Balkan Muharebeleri S─▒ras─▒nda Mustafa Kemal'in ├çanakkale B├Âlgesindeki Faaliyetleri (Yrd. Do├ž. Dr. Mithat Atabay)

Tarih: 26/06/2011   /   Toplam Yorum 4   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 66267

Balkan Sava┼č─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda Trablusgarp’tan bulunan Mustafa Kemal, 24 Ekim 1912 tarihinde oradan hareketle M─▒s─▒r’a, daha sonra da Trieste ve Romanya üzerinden ─░stanbul’a ula┼čt─▒. Daha yolda iken hemen hemen bütün Rumeli’nin elden ç─▒kt─▒─č─▒n─▒ ve Bulgarlar─▒n Çatalca önlerine kadar geldiklerini ö─črendi. ─░stanbul’a gelen Mustafa Kemal, 21 Kas─▒m’da Harbiye Nezareti’nde görevlendirildi. Harbiye Nezareti’ndeki k─▒sa görev süresi içerisinde Bolay─▒r berzah─▒n─▒n önemi üzerinde duran Mustafa Kemal’e göre; “Bolay─▒r berzah─▒, Karadeniz’den Akdeniz’e geli┼č-gidi┼čleri denetleyebilecek olan bölgenin kap─▒s─▒”yd─▒. Ayn─▒ zamanda bu bölgede bulunan herhangi bir birlik Çatalca kar┼č─▒s─▒nda bulunan Bulgar Ordusu’nun gerisine sald─▒rabilirdi. Osmanl─▒ Harbiye Nezareti, Bolay─▒r berzah─▒n─▒n gerisinde “Mürettep” ad─▒ alt─▒nda bir “Kolordu” kurmu┼čtu. ─░smi de “Bahr-─▒ Sefid Bo─čaz─▒ (Akdeniz Bo─čaz─▒) Kuva-y─▒ Mürettebe Kumandanl─▒─č─▒” idi. Bahr-─▒ Sefid Kuva-y─▒ Mürettebe Kumandan─▒ Fahri Pa┼ča, Erkân─▒ Harbiye Reisi(Kurmay Ba┼čkan─▒) Binba┼č─▒ Ali Fethi(Okyar) Bey, Harekât ┼×ube Müdürü Binba┼č─▒ Mustafa Kemal (Atatürk) Bey’di. Mustafa Kemal’in bu göreve tayin tarihi 25 Kas─▒m 1912’dir . Bu Kolordunun görevi, denizden ve karadan Bolay─▒r üzerinden yap─▒lacak dü┼čman sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ Çanakkale Bo─čaz─▒ ve Gelibolu bölgesini savunmakt─▒. Bu Kolordunun karargâh─▒ bugünkü Ha┼čmet Bey Çiftli─či binas─▒ idi. Mustafa Kemal, 27 Ekim 1913 tarihine kadar toplam onbir ay iki gün burada görev yapt─▒. (M.A)

 

Balkan Sava┼č─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda Trablusgarp’tan bulunan Mustafa Kemal, 24 Ekim 1912 tarihinde oradan hareketle M─▒s─▒r’a, daha sonra da Trieste ve Romanya üzerinden ─░stanbul’a ula┼čt─▒. Daha yolda iken hemen hemen bütün Rumeli’nin elden ç─▒kt─▒─č─▒n─▒ ve Bulgarlar─▒n Çatalca önlerine kadar geldiklerini ö─črendi. ─░stanbul’a gelen Mustafa Kemal,  21 Kas─▒m’da Harbiye Nezareti’nde görevlendirildi. Harbiye Nezareti’ndeki k─▒sa görev süresi içerisinde Bolay─▒r berzah─▒n─▒n önemi üzerinde duran Mustafa Kemal’e göre; “Bolay─▒r berzah─▒, Karadeniz’den Akdeniz’e geli┼č-gidi┼čleri denetleyebilecek olan bölgenin kap─▒s─▒”yd─▒. Ayn─▒ zamanda bu bölgede bulunan herhangi bir birlik Çatalca kar┼č─▒s─▒nda bulunan Bulgar Ordusu’nun gerisine sald─▒rabilirdi. Osmanl─▒ Harbiye Nezareti, Bolay─▒r berzah─▒n─▒n gerisinde “Mürettep” ad─▒ alt─▒nda bir “Kolordu” kurmu┼čtu[1]. ─░smi de “Bahr-─▒ Sefid Bo─čaz─▒ (Akdeniz Bo─čaz─▒) Kuva-y─▒ Mürettebe Kumandanl─▒─č─▒[2] idi. Bahr-─▒ Sefid Kuva-y─▒ Mürettebe Kumandan─▒ Fahri Pa┼ča[3], Erkân─▒ Harbiye Reisi(Kurmay Ba┼čkan─▒) Binba┼č─▒ Ali Fethi(Okyar) Bey[4], Harekât ┼×ube Müdürü Binba┼č─▒ Mustafa Kemal (Atatürk) Bey’di[5]. Mustafa Kemal’in bu göreve tayin tarihi 25 Kas─▒m 1912’dir[6]. Bu Kolordunun görevi, denizden ve karadan Bolay─▒r üzerinden yap─▒lacak dü┼čman sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ Çanakkale Bo─čaz─▒ ve Gelibolu bölgesini savunmakt─▒[7]. Bu Kolordunun karargâh─▒ bugünkü Ha┼čmet Bey Çiftli─či binas─▒ idi. Mustafa Kemal, 27 Ekim 1913 tarihine kadar toplam onbir ay iki gün burada görev yapt─▒. 

