac─▒ bir özetidir. Cemal Pa┼ča ve karargah─▒ Dönü┼čte Kudüs’e yerle┼čerek sava┼č─▒ idare etmeyi sürdürecekti. 

 Çöl tam anlam─▒yla terk edilmedi. Alman Albay Von Kress Komutas─▒nda ─░bin’de kurulan Çöl Komutanl─▒─č─▒,  yapt─▒─č─▒ ke┼čif sald─▒r─▒lar─▒ ve sabotajlarla Süvey┼č kanal─▒n─▒ rahat b─▒rakmayacakt─▒.

Çanakkale sava┼č─▒n─▒n ba┼člamas─▒, Suriye – Filistin cephesini de etkiledi. 10. Tümen ve 25. Tümen Çanakkale’ye yolland─▒lar. Cephede durgun bir dönem ba┼člam─▒┼čt─▒. Çanakkale sava┼č─▒n─▒n zaferle sona ermesi bu cephedeki hareketlili─či artt─▒rd─▒. Gelibolu’dan çekilen Müttefik kuvvetlerin Büyük bir k─▒sm─▒ M─▒s─▒r’a gelmi┼čti. ─░ngilizler Sina çölüne hakim olup, Suriye ve Filistin’i ele geçirmek amac─▒ndayd─▒lar.

1. Kanal Harekât─▒nda ilerleyen birlikler

Türk birliklerin Sina çölündeki hareketleri ise sürmekteydi. 23 Nisan 1916 günü yap─▒lan bir ke┼čif sald─▒r─▒s─▒nda Katya’da bulunan bir ─░ngiliz süvari alay─▒ bozguna u─črat─▒ld─▒ ve büyük k─▒sm─▒ tutsak edildi. Bulgaristan’─▒n sava┼ča girmesi ve aç─▒lan S─▒rbistan yolu sayesinde Almanya’dan cepheye gelen ve Pa┼ča ismiyle an─▒lan takviye güçleri ile bölgeye gönderilen Türk birlikleri ile ikinci kanal seferi tertip edildi. Ancak ─░ngilizler, Sina çölüne yerle┼čerek büyük çapl─▒ bir lojistik a─č olu┼čturmu┼člard─▒. Kanala kadar gitmek mümkün olmad─▒ ve sefer, Romani mevkiindeki kuvvetli ─░ngiliz mevzileri önünde son buldu.

Büyük kay─▒plar veren Türk birlikleri bu yenilgiden sonra Sina Çölünü bo┼čaltarak, Gazze – ┼×eria ve Birüssebi hatt─▒na yerle┼čtiler. 3. piyade, 16. piyade ve 3. süvari tümenleriyle yap─▒lanan 22. kolordu, çölün Filistin’e aç─▒lan kap─▒s─▒n─▒ beklerken, 4. Orduya ba─čl─▒ 12 ve 8. kolordular, Adana, ─░skenderun ve Suriye k─▒y─▒lar─▒n─▒ korumakla görevlendirilmi┼čti.

Bu zaman diliminde Birinci Dünya Sava┼č─▒ndaki en büyük çapl─▒ ihanet olgusu ile kar┼č─▒la┼č─▒ld─▒. 5 Haziran 1916 günü ba┼člat─▒lan Arap ba┼čkald─▒r─▒s─▒, ayr─▒ bir sorun olarak 4. Ordunun tertiplenmesini gerektiriyordu.

Art─▒k sald─▒racak olan taraf ─░ngilizlerdi.

26 Mart 1917 sabah─▒ ─░ngiliz taaruzu ba┼člad─▒. Dü┼čman 18.000 askeriyle Gazze’yi hedef alm─▒┼čt─▒. Takviye alamamas─▒na kar┼č─▒n 3000 askere sahip iki Türk piyade alay─▒, ak┼čama dek süren muharebede kahramanca direnerek sald─▒r─▒y─▒ durdurmay─▒ ba┼čard─▒.

3000’e yak─▒n asker kaybeden ─░ngilizler ertesi sabah çekilmek zorunda kald─▒. Yi─čit savunucular─▒n kayb─▒ yakla┼č─▒k, 1500 asker civar─▒ndayd─▒.

19 Nisanda sald─▒r─▒lar─▒n─▒ yineleyen ─░ngilizler, Donanmalar─▒n─▒n ate┼č deste─či ve bu cephede ilk kez kulland─▒klar─▒ tanklar─▒yla Gazze önlerindeydiler. Türk topçular─▒n─▒n isabetli at─▒┼člar─▒ tanklar─▒n ve piyadelerin yolunu kesti. 6.500 ki┼či zayiat veren ─░ngilizler ikinci Gazze muharebesini de kaybetmi┼č oldu. Türk kay─▒plar─▒n─▒n toplam─▒ ise 2000 askerdi.