Mustafa Kemal, Gelibolu’ya gelmeden evvel arkada┼č─▒ ve ─░ttihatç─▒lar─▒n ileri gelenlerinden biri olan Dr. Tevfik Rü┼čtü (Aras) Bey’le ─░stanbul’da görü┼čtü. Mustafa Kemal, O’na da, Çanakkale’de görev almas─▒n─▒ önerdi. Bu s─▒rada “Meclis-i Umur-u T─▒bbiye-i Mülkiye ve S─▒hhiye-yi Umumiye” üyesi olan Dr. Tevfik Rü┼čtü (Aras) Bey de Çanakkale’de kurulan Hilâl-i Ahmer (K─▒z─▒lay) Hastanesi Ba┼čhekimli─čine atand─▒[8]. Ülkenin gelece─či konusunda dü┼čünce birli─čine sahip üç arkada┼č –Fethi Bey, Mustafa Kemal Bey ve Dr. Tevfik Rü┼čtü Bey- böylece Çanakkale’de bir arada bulunabilecekler ve geli┼čecek olaylara birlikte çözüm arayabileceklerdi.

Mustafa Kemal, Gelibolu’ya atand─▒─č─▒nda top sesleri ─░stanbul’dan duyuluyordu. Bulgarlar Terkos üzerine do─čru sarkm─▒┼člard─▒[9]. Balkanlardan sürekli muhacirler geliyordu. Ve her taraf─▒ doldurmu┼člard─▒. Cephede hastal─▒k ba┼č göstermi┼čti. Tifüs her tarafa yay─▒lm─▒┼čt─▒. ─░stanbul’da tüm hastaneler hasta ve yaral─▒larla dolmu┼č ancak hastalar iyi tedavi edilemiyordu. Kâmil Pa┼ča, Sadrazam olarak sorunlar─▒ çözecek gerekli çabay─▒ gösterebilecek durumda de─čildi. Sadece Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča Çatalca’da bir savunma hatt─▒ olu┼čturabilmek için çaba sarf ediyordu. Böyle bir ortamda Osmanl─▒ devleti Yunanistan hariç di─čer Balkan Devletleri ile 3 Aral─▒k 1912 tarihinde Çatalca Mütarekesi’ni imzalad─▒[10]. Osmanl─▒ Devleti ile Balkan Devletleri aras─▒nda Londra’da 13 Aral─▒k’ta bar─▒┼č görü┼čmeleri ba┼člad─▒. Ayr─▒ca yine Londra’da büyük devletlerin elçileri 17 Aral─▒k’ta bir araya gelerek Balkan sorununu ele ald─▒lar.

Bar─▒┼č görü┼čmeleri ba┼člamas─▒na ra─čmen, halen Yunanl─▒larla sava┼č devam ediyordu. Yunanl─▒lar, Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n Çanakkale Bo─čaz─▒n─▒ geçmesini engellemek amac─▒yla bo─čaz─▒ abluka alt─▒na ald─▒lar. S─▒ra ile 22 Ekim’de Limni, 31 Ekim’de ─░mroz ve Ta┼čoz, 4 Kas─▒m’da Sak─▒z, 7 Kas─▒m’da Bozcaada Yunanl─▒lar─▒n eline geçti. Bulgarlar─▒n Trakya’da ilerlemeleri üzerine Barbaros z─▒rhl─▒s─▒, Yarhisar muhribi ve Demirhisar torpidobotu Silivri’ye, Numune-i Hamiyyet muhribi Midye’ye, Asar-─▒ Tevfik z─▒rhl─▒s─▒ da Tekirda─č’a gönderildi[11].

            Yunanl─▒lar─▒n Ege’deki ba┼čar─▒lar─▒ üzerine 11 Kas─▒m 1912’de Ba┼čkomutanl─▒k Vekâleti Donanma Komutanl─▒─č─▒’na “Ana kuvveti te┼čkil eden gemilerden bir tanesinin bile Marmara veya Karadeniz’de b─▒rak─▒lmas─▒ do─čru de─čildir. Ordunun kanatlar─▒n─▒ muharebe k─▒ymeti az olan gemiler korusun. Hemen Ege Denizi’ne hareket edin”[12] emrini verdi. Yunanl─▒lar 23 Kas─▒m’da Ayval─▒k’a girdi, 24 Kas─▒m’da Sisam, 25 Kas─▒m’da da Sak─▒z adas─▒ Yunan kuvvetlerinin i┼čgaline u─črad─▒[13].