Gazze muharebelerinden sonra cephenin kaderini etkileyecek olgular ya┼čanarak, tümüyle bir Alman görü┼čü olan komuta de─či┼čikli─čine gidildi. Cephedeki tüm sorumluluk, yeteneksizli─či kan─▒tlanarak y─▒ld─▒z─▒ sönen bir Alman komutana, General Von Falkhenhayn’a teslim edilmi┼čti.

─░ngiliz taraf─▒ da komuta de─či┼čikli─čine gitmi┼č, bat─▒ cephesinde yetene─či kan─▒tlanm─▒┼č General Edmunt Allenby cephede idareyi ele alm─▒┼čt─▒.

Allenby, 31 Ekim günü 3. Gazze sald─▒r─▒s─▒n─▒ ba┼člatt─▒. Taaruzun siklet merkezi olan Birüssebi savunma mevzileri. Avustralya hafif süvarileri taraf─▒ndan yar─▒ld─▒. ( Bu sald─▒r─▒ tarihe son kitlesel süvari hücumu olarak geçmi┼čtir. ) Türk birlikleri, çekildikleri Kudüs – Yafa hatt─▒nda da tutunamad─▒lar.

7 Aral─▒k gecesi sis ve ya─čmurdan yararlanan ─░ngiliz birlikleri bask─▒n biçimindeki sald─▒r─▒lar─▒yla Türk birlikleri aras─▒nda olu┼čan emir – komuta kopuklular─▒ nedeniyle fazla bir direni┼čle kar┼č─▒la┼čmadan Kudüs’e girdiler.

3. Gazze sava┼č─▒ sonun ba┼člang─▒c─▒ olmu┼čtu. Falkenhayn’─▒n görevden al─▒narak Liman Von Sanders’in komutay─▒ almas─▒ da bozgunu önleyemeyecekti. Lut Gölü yak─▒nlar─▒nda uzun süre dayanan Türk birlikleri, lojistik yetersizlikve yokluklar sonucu elde kalan 20 bin askerle direnmeyi sürdürmeye u─čra┼č─▒yordu.

19 Eylül 1918’de yap─▒lan Nablus meydan muharebesi ve sonuçlar─▒ Birinci Dünya sava┼č─▒ boyunca Türk ordusunun en büyük çapl─▒ ve somut yenilgisi olacakt─▒. Kentler bir bir elden ç─▒kt─▒ ve Türk tümenleri pe┼č pe┼če ya imha oldular ya da tümüyle tutsak edildiler.

Bu dönemde 7. ordu Komutan─▒ olan Mustafa kemal, ┼×am’─▒n dü┼čmesinden sonra Liman Von Sanders’in yerine geçerek komuta etti─či birlikleri esaret’ten kurtar─▒p, emrindeki kuvvetlerle sonradan Misak-─▒ Milli s─▒n─▒rlar─▒ olarak belirlenen ─░skenderun – Cerabulus hatt─▒nda dü┼čman─▒ durdurarak mütarekeye kadar bu savunma hatt─▒n─▒ muhafaza etti

 Hicaz – Yemen – Kuzey Afrika Cepheleri   

  5 Haziran 1916 tarihinde ┼×erif’e ba─čl─▒ kuvvetler, Medine garnizonuna ba─čl─▒ Türk birliklerine ve özellikle tren istasyonlar─▒na yapt─▒klar─▒ sald─▒r─▒larla Arap isyan─▒n─▒ ba┼člatt─▒lar.

Ba┼čkald─▒r─▒ zaten bekleniyordu ve Cemal Pa┼ča, bölgeyi takviye için Dördüncü Ordu birliklerinden bir k─▒s─▒m kuvvetle “ Hicaz Kuvvei Seferriyesi “ ad─▒ verilen bir güç olu┼čturmu┼čtu.  Bölgedeki tüm birlikler, 20 Haziran tarihinde Ordu Komutanl─▒─č─▒ yetkisi verilen, 12. Kolordu Komutan─▒ Tu─čgeneral Fahrettin ( Türkkan ) Pa┼čan─▒n komuta etti─či bu yeni olu┼čuma ba─čland─▒. Hicaz cephesi, Birinci Dünya Sava┼č─▒nda Türk Ordusunun gayri nizami sava┼č ko┼čullar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ tek cephedir. Te┼čkilat-─▒ Mahsusa taraf─▒ndan, Trablusgarp ve ─░ran’da benzer hareketler uygulanmas─▒na kar┼č─▒n, hiçbir cephede nizami Türk birlikleri gerilla taktikleriyle sava┼čan bir dü┼čman gücüyle kar┼č─▒la┼čmam─▒┼čt─▒r.

Göreve atanmas─▒ndan sonra Medine Garnizonuna yap─▒lan bask─▒nlar─▒ durdurarak isyanc─▒ Araplar─▒ bozguna u─čratan Fahrettin Pa┼ča, zorlu bir savunma sava┼č─▒n─▒ ba┼člatt─▒.