30 Kas─▒mda Ba┼čkomutanl─▒k Vekâleti Kuva-y─▒ Mürettebe Komutanl─▒─č─▒’n─▒n iste─či do─črultusunda sava┼č gemilerinden olu┼čan bir filoyu Çanakkale’ye gönderdi[14]. Osmanl─▒ donanmas─▒ Nara önlerinde demirledi. Komutanl─▒─č─▒n─▒ Hüseyin Rauf Bey’in yapt─▒─č─▒ Hamidiye kruvazörü de gelen gemiler aras─▒nda idi. Rauf Bey, hat─▒ralar─▒nda bu konuda ┼čunlar─▒ anlatmaktad─▒r: “Bu Kolordunun Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒na Trablus’tan dönen Ali Fethi Bey, Harekât ┼×ubesi Müdürlü─čü’ne de Derne’den dönen Mustafa Kemal Bey tayin edilmi┼čti. Kolordu karargâh─▒ Maydos’ta idi. Donanma da Maydos kar┼č─▒s─▒nda bulunuyordu. Vakit buldukça Maydos’a gider ikisini de ziyaret ederdim. Bazen Donanma Kumandanl─▒─č─▒ ad─▒na onlarla askeri görü┼čmeler yapard─▒m. Bu arada bir defa donanma korumas─▒ alt─▒nda denizden asker ç─▒kararak yap─▒lacak bir sald─▒r─▒ya kar┼č─▒ yar─▒madan─▒n nas─▒l savunulabilece─čini inceleyen Kolordu Kurmay Heyeti görü┼čmelerinde haz─▒r bulundum. Yar─▒madan─▒n bat─▒ k─▒y─▒s─▒nda asker ç─▒karmaya elveri┼čli kumsallar istihkâmlan─▒rsa ç─▒karmaya engel olacaklar─▒n─▒ ileri sürenlere Mustafa Kemal Bey’in kar┼č─▒ koydu─čunu iyiden iyiye hat─▒rl─▒yorum. Mustafa Kemal Bey, dü┼čman─▒n donanma ate┼či alt─▒nda karaya ç─▒kabilece─čini kabul etmek gerekti─čini, savunma tertiplerinin ancak bundan sonra al─▒nmas─▒(n─▒n) do─čru olaca─č─▒n─▒ söylüyor ve bu fikrine kar┼č─▒ olanlara sinirlenerek; ‘istedi─činiz kadar tel örgü engelleri koyunuz. Parçalar ç─▒kar─▒m. Karada ilerlemekli─čimi önleyecek üstün kuvvet yoksa yar─▒maday─▒ pekâlâ ele geçiririm’ diyordu.”[15]

Rauf Bey, Hamidiye kruvazörü ile Gelibolu liman─▒na geldi─činde Mustafa Kemal Bey, O’nu kar┼č─▒lam─▒┼č, halk da büyük sevgi gösterilerinde bulunmu┼čtur. Askeri durum hakk─▒nda görü┼čmeler yapt─▒ktan sonra birlikte Çanakkale’ye giden Mustafa Kemal ve Ali Fethi Bey, ülkenin içinde bulundu─ču durumu, bat─▒l─▒ büyük devletlerin Osmanl─▒ hakk─▒ndaki politikalar─▒n─▒ tart─▒┼čm─▒┼člard─▒. Mustafa Kemal, Çimenlik Kalesi’ni daha sonra da Bo─čaz Komutan─▒n─▒ ziyaret etti. Mustafa Kemal Bey, ertesi gün de Anadolu Hamidiyesi Tabyas─▒n─▒ ve Dardanos Bataryas─▒n─▒ inceledi. O s─▒rada Çanakkale’de bulunan ─░ttihat ve Terakki’nin önde gelen ┼čahsiyetlerinden At─▒f Bey’le de görü┼čme imkân─▒ buldu[16]. Mustafa Kemal, At─▒f Bey’le yapt─▒─č─▒ görü┼čmede ─░ttihat ve Terakki’nin siyasal aç─▒dan yapmak istedi─či ┼čeyleri ö─črenmeye çal─▒┼čm─▒┼č, hem de sava┼č─▒n gidi┼čat─▒ konusundaki dü┼čüncelerini ona aktarm─▒┼čt─▒.

Bu arada, 7 Aral─▒k’ta Donanma Komutan Vekili Albay Tahir Bey görevinden al─▒narak yerine yard─▒mc─▒s─▒ Albay Ramiz Bey atand─▒[17]. Yeni göreve atanan Albay Ramiz Bey, 14 Aral─▒k’ta Yunanl─▒lara kar┼č─▒ Ege’de bir muharebe yap─▒lmas─▒ hususunda komodor ve gemi komutanlar─▒ndan olu┼čan Harp Meclisi’ni toplayarak muharebenin esaslar─▒n─▒ belirledi[18].

Osmanl─▒ donanmas─▒ 16 Aral─▒k’ta Yunan donanmas─▒na kar┼č─▒ Gökçeada (─░mroz adas─▒) civar─▒nda harekete geçti. Gökçeada (─░mroz) Deniz Muharebesi Barbaros Hayrettin z─▒rhl─▒s─▒n─▒n 09.39’da ate┼či ile ba┼člam─▒┼č, üç dakika sonra da Averoff buna kar┼č─▒l─▒k vermi┼č ve sava┼č 10.55’de iki donanman─▒n birbirinden oldukça fazla uzakla┼čmas─▒ ile sona ermi┼čti. Yunan donanmas─▒n─▒n h─▒z─▒ Osmanl─▒ donanmas─▒na göre daha fazla olmas─▒ dolay─▒s─▒yla Yunan donanmas─▒ daha evvel ate┼č kesmi┼č ve sava┼č alan─▒ndan ayr─▒lm─▒┼čt─▒. ─░mroz Deniz Muharebesi’ni gerek Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču gerekse Yunanistan kazand─▒─č─▒n─▒ ilân etti[19]. Bu sava┼č her iki taraf içinde sonuçsuz kalm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ Devleti’nin Yunan donanmas─▒n─▒ imha için yakalad─▒─č─▒ f─▒rsat─▒ de─čerlendirememi┼č, Yunan donanmas─▒ da sava┼č alan─▒n─▒ terk etmi┼čti. Ancak Osmanl─▒ Devleti Ege’deki tüm adalar─▒ kaybetmi┼č ve Londra Konferans─▒’nda büyük devletler Ege adalar─▒n─▒ Yunanistan’a vermi┼člerdi.

Bu devletler Balkanlarda olu┼čan yeni durum konusunda kendi aralar─▒ndaki anla┼čmazl─▒─č─▒ ve ç─▒kar çat─▒┼čmalar─▒na çözüm ar─▒yorlard─▒. Bu arada Arnavutluk’un ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ kabul edildi. 6 Ocak 1913’te ise Osmanl─▒ Devleti ile Balkan Devletleri aras─▒nda devam eden bar─▒┼č görü┼čmeleri ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonuçland─▒[20].

Bu s─▒rada Mustafa Kemal, yeniden ve istemeyerek siyasal hareketler içerisine sürüklendi. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, Sadrazam Kâmil Pa┼ča Hükümetini i┼čba┼č─▒ndan uzakla┼čt─▒rmak için bir tak─▒m tertipler içerisine girdi[21]. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča ile anla┼čt─▒[22]. Talât Bey (Pa┼ča), ordu içerisinde bulunan ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti üyesi subaylar─▒n dü┼čüncelerini ö─črenmek için onlar─▒ ─░stanbul’a davet etti. Davet edilenler aras─▒nda Binba┼č─▒ Ali Fethi (Okyar) Bey de vard─▒[23]

─░zlenecek yolu belirlemek üzere Binba┼č─▒ Mustafa Kemal (Atatürk) Bey, Dr. Tevfik Rü┼čtü (Aras) Bey ve Binba┼č─▒ Ali Fethi (Okyar) Bey Çanakkale’de bir araya gelerek ┼ču konularda fikir birli─čine vard─▒lar ve Fethi Bey’in bu ortak dü┼čünceleri ─░stanbul’da savunmas─▒n─▒ kararla┼čt─▒rd─▒lar. Onlara göre; sava┼č kaybedilmi┼čti ve onun kaderini de─či┼čtirmek art─▒k olanaks─▒zd─▒. ─░ktidar─▒ ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ele almas─▒ a─č─▒r ┼čartlar içeren bir bar─▒┼č antla┼čmas─▒n─▒n imzalamas─▒ demekti. Bundan halk ho┼čnut olmayacak ve bu ho┼čnutsuzluk ─░ttihat ve Terakki’nin hesab─▒na kaydedilecekti. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, hükümeti devirerek iktidara gelmek yerine seçime haz─▒rlanmal─▒yd─▒. ┼×ayet hükümet, yap─▒lacak bar─▒┼č antla┼čmas─▒ndan sonra seçim yapmazsa, o zaman hükümete kar┼č─▒ ayaklanma tertip edilmeliydi[24]. Bu dü┼čünceleri dile getirmek üzere ─░stanbul’a giden Binba┼č─▒ Ali Fethi (Okyar) Bey, toplant─▒ya kat─▒lanlar─▒n da ayn─▒ dü┼čüncede olduklar─▒n─▒ gördü. Toplant─▒dan sonra Gelibolu’ya dönü┼čünde durumu Mustafa Kemal ve Dr. Tevfik Rü┼čtü Bey’e anlatt─▒. Mustafa Kemal, “Fakat dü┼čündüklerini yapacaklar” dedi[25]. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin ileri gelenleri dü┼čüncelerini de─či┼čtirerek[26] bar─▒┼č antla┼čmas─▒ imzalanmadan Bâb-─▒ Ali’yi basarak iktidar─▒ ele geçirdiler[27]. Mustafa Kemal hakl─▒ ç─▒kt─▒. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, Padi┼čahtan Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n Sadrazaml─▒─ča atanmas─▒na dair iradesini (göreve atama belgesi) ald─▒[28]. Ahmet ─░zzet Pa┼ča, Osmanl─▒ Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒ ve Ba┼čkumandan Vekilli─čine atand─▒. Cemal Pa┼ča da ─░stanbul Muhaf─▒z─▒ oldu. Bundan sonra Osmanl─▒ hükümeti tam de─čilse de, büyük ölçüde ─░ttihat ve Terakki’nin kontrolünde bir hükümet haline geldi.

Bab-─▒ Ali Bask─▒n─▒n─▒ Mustafa Kemal ve Fethi Bey duyduklar─▒nda ┼ča┼č─▒rd─▒lar, hem de k─▒zd─▒lar. ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin genel merkezine telgraf çekerek ─░stanbul’da neler oldu─čunu ve yap─▒lan bask─▒n─▒n gerekçesini anlamaya çal─▒┼čt─▒lar[29].