                                                                Medineyi müdafaa eden Türk birlikleri

 Hicaz cephesindeki en önemli taktik hedef, Hicaz demiryoluydu. ─░ngiliz casus Lawrence ve e─čitti─či Arap gerillalar, sürekli olarak demiryolunu sabote ediyorlard─▒. Fahrettin Pa┼ča, demiryolu sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒, olu┼čturulan karakollar, hareketli postalar ve silahland─▒r─▒lm─▒┼č trenlerle kar┼č─▒ konulmas─▒n─▒ emretti. 

9 Temmuz 1916 günü, Mekke Arap isyanc─▒lar─▒n eline geçti.

Galip Pa┼ča ise Araplar taraf─▒ndan ku┼čat─▒lan Taif’te üç buçuk ay çok zor ko┼čullarda dayanarak 22 Eylül günü teslim olmak zorunda kald─▒. Cidde, ─░ngiliz donanmas─▒n─▒n sa─člad─▒─č─▒ ate┼č deste─či ile önceden dü┼čürülmü┼čtü. 

   4. Ordu Filistin cephesinde ancak kendine yeterli olacak kuvvete sahipti. Hicaz, gözden ç─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒. Art─▒k ba─člant─▒ tümüyle kesilmi┼č, k─▒s─▒tl─▒ i┼čleyen ikmal yolu kapanm─▒┼čt─▒. Bu ko┼čullara kar┼č─▒n Fahrettin Pa┼ča, ku┼čat─▒lan Medine’yi kahramanca savunmay─▒ sürdürdü.                           

Yokluk içinde Mehmetçikler, Arap isyanc─▒lara kar┼č─▒ koydular. Medine müdaafas─▒, Fahrettin Pa┼ča’n─▒n varl─▒─č─▒yla özle┼čmi┼čtir. Asker ve Cephane eksikli─či, G─▒das─▒zl─▒k ve hastal─▒klar Medine savunucusunu y─▒ld─▒rmad─▒. ─░kmal yollar─▒ kapand─▒─č─▒ zaman yay─▒nlad─▒─č─▒ emirlerle askerlerini çekirge yemeye al─▒┼čt─▒ran Fahrettin pa┼ča, ayr─▒ca, isabetli bir öngörüyle daha ku┼čatma tamamlanmadan kutsal emanetleri ─░stanbul’a ula┼čt─▒rmay─▒ ba┼čard─▒. Sava┼č─▒n sonuna kadar Araplar Medine’yi ele geçiremediler.

 Atatürk’ün sözleriyle “Tarihe alt─▒n harflerle geçmi┼č komutan” Fahrettin Pa┼ča ve kahramanlar─▒ hiç unutulmamal─▒d─▒r.             

  Yemen Cephesi  

     Çöl co─črafyas─▒nda, vatan─▒ndan uzakta, mezarlar─▒ bile olmayan binlerce ┼čehidin yatt─▒─č─▒ yer Yemen, uzun y─▒llar Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču için bir sürgün ve çekilen ac─▒lar ülkesi olmu┼čtur. Günümüzde Yemen için an─▒msananlar, yaln─▒zca anlat─▒lanlarla efsanele┼čen göz ya┼čart─▒c─▒ öyküler ve ünlü Yemen türküsüdür.

   Birinci dünya sava┼č─▒ süresince Yemen ve Asir ile sa─čl─▒kl─▒ irtibat kurulamad─▒. Yemen’de 7. Kolordu görev alm─▒┼čt─▒. Asir ise 21.Tümen taraf─▒ndan tutuluyordu.  Arap ba┼čkald─▒r─▒s─▒ndan sonra, Bu bölgelerde de ayaklanmalar ba┼člad─▒.

Feodal kabile düzeninin egemen oldu─ču topraklarda Osmanl─▒lara sad─▒k kalan ya da ba┼čkald─▒ran kabileler ortaya ç─▒kt─▒.

Yemen’de 1905 y─▒l─▒ndan beri idareyi elinde tutan ─░mam Yahya Türk’lere ihanet etmeyerek sad─▒k kal─▒rken, Asir’de Seyit ─░dris ayaklanmaya kat─▒ld─▒.

─░ngilizlerden sa─člad─▒klar─▒ destekle, güçlenerek sald─▒rd─▒klar─▒ birliklere kay─▒plar verdiren isyanc─▒lar─▒n, bölgenin zorlu ko┼čullar─▒nda izlenmeleri bile olanaks─▒zd─▒. Türk birlikleri, büyük s─▒k─▒nt─▒lar çekerek ba┼čkald─▒ran kabilelerle sava┼čmay─▒ sürdürdüler.

21. Tümen Komutan─▒ Muhittin Bey, zorluklar─▒; “ seneler geçtikçe her ┼čeyimiz tükendi” sözleriyle anlatm─▒┼čt─▒r.  Yemendeki birlikler Taiz, Tehame, Hudede ve Luhye bölgelerinde konu┼čmu┼člard─▒. Yemen ve Asir’de bulunan Osmanl─▒ birlikleri, 1919 y─▒l─▒n─▒n ocak ay─▒nda ─░ngilizlerle yap─▒lan bir protokol ile teslim oldular.

  Kuzey Afrika Cephesi

 Birinci Dünya Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Trablusgarp, M─▒s─▒r’a bat─▒dan ilerleyebilmek için bir platform olu┼čturuyordu. Stratejiye göre; Kanal yönünde Sina çölünü geçerek gelen Türk kuvvetleri ve Türk subaylar─▒n─▒n örgütledi─či Trablus mücahitleri, hem ─░talyanlar─▒ topraklar─▒ndan ç─▒kartacak hem de M─▒s─▒rdaki ─░ngiliz birliklerini iki cephede çarp─▒┼čmaya zorlay─▒p, milliyetçi M─▒s─▒rl─▒lar─▒n da katk─▒s─▒yla M─▒s─▒r’─▒n fethi tamamlanacakt─▒.

1911 sava┼č─▒nda oldu─ču gibi Türk subaylar─▒ Trablusgarp’a ancak gizli yollardan ve serüven dolu yolculuklarla ula┼čabilecekti. Tek fark, devreye Alman Deniz Kuvvetlerine ba─čl─▒ denizalt─▒lar─▒n girmi┼č olmas─▒yd─▒. Suriye’den temin edilen küçük tekneler ve Akdeniz’de görev yapan alman denizalt─▒lar─▒yla Trablusgarp’a 47 subay, 47 er ve erba┼č gönderildi.  Denizalt─▒ yolculuklar─▒ heyecan ve tehlike doluydu. Alman komutanlar, rastlad─▒klar─▒ dü┼čman ülkelere ait gemileri bat─▒rarak seyirlerini sürdürüyor, bu sayede gemilerde bulunan Türkler denizalt─▒ sava┼č─▒ ko┼čullar─▒na tan─▒k oluyorlard─▒.

Trablusgarp’ta Türklere kar┼č─▒ sempati duyan kabileler ┼×eyh Senusi liderli─činde örgütlendi, öncelikle ─░talyanlar bast─▒r─▒larak Temmuz 1915te k─▒y─▒lar temizlendi. Osmanl─▒ Hükümeti bu ba┼čar─▒dan sonra 15 Ekim 1915 tarihinde Trablusgarp’─▒ yeniden kendisine ba─člad─▒─č─▒n─▒ aç─▒klad─▒.

─░stanbul’dan gönderilen te┼čkilat-─▒ mahsusa takviyeli bir taburla Nil vadisinde ─░ngilizlere kar┼č─▒ bask─▒nlar düzenlendi. Sollum, ve Seydi - Barani ele geçirildi. Bölgedeki Türk – yerli mücahit kuvvetler, Enver Pa┼ča’n─▒n karde┼či Nuri Pa┼ča komutas─▒nda ─░talyanlar─▒ da Trablusgarp, Homs ve Zuvara kentlerinin d─▒┼č─▒na ç─▒kartmadan ku┼čatmay─▒ ba┼čard─▒. Nuri Pa┼ča’n─▒n Kafkas ─░slam Ordular─▒ Komutanl─▒─č─▒na atanmas─▒ndan sonra, bölgeye yine önemli bir isim; ┼×ehzade Osman Fuat Efendi gelerek 17 May─▒s 1917 tarihinde komutay─▒ ele ald─▒.

30 Ekim 1918 Mondros mütarekesine kadar süren Kuzey Afrika cephesinde, büyük birlikler ay─▒rmadan güçlü ─░ngiliz ve ─░talyan kuvvetleri angaje edilerek ba┼čar─▒l─▒ bir oyalama sava┼č─▒ uygulanm─▒┼čt─▒r. Trablusgarp’te görev alan kahramanlar kolay teslim olmad─▒. Ancak Ba┼čkent’ten gelen mesajlardan sonra 1 Mart 1919 tarihinde bölgeyi terk ederek önce Frans─▒zlara, onlar taraf─▒ndan da ─░talyanlara teslim edildiler.