Bâb-─▒ Ali Bask─▒n─▒ndan sonra Balkan Devletleri de ate┼čkesi sona erdirerek 26 Ocak 1913’te sald─▒r─▒ya giri┼čtiler. Bulgar Ordusunun öncü birlikleri Koruda─č─▒’n─▒ a┼čmaya ba┼člad─▒lar. Bunun üzerine Mustafa Kemal ve Ali Fethi Bey gerekli tedbirleri ald─▒lar. Bu arada Enver Bey, bizzat kendisinin de kat─▒laca─č─▒ bir plan haz─▒rlad─▒. Yap─▒lan plana göre; 8 ┼×ubat 1913 sabah─▒ erkenden Bolay─▒r’da bulunan Mürettep Kolordu (Komutan─▒ Fahri Pa┼ča, Kurmay Ba┼čkan─▒ Ali Fethi Bey ve Harekat ┼×ube Müdürü Mustafa Kemal Bey) sald─▒r─▒ya ba┼člayarak kar┼č─▒s─▒nda bulunan Bulgar birliklerini tespit edecekti. Ayn─▒ sabah 10 ncu Kolordu (Komutan─▒ Hur┼čit Pa┼ča, Kurmay Ba┼čkan─▒ Enver Bey) birlikleri de gemilerle gelip ┼×arköy’ün biraz bat─▒s─▒nda ve Bulgarlar─▒n gerisinden karaya ç─▒karak Bulgarlar bask─▒na u─črat─▒lacakt─▒. Böylece iki ate┼č aras─▒nda kalaca─č─▒ umulan Bulgar Ordusu ezilecek ve Çatalca’dan çekilmeleri sa─članacakt─▒. Ancak 10 ncu Kolordu birliklerini ─░stanbul’dan ┼×arköy’e getirecek gemiler zaman─▒nda toplan─▒p yola ç─▒kamad─▒lar. Bu durum Bolay─▒r’daki Mürettep Kolordu Komutanl─▒─č─▒’na da bildirilmedi. Mürettep Kolordu planland─▒─č─▒ gibi sald─▒r─▒ya ba┼člad─▒ ve saat 14.00’e kadar ba┼čar─▒lar elde ederek ilerledi. Bu saatten sonra 10 ncu Kolordu sava┼č meydan─▒nda olmad─▒─č─▒ için Mürettep Kolordu cephede yaln─▒z kald─▒ ve yeni bir sald─▒r─▒ yapamayacak duruma dü┼čtü. 10 ncu Kolordu 8 ┼×ubat günü ak┼čam─▒ sadece iki bölük karaya ç─▒karabildi. As─▒l birliklerini 9 ┼×ubatta bölgeye getirebildi. Bu s─▒rada Mürettep Kolordu bir Bulgar sald─▒r─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda yok olmamak için geri çekilmi┼čti. Enver Bey ise 10 ncu Kolordu’yu bölgeden çekmek istemedi ve Mürettep Kolordu’dan yard─▒m istedi. Enver Bey’in planlar─▒n─▒ gerçekçi bulmayan Osmanl─▒ Genelkurmay─▒ 10 ncu Kolordu’nun birliklerini gemilere geri almas─▒n─▒ emretti. Bu emri birkaç kez de tekrarlamak zorunda kald─▒. Ortaya ç─▒kan bu durum kar┼č─▒s─▒nda 10 ncu Kolordu Komutan─▒ Hur┼čit Pa┼ča ile Mürettep Kolordu Komutan─▒ Fahri Pa┼ča aras─▒nda i─čneleyici yaz─▒┼čmalar yap─▒ld─▒. Bu çat─▒┼čma gerçekte, Ali Fethi Bey ile Enver Bey’in aras─▒nda idi. Mustafa Kemal Bey de Ali Fethi Bey’le birlikte bu çat─▒┼čman─▒n içinde bulunuyordu. Talât Bey (Pa┼ča) ise Enver Bey’i tutuyordu. Zira Talât Bey, Enver Bey arac─▒l─▒─č─▒yla Osmanl─▒ Ordusunu elinde bulundurmak istiyordu.

Ali Fethi Bey ve Mustafa Kemal Bey bu geli┼čmeler kar┼č─▒s─▒nda ┼ču mektubu gönderdiler:

 

HUZUR-I SAM─░ NEZARETPENAH─░YE

Bolay─▒r Merkez Tabyas─▒

4/5 ┼×ubat 328 (17/18 ┼×ubat 1913)

 

Tarafeyn ordular─▒n─▒n vaz’iyet-i harbiyeleri sevkul-cey┼č nokta-i nazar─▒ndan münaka┼ča ve tetkik edilmi┼č, bu münaka┼ča-i ilmiye neticesinde Osmanl─▒ Ordusuna terettüb eden hatt-─▒ hareket elyevm takip edilen hatt-─▒ harekete münafi zuhur etmi┼čtir. Böyle bir zamanda hakay─▒k-─▒ fenniyyeyi ortaya koymak vazifesine binaen bervech-i zir serd-i mutalâata ictisar ve bu babdaki cesaretin müsamaha edilmesine intizar olunur:

10 Kânun─▒sâni 328 Tarihinde Vaz’iyet-i Siyasiye

Osmanl─▒ ve Bulgar ordular─▒ hâl-i mütarekededirler.  Osmanl─▒ kabinesi Edirne’nin  Bulgar eline geçmesine muvafakat ve adalar─▒n tâliini düvel-i muazzamaya havale etmi┼č ve bu karar─▒n─▒ tebli─č eylemek üzere bulunmu┼č iken Bâb-─▒ Ali’ye tecemmü’ eden bir cemaat taraf─▒ndan nümâyi┼č yap─▒larak Harbiye Naz─▒r─▒ ve Ba┼čkumandan Vekili katil ve Hey’et-i Vükelâ esnay-─▒ vazifede ike tehdid ve makam-─▒ iktidardan iskat edilmi┼čtir. Zât-─▒ Hazret-i Padi┼čahi yeni bir kabinenin te┼čkilini taraf-─▒ âsafânelerine tevdi’ buyurmu┼č ve bu vazife kabul buyurularak tamim k─▒l─▒nan beyannamede milletin iade-i namusuna kabinece gayretolunaca─č─▒ gibi umum evlâd-─▒ vatan bu maksada hizmete davet olunmu┼čtur.