  Avrupa cepheleri    

 Günümüzden geçmi┼če bak─▒ld─▒─č─▒nda Galiçya, Romanya ve Makedonya’n─▒n zorlu do─ča ko┼čullar─▒nda on binlerce ┼čehit verilmesi anlams─▒z ve amaçs─▒zd─▒r. Üstelik bu askerler, Avrupal─▒lar─▒n isteklerine olumlu yan─▒t veren Enver Pa┼ča faktörü nedeniyle yabanc─▒ topraklarda kalm─▒┼člard─▒. Alman Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Osmanl─▒ Genelkurmay ba┼čkan─▒ General Bronzart ve Ba┼čkomutan vekili Enver Pa┼ča Türk birliklerinin Avrupa cephelerine gönderilmesini sa─člayan plan─▒n ortak yap─▒mc─▒lar─▒ olmu┼člard─▒r. Enver Pa┼ča, Çanakkale zaferinin ününe sa─člad─▒─č─▒ katk─▒yla ufkunu daha evrensel boyutlara ta┼č─▒m─▒┼č ve uzun süredir kabul etti─či Alman anlay─▒┼č─▒ “zaferin Avrupa cephesinde kazan─▒laca─č─▒” inan─▒┼č─▒yla Çanakkale deneyimli birliklerin Avrupa cephelerine gönderilmesine karar vermi┼čti. Türkiye’de görevli bulunan Alman generallerinin Berlin’e gönderdi─či raporlar, Çanakkale Sava┼č─▒’ndan sonra büyük çapl─▒ Türk birliklerinin bo┼čta kald─▒klar─▒n─▒ i┼čaret ediyordu. Asl─▒nda, Do─ču (┼×ark) cephesinde büyük Rus kuvvetleri kar┼č─▒s─▒nda kar┼č─▒ koymaya çal─▒┼čan Türk ordusu, âcil takviyeye ihtiyaç duymaktayd─▒. Suriye – Filistin cephesinde ise ne kadar çok birlik y─▒─č─▒na─č─▒ yap─▒l─▒rsa yap─▒ls─▒n ─░ngiltere’nin bölgeye verdi─či önem nedeniyle büyük çapl─▒ çarp─▒┼čmalar─▒n ba┼člayaca─č─▒ bir gerçekti.

Bulgaristan’─▒n dördüncü ─░ttifak ülkesi olarak sava┼ča girmesinden sonra aç─▒lan kara yollar─▒na bir de demir yolu eklenmesi Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču’nun Avrupa’daki dost ülkelere aç─▒l─▒m─▒n─▒ sa─člay─▒p, Almanya – Türkiye aras─▒ndaki gidi┼č geli┼člere katk─▒da bulunacakt─▒. Ruslara kar┼č─▒ zay─▒f durumda bulunan Avusturya kuvvetlerinin yer ald─▒─č─▒ Galiçya cephesinin takviyeedilmesi gerekiyordu ve ilk Türk kolordusu bu cephede görev alacakt─▒. Galiçya’ya 15. Kolordu gönderildi. Çanakkale kahramanlar─▒, 19. ve 20. Tümenlerle olu┼čturulan Kolordu, Kurmay Albay ┼×evki (General Yakup ┼×evki Suba┼č─▒) komutas─▒nda 1916 y─▒l─▒ Temmuz ay─▒nda yola ç─▒kar─▒ld─▒. Eldeki olanaklar─▒n tümü kullan─▒larak, ça─čda┼č ve güçlü biçimde donat─▒lan Kolordu, bizzat Enver Pa┼ča taraf─▒ndan denetlenmi┼č ve tüm eksiklikler karargâhlara verilen s─▒n─▒rs─▒z yetkilerle giderilmi┼čti. Çanakkale’nin gururunu ta┼č─▒yan yüksek moralli Türk askerleri, Galiçya cephesinde a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak Rusla ve onlara ba─čl─▒ gönüllü Fin lejyonerleriyle kahramanca sava┼čarak ba┼čar─▒lar kazanacaklard─▒.

Galiçya Cephesinde Bir Polak Köyünden Geçen Tümen Borazanc─▒lar─▒

15. Kolorduya ba─čl─▒ tümenler, Di─čer cephelerde yer alan üçer taburlu piyade tümenlerinden güç bak─▒m─▒ndan üstündü. Her tümen, üçer piyade ve bir topçu alay─▒ndan olu┼čmu┼čtu. Ayr─▒ca tümenlerde ek olarak, iki makineli tüfek bölü─čü yer al─▒yordu. Kolordunun cepheye ula┼čt─▒─č─▒ dönemde, ünlü Rus Mare┼čal Brossilov’un gerçekle┼čtirdi─či sald─▒r─▒lar─▒n sonuçlar─▒ ya┼čan─▒yordu. Alman birlikleri, görev ald─▒klar─▒ kesimde Rus taaruzlar─▒n─▒ durdurmu┼č, ancak Avusturya – Macaristan güçleri geri çekilmek zorunda kalm─▒┼člard─▒. 15. Kolordu; 22 A─čustos günü Güney Ordusuna ba─čl─▒ Hofmann Kolordusuyla 1. Bavyera Tümeni aras─▒nda kalan 20 kilometrelik cephe hatt─▒n─▒n sorumlulu─čunu ald─▒. Kolordunun kar┼č─▒s─▒ndaki dü┼čman siperlerinde ise asl─▒nda hiç de dü┼čman olmayan, ancak sava┼č kaderinin kötü bir cilvesiyle öldürülmek ve ölmek zorunda kal─▒nacak, soyda┼č bir birlik bulunuyordu; 3. Türkistan Tümeni… Savunma için tertiplenen Kolordu Ordu taraf─▒ndan al─▒nan bir kararla 6 Eylül günü geri çekilmek zorunda kald─▒. 20. Tümen artç─▒lar─▒na sald─▒ran Türkistanl─▒lar bu tümene a─č─▒r kay─▒plar verdirdiler. Bir bölük tümüyle esir dü┼čtü. 16km geride yeni savunma mevzilerine yerle┼čen Kolordu, 7 Eylülde ilk büyük ve kanl─▒ sava┼č─▒n─▒ gerçekle┼čtirdi. Yo─čun dü┼čman taaruzlar─▒na direnen birlikler, kar┼č─▒ sald─▒r─▒lar da yaparak mevzilerini korudular. Kolordu bu muharebede; ┼×ehit, yaral─▒ ve kay─▒p olarak 1500 Subay ve askerini kaybetti. 16 Eylülde Ruslar yeniden sald─▒r─▒ya geçti. Baz─▒ kesimlerde zehirli gaz kullanan dü┼čman birliklerine kar┼č─▒ kahramanca savunma yapan Türk birlikleri bu sald─▒r─▒lar─▒ da durdurdu. Kolordunun cephedeki görev süresi bir ay─▒ bulmu┼č ve 95 Subay 7000 er kaybedilmi┼čti. Kay─▒plar─▒n büyüklü─čü muharebelerin ne kadar çetin ve kanl─▒ geçti─činin göstergesidir. 30 Eylül günü 3. Kafkas Kolordusu, 15. Türk Kolordusuna kar┼č─▒ yeni bir taaruz ba┼člatt─▒. Çok kanl─▒ vuru┼čmalar sonunda bu sald─▒r─▒ da durdurulacakt─▒. Dü┼čman bu kez a─č─▒r kay─▒plar vermi┼č, kolordu, 500 esir alm─▒┼čt─▒. Türk Birlikleri içersinde de 45 subay ve 5000 er kay─▒p verildi. 5 Ekim tarihinde, Birinci Dünya sava┼č─▒n─▒n bir klasi─či olan trampet ate┼či açan Rus topçusunun deste─čiyle ba┼čka bir sald─▒r─▒ ba┼člad─▒. 2 gün süren sald─▒r─▒ya 13 Rus alay─▒ kat─▒lm─▒┼čt─▒. Yi─čitçe vuru┼čan 15 Subay ve 3000 erin Galiçya topraklar─▒n─▒ kanlar─▒yla sulamalar─▒ndan sonra taaruz durduruldu. Dü┼čman kay─▒plar─▒n─▒n, verilen zayiat─▒n be┼č misli oldu─ču rapor edilmi┼čti. Cephe ko┼čullar─▒n─▒n y─▒ld─▒rd─▒─č─▒ dü┼čman Kas─▒m ve Aral─▒k aylar─▒nda büyük çapl─▒ olmayan sald─▒r─▒lar yapt─▒ ancak cephede çok kanl─▒ muharebeler gerçekle┼čmedi. Yakla┼čan bol┼čevik devrimi’nin ayak seslerinin duyulmas─▒yla Galiçya serüveninin sonu gelmi┼čti. 1917 y─▒l─▒n─▒n Mart ay─▒ndan itibaren cephede yeni bir ┼čey olmad─▒. May─▒s ay─▒nda Kolordunun vatana dönmesi karar─▒ al─▒nd─▒ ve 19. Tümen Türkiye’ye döndü. Bu tümen, gönderildi─či Filistin cephesinde tümüyle esir dü┼čecekti. Bir süre daha Galiçya’da kalan 20. Tümen, Güney Ordusu’nun genel yaz taarruzuna kat─▒larak zaferi ya┼čad─▒. 11 Eylül günü Türkiye’ye dönmek üzere yola ç─▒kt─▒.

 

Esir Al─▒nan Müttefik Askerler

Romanya cephesi:

 Rus mare┼čali Brossilov’un ünlü taarruzlar─▒ndan sonra cesaret bulan Romenler, Avusturya- Macaristan ─░mparatorlu─ču’na kar┼č─▒ 27 A─čustos 1916 tarihinde sava┼č açt─▒lar. S─▒n─▒r─▒ geçen Romen ordusu Transilvanya’n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ i┼čgal ederek Karpatlardaki ittifak cephesini tehdit eder bir konuma ula┼čt─▒lar. Romen sald─▒r─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda, Alman Ba┼čkomutanl─▒─č─▒n─▒n ald─▒─č─▒ karar do─črultusunda, Avusturya-