Yani kabinenin sâk─▒t kabine ile hem-fikir olmad─▒─č─▒ ve Edirne’yi Bulgarlara terk etmek tarafdar─▒ bulunmad─▒─č─▒ tanzim ve düvel-i muazzamaya tevdi ve bir sureti matbuat ile ne┼črolunan cevabi notadan anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

10 Kânun─▒sâni 328 Tarihinde Vaz’iyet-i Askeriye

Osmanl─▒ Ordusu biri Çatalca’da di─čeri Gelibolu ┼čibh-i ceziresinde olmak üzere ikiye ink─▒sam etmi┼čtir. K─▒sm-─▒ külli Çatalca hatt-─▒ müdafaas─▒nda ve sekül-cey┼č ihtiyatlar─▒ Ayastefanos’da ve ─░zmit ve Band─▒rma cihetlerinde bulunmaktad─▒r.

Gelibolu ┼čibh-i ceziresindeki k─▒sm-─▒ cüz’i bir k─▒s─▒m kuvvetini hâl-i harbde olan Yunan Ordusunun Bo─čaz aleyhine yapmas─▒ muhtemel ihraç hareketine kar┼č─▒ koymaya tahsis eylemi┼čtir.

Mütarekenin tarih-i akdinden 10 Kânun─▒sâni 328 tarihine kadar gerek Çatalca ve gerek Gelibolu kuvvetlerinin iade-i intizam─▒na ve kabiliyet-i hareket ve Harbiyelerinin tezayüdüne çal─▒┼č─▒lmaktad─▒r.

Bulgar Ordusu k─▒sm-─▒ külliyesiyle Çatalca kar┼č─▒s─▒nda ve bir f─▒rkas─▒yla Gelibolu ┼čibh-i ceziresi ┼čimalinde bulunmaktad─▒r. Edirne’nin muhasaras─▒ eskisi gibi devam etmektedir. Adetce faik─▒yetin Bulgar Ordusunda oldu─čuna Osmanl─▒ Ordusu Erkân-─▒ Harbiyesince kanaat vard─▒r.

22 Kânun─▒sâni 328 Tarihinde Vaz’iyet-i Siyasiye

Muhas─▒min Edirne’yi vermemek iddias─▒nda bulunan Osmanl─▒ notas─▒na kar┼č─▒ muhasamay─▒ ilân eylemekle cevap vermi┼čtir. Osmanl─▒lar cihetinde 10 Kânun─▒sâni 328 darbe-i hükümetini ika’ edenler tecziye edilmedikten ba┼čka mühim memuriyetlere geçirilmesinden Osmanl─▒ kabinesinin darbe-i mezkureyi vücuda getiren hareket-i fikriye-yi takdir eyledi─či ve nümayi┼čcilerle tevhid-i fikir ve mesai eyleyece─čini i┼črab ediyor.

Osmanl─▒ efkâr-─▒ umumiyesi sak─▒t kabinenin iltizam-─▒ meskenetle Edirne’yi dü┼čmana verme─če raz─▒ oldu─čuna ve yeni kabinenin nâmus-─▒ milli ve askeriyi iade ederek henüz dü┼čman elinde bulunan Edirne’nin Osmanl─▒ Ordusunun hareket-i taarruziyesiyle tahlis olunaca─č─▒na mutmaindir. Vilâyatta hükümetin te┼čvikatiyle harbin idamesi lehinde tezahurat uyand─▒r─▒lm─▒┼čd─▒r.

10 Kânun─▒sâni 328 den beri vaz’iyyet-i askeriyece bir tebeddül-i mühim yoktur. ─░zmit ve Band─▒rma cihetlerindeki sevkül-cey┼č ihtiyat─▒n─▒n vapurlara irkâb─▒ haz─▒rl─▒klar─▒ yap─▒l─▒yor. Anadolu’dan ba┼čka celb edilecek kuvvet yoktur. Efrad-─▒ milletten eli silâh tutan yüzbinlerce ki┼čiden istifade edilece─čine dair bir hareket me┼čhud de─čildir.

Vaz’iyet-i Mezkurenin Münaka┼čas─▒ ve Elde Edilen Netice

Milletin ve efkâr-─▒ umumiyenin aldat─▒lmamas─▒ ve kabinenin kendi iddias─▒n─▒ tekzib eylememesi için dü┼čman ordusunun faik─▒yet-i adediyyeye sevkul-cey┼čiyesini kat’i ve azimkârane bir hareket-i taarruziye ile telâfiye karar verildi─čine hükmetmek lâz─▒m gelir. Filvaki bundan ba┼čka türlü karar verilemez.

Edirne, Çatalca ordusundan 300 kilometre uzakta ve çatalca kar┼č─▒s─▒ndaki Bulgar küvve-i külliyesinden mâada ayr─▒ca muhasara ordusiyle Osmanl─▒ Ordusundan ayr─▒ bulunmaktad─▒r. Binaenaleyh, Edirne’ye varmak için evvel emirde Çatalca’daki Bulgar kuvve-i külliyesini duçar-─▒ inhizam eylemek, saniyen muhasray─▒ cebren ref’ etmek, salisen dört aydan beri mahsurinin tahribat─▒n─▒ izale için külliyetli erzak─▒ serian ┼čehre yeti┼čtirmek lâz─▒md─▒r. Bunun için hareket ve taarruz iktiza eder. Bu taarruz ya do─črudan do─čruya Çatalca’dan karadan veyahut hem karadan ve hem de Bulgar k─▒sm-─▒ küllisi gerilerini ihraç hareketiyle tahdit edecek surette denizden veyahut ayn─▒ zamanda Gelibolu ┼čibh-i ceziresinden yap─▒lmal─▒d─▒r.

Hareket-i taarruziyenin bir an dahi tehiri câiz de─čildir. Edirne günden güne kuvvetini zayi’ etmekte ve sukuta takarrüp eylemektedir. Sukutdan sonra muhas─▒rin dü┼čman─▒n kuvve-i külliyesi bil-cümle esleha ve techizatiyle inzimam edecek ve faik─▒yet-i adediyenin taarruz-─▒ azimkârane ile telâfisi kesb-i mü┼čkilât edecektir.

Binaenaleyh Gelibolu liman─▒nda bulunan kuvvetler, serian Çatalca cihetine celb edilmeli ve Gelibolu’da kalacak askere Çatalca Ordusuyla beraber dü┼čmana ┼čiddetle taarruz emri verilmelidir. Aksi halde kabinenin sâk─▒t kabineden inhiraf eyledi─či cihetler taayyün edemiyecek ve 10 Kânun─▒sâni 328 darbe-i hükümetini ika’ edenlerin esbâb-─▒ takdir ve sitayi┼či gayr-─▒ kabil-i izah bulunacak ve kimbilir daha neler olacakt─▒r. Ol babda emir ve ferman hazret-i menlehü’l emrindir.

 

Bahr-─▒ Sefid Kuvâ-y─▒                                                                        Bahr-─▒ Sefid Bu─čaz─▒ Kuvâ-y─▒

Mürettebesi Erkân-─▒ Harbiyesi                                                       Mürettebesi Erkân-─▒ Harbiyesi

Me’mur Binba┼č─▒                                                                                 Re’isi Binba┼č─▒

M. KEMAL                                                                                          AL─░ FETH─░

 

Hami┼č: Bir nüshas─▒ Ba┼čkumandanl─▒k Vekâlet-i celilesine takdim olunmu┼čtur.”[30]

Mustafa Kemal Bey ve Ali Fethi Bey bu geli┼čmeler üzerine görevlerinden istifa etmek istediler. Bunun üzerine Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča Gelibolu’ya gitmeye karar verdi[31]. Padi┼čah─▒n Ertu─črul yat─▒ ile Dahiliye Naz─▒r─▒ Adil Bey’i de alarak 20 ┼×ubat 1913 tarihinde Gelibolu’ya gitti. Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča’y─▒ Gelibolu liman─▒nda 10 ncu Kolordu Komutan─▒ Hur┼čit Pa┼ča ve Kurmay Ba┼čkan─▒ Enver Bey kar┼č─▒lad─▒. Mürettep Kolordu Komutan─▒ Fahri Pa┼ča ile 10 ncu Kolordu Komutan─▒ Hur┼čit Pa┼ča Sadrazam─▒n yan─▒nda münaka┼ča ettiler. Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Ali Fethi Bey’le görü┼čtükten sonra Enver Bey’le de görü┼čtü. Enver Bey, Sadrazam’dan kendisini ─░stanbul’a Harbiye Nezareti Harekât ┼×ube Müdürlü─čü’ne almas─▒n─▒, Ali Fethi Bey’i de kendisinden bo┼čalan 10 ncu Kolordu’nun kurmay ba┼čkanl─▒─č─▒na getirmesini, Mustafa Kemal’in de Mürettep Kolordu Komutanl─▒─č─▒ Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒na tayin edilmesini talep etti[32]. Enver Bey’in bu teklifini be─čenen Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Mustafa Kemal Bey’i de ça─č─▒rarak O’nunla da görü┼čerek nasihatta bulundu. Daha sonra Maydos’a ve Çanakkale’ye u─črayan Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Gelibolu’ya tekrar dönerek Ba┼čkomutan Vekili Ahmet ─░zzet Pa┼ča’ya bir telgraf çekerek Fahri Pa┼ča’n─▒n yerine Mehmet Ali Pa┼ča’n─▒n tayin edilmesini emretti[33]. 21 ┼×ubat 1913’te ─░stanbul’a hareket eden Sadrazam Mahmut ┼×evket Pa┼ča, 10 ncu Kolordu Komutanl─▒─č─▒’n─▒n ─░stanbul’a getirilmesine, Hur┼čit Pa┼ča ve Enver Bey’in Gelibolu’dan al─▒nmas─▒na karar verdi. Ancak Fahri Pa┼ča, Ali Fethi Bey ve Mustafa Kemal Bey’in ─░stanbul’a geldiklerinde muhalif bir tav─▒r tak─▒nacaklar─▒n─▒ ve bundan da onlar─▒n muhaliflerinin yararlanaca─č─▒n─▒ dü┼čünüyordu. Mustafa Kemal Bey ve Ali Fethi Bey, Sadrazama birer mektup yazarak Enver Bey’in ─░stanbul’a al─▒nmamas─▒n─▒ istiyorlar ve ┼čayet al─▒n─▒rsa bu durumun subaylar aras─▒nda rekabete sebep olaca─č─▒n─▒ dile getiriyorlard─▒[34].