Macaristan-Alman ve Osmanl─▒ kuvvetlerinden olu┼čacak bir orduyla bu cepheye müdahale edildi. Böylece as─▒rlar sonra Türk askerleri yine Romanya’da sava┼čacaklard─▒. Türk ba┼čkomutanl─▒─č─▒n─▒n verdi─či emirle 15. ve 25. tümenlerden olu┼čan 6. Kolordu Romanya cephesine gönderildi. Bir süre sonra 26. Tümen de Kolorduya kat─▒lacakt─▒. 1916 y─▒l─▒n─▒n A─čustos ay─▒nda Edirne’de konu┼članan kolordu, haz─▒rl─▒klar─▒n─▒ tamamlad─▒ ve karargâh─▒ Sofya’da bulunan Alman Güney Ordular Grubunun emriyle 1 Eylül günü Bulgaristan’a ta┼č─▒nmaya ba┼člad─▒. Kolordunun intikali demiryollar─▒n─▒n yetersizli─či nedeniyle 6 Ekimde son bulacakt─▒. 12 Eylülde Mare┼čal MacKenzen komutas─▒ndaki ordular gurubunun Romenlere kar┼č─▒ büyük taaruzu ba┼člat─▒lm─▒┼čt─▒. 6. kolordu birlikleri Dobruca ileri yürüyü┼čüne parça parça kat─▒lmak zorunda kald─▒lar. Bu sald─▒r─▒da 412 ┼čehit, 1620 yaral─▒ ve 605 kay─▒p-esir veren Türk birlikleri Avrupa’daki ikinci cephede de varl─▒klar─▒n─▒ göstermi┼č oldular. 1916 y─▒l─▒ Ekim ay─▒ndan itibaren 6. Kolordu tam mevcuduyla cepheye yerle┼čerek tüm savunma ve taaruz harekâtlar─▒na kat─▒ld─▒.

Romanya Cephesinde Sava┼č ─░dare Yerinde Komutanlar

Romanya cephesindeki sava┼člar kanl─▒ ve k─▒sa sürdü. 6. Kolorduya ba─čl─▒ Türk tümenleri, ─░brail’i ele geçiren Alman birliklerine destek olup düzenlenen törenle kente girdiler. Üç ayda Romanya ordusu i┼čgal etti─či topraklardan at─▒ld─▒. Karpat da─člar─▒ndan inen Alman-Avusturya ve güneyden ilerleyen Alman - Türk- Bulgar Kuvvetleri, 3 Aral─▒k 1916 tarihinde birle┼čtiler. Ba┼čkent Bükre┼č 6 Aral─▒k günü ─░ttifak ordular─▒ taraf─▒ndan i┼čgal edildi. Sonunda Saret hatt─▒na ula┼čan ─░ttifak ordusu, bu hatt─▒ sava┼č─▒n sonuna dek muhafaza etti. Alt─▒nc─▒ Kolordu, Romanya’dan geli┼čine benzer biçimde k─▒s─▒m k─▒s─▒m ayr─▒ld─▒. 25. Tümen, 5- 25 Aral─▒k 1917 tarihinde ─░stanbul’ döndü. 26. Tümen Nisan 1917’de Suriye cephesine gönderildi. 15. Tümen ise do─ču cephesine kat─▒lma görevi alarak, Haziran 1918’de önce Köstence Liman─▒na, sonra da gemilerle Batum’a nakledildi.

  Makedonya – Bat─▒ Trakya Cepheleri

 Bulgaristan’─▒n ─░ttifak devletlerine kat─▒lmas─▒ndan sonra Alman ve Avusturya – Macaristan ordular─▒ Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ile Balkanlar üzerinden kara ba─člant─▒s─▒ kurulmas─▒ amac─▒yla S─▒rbistan’─▒ i┼čgale ba┼člam─▒┼čt─▒. Belgrad’─▒n ele geçirilmesi ve Bulgar kuvvetlerinin Ni┼č’e do─čru ilerlemeleri üzerine Müttefikler, Yunanistan’─▒ yanlar─▒na ald─▒lar ve Selanik kentine kuvvet ç─▒kard─▒lar. S─▒rp ordusundan kalan güçler ve Çanakkale cephesinden kayd─▒r─▒lan Müttefik birliklerin gelmesiyle Makedonya cephesi aç─▒lm─▒┼č oldu. 12 Eylül 1916’da Alman Ba┼čkomutanl─▒─č─▒ ve Türk Genelkurmay─▒, bir Türk tümeninin bu cepheye gönderilmesine karar verdiler. Makedonya cephesinde 50. Piyade Tümeni görev alacakt─▒. Avrupa cephelerine gönderilen di─čer birlikler gibi 50. Tümen de yeniden yap─▒land─▒r─▒larak donat─▒ld─▒.

Tümen, 21 Eylül – 25 Ekim tarihleri aras─▒nda Drama bölgesine ta┼č─▒nd─▒. ─░kinci Bulgar Ordusu emrine verilen 50. Tümen, Ege denizi k─▒y─▒lar─▒ndan göller bölgesine kadar uzanan bir cephe hatt─▒n─▒ savunmakla görevlendirildi. Tümen birlikleri, kar┼č─▒lar─▒nda bulunan eski dü┼čmanlar─▒, Gelibolu’dan gelen ─░ngiliz piyade tugay─▒n─▒n 31 Ekimde ba┼člatt─▒─č─▒ sald─▒r─▒y─▒ durdurdu. Müttefik kuvvetlerin sürekli takviye alarak Selanik Ordusu’nu güçlendirmeleri kar┼č─▒s─▒nda Türk birliklerinin de iki tümenden olu┼čacak bir kolordu düzeyine ç─▒kar─▒lmas─▒na ve Bat─▒ Trakya’da konu┼članan On birinci Alman Ordusu emrine de takviyeli bir piyade alay─▒ gönderilmesine karar verildi.  Kas─▒m 1916-Ocak 1917 tarihleri aras─▒nda ─░stanbul’dan Gönderilen 46. Piyade Tümeni ve 16. Depo Alay─▒ ile birle┼čen 50. Piyade Tümeni, kurulan 20. Kolorduyu olu┼čturmu┼čtu. Türk Kolordusu, büyük ba┼čar─▒lar göstererek, Ege k─▒y─▒lar─▒ – Serez operatif bölgesini savunup, sava┼člara kat─▒ld─▒. 20. Kolordu, 50. Tümen d─▒┼č─▒ndaki kuvvetleriyle 1917 Nisan ay─▒nda yurda dönerek, Filistin cephesine gönderildi.

 Ya┼čanan bu kanl─▒ evre sonunda ömrünü tamamlayan feodal Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču, tarih sürecindeki yerini Atatürk’ün liderli─čiyle ve özgürlükçü anlay─▒┼čla kurulan Türkiye Cumhuriyetine devretti.

Büyük Sava┼čta verdi─čimiz tüm ┼čehitlerimizi ve o kahraman nesli sayg─▒ ve minnetle an─▒yoruz.

 Necmettin ÖZÇEL─░K


  17334 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

4771_VERD─░ BAYRAM 25-12-2014, 03:47:56

Baz─▒ sitelerde raslad─▒─č─▒m ilgin├ž tarihi fotoraflar─▒ bilgisayar─▒mda olu┼čturdu─čum dosyada topluyorum.Tamamen ┼čahsi bir hobi. ├çok say─▒da fotoraf─▒m olu┼čtu.Baz─▒ sitelerde ki buna "Geliboluyu anlamak" da dahil,kopyalama engelleniyor..Sonu├žta ├╝lkemizde bu tip amat├Âr kolleksiyon i┼čine g├Ân├╝l veren insan say─▒s─▒ olduk├ža az.Bunun ne mahsusu olabilece─čini anlam─▒┼č de─čilim.Hele hele Geliboluyu anlamak gibi tarihimize ilgiyi art─▒rmay─▒ hedeflemi┼č bir sitenin bunu uygulamas─▒n─▒ k─▒n─▒yorum.
 
4773_Edit├Âr├╝n Notu 27-12-2014, 01:09:00
Merhaba Verdi Bey,

Ele┼čtirileriniz i├žin ├žok te┼čekk├╝r ederim. Yaz─▒ ve makalelerin kopyalanamamas─▒ sitemizin kuruldu─čundan beri devam eden bir uygulamad─▒r.├çok de─čerli makalelere emek vermi┼č yazarlar─▒m─▒z─▒n emeklerine sayg─▒ anlam─▒nda sembolik, okuyucuyu uyaran bir i┼člemdir.Arzu eden okuyucular─▒m─▒z ilgili yazarla ba─člant─▒ kurmak istiyorlarsa bizden maillerini talep edebilirler.

Sayg─▒lar─▒mla.
 
5615_Erkan 22-04-2015, 10:56:06
Bir d├╝zeltme yapabilir misiniz, verdiginiz rakamlar ├╝zerine?
1) Sehit sayisini 501.91 g├Âsteriyorsunuz (bu rakam nasil okunur? 502 mi 50'191 mi?) ki Sarikamis'la Canakkale 200bini geciyor.
2) Hastaneden taburcu olanlarla ├Âz├╝rl├╝ yasamak zorunda olanlari toplayinca hastanede tedavi edilen sayisiyla ayni oluyor. Hastanede tedavi edilenlerden hic mi ├Âlen sayisi yok?
Biraz aciklik getirebilirseniz cok iyi olacak
Tesekk├╝rler
Erkan
 
7146_tugba 04-08-2015, 08:37:57
sayg─▒ deger site y├Âneticileri ben 4 ┼čehidimden 1 canakkalede olduguna inan─▒yorum hi├ž bir yaz─▒ rapor bulamad─▒m ad─▒ MEHMET ├ľZT├ťRK S─░VAS KER├ťM├ťNK├ľY├ť YILDIZEL─░NDEN gitme 1 bilgiye ula┼č─▒rsan─▒z l├╝tfen bana bildirin 5 karde┼č gider sade ahmet ├Âzt├╝rk gazi gelir r├╝yalar─▒ma giriyo bulam─▒yorum sayg─▒lar─▒m─▒ sunar─▒mmm
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)