Son geli┼čmeler kar┼č─▒s─▒nda Mustafa Kemal Bey ve Ali Fethi Bey istifa etme karar─▒ ald─▒lar ve bu kararlar─▒n─▒ Ba┼čkumandan Vekili Ahmet ─░zzet Pa┼ča’ya bildirdiler. Ahmet ─░zzet Pa┼ča bu konuda ┼ču mütalâada bulundu:

 

Osmanl─▒ Ordu-y─▒ Hümayunu Ba┼čkumandanl─▒─č─▒ Vekâleti Erkân-─▒ Harbiyesi

Aded Mahrem

“Ma’ruz –─▒ çâker-i kemineleridir ki:

Bahr-─▒ Sefid Bo─čaz─▒ Kuvâ-y─▒  mürettebesi Erkân-─▒ Harbiye Reisi Fethi Bey ile refiki Mustafa Kemal Bey’in imzalar─▒n─▒ havi bugün bir takrir ve bunu müteâkib her ikisinin Hur┼čid Pa┼ča kumandas─▒ndaki Bo─čaz Kuvâ-y─▒ umumiyesinde hizmet edemiyeceklerini mutazamm─▒n ayr─▒ ayr─▒ isti’fâlar─▒n─▒ ald─▒m. Takririn bir sureti zat-─▒ sami-yi sadâret-penahilerine de takdim edilmi┼č. Muhteviyât─▒ 10 Kânunsâni 1328 vak’as─▒na ve bunu yapanlara kar┼č─▒ ba’z─▒ ta’rizât-─▒ z─▒mniyyeyi ihtiva ediyor. Askerli─čin mâbihü’l-k─▒vâm─▒ olan itâat ve ink─▒yad gibi havass─▒n, ordumuzda derecesine bir mi’yar ve ibret-i ahlâf içün tarihe k─▒ymetli bir yâdigâr olan bu vesika ve Gelibolu cihetinde bir haftadan beri Fethi ve Enver Beyler ve bunlar─▒n tarafdarlar─▒ aras─▒nda cereyan etmekte olan ahvâl-i müessife ile iki hey’et beyninde yek-di─čere kar┼č─▒ hâs─▒l olan hiss-i infi’al ve husumeti pek vâz─▒h olarak göstermektedir. Dü┼čman kar┼č─▒s─▒nda ve vatan─▒n ba┼č─▒na çöken bunca felâketlerin önünde, yek-dil ve yek-cihet olmas─▒ icâb edenlerin tevhid-i âmâl ve harekâta bedel bir tak─▒m me┼č’um hiziblere ayr─▒lmalar─▒ ve nefislerini nifak ve muhâsedeye kapd─▒rmalar─▒ ordunun a’zam esbâb-─▒ za’f─▒ndan add olunma─ča sezâd─▒r. Fethi ve Kemal Beylerin darbe-i hükümetin icrâs─▒ndaki maksad husul bulmak içün ordu-y─▒ hümayunun Edirne’yi harben tahlis etmek mecburiyetinde bulundu─čunu ve bunun içün Çatalca’dan, Marmara sahilinden ve Gelibolu cihetinden umumi ve mü┼čterek bir ta’arruz icrâs─▒ ve Gelibolu liman─▒ndaki kuvvetlerin yâni anla┼č─▒ld─▒─č─▒na göre Hur┼čid Pa┼ča kolordusunun Çatalca cihetine al─▒nmas─▒ icâb etti─čini beyân ediyorlar. Bu mütâla’a nazari olarak, daha do─črusu tarafeyn kuvvetleri nazar-─▒ dikkate al─▒nmad─▒─č─▒ suretde gerçi musib görülür. Fakat saha-i fi’liyatda bu hareketin adem-i imkân─▒n─▒ Fethi Bey, kendi takririnde epeyi bir sarahat ile iymâ ve i┼čâret etti─či hâlde böyle bir teklif dermiyan etmesinin 10 Kânunsâni vak’as─▒n─▒n mürettiblerine ta’riz ve tahrik maksad─▒na mübteni oldu─ču pek â┼čikârd─▒r.

Fakat bu sözler hizb-i di─čeri müdâfa’a-i nefs içün fi’liyata sevk ve tahrik edebilir. ┼×imdiye kadar mükerreren ve müdellelen arz ve izah etti─čim vechile sulh olsun, harb devam etsin elimizde istinad edebilece─čimiz kuvve-i yegâne bu ordudur. Bundan böyle Müdâfa’a-i Milliye Cem’iyât─▒n─▒n himemâat─▒ ile isticlâb ve istihsâli ümid edilebilen kâffe-i kuvân─▒n te┼čekkülüne de ancak bu ordu bir esâs ve temel te┼čkil edecektir. Evham ve hayâlâta, bir tak─▒m f─▒rka münâfesât─▒na ve ihtirâsat ve agrâz-─▒ ┼čahsiyeye kap─▒larak elde kalan bu orduyu da tehlikeye düçâr etmek vatan─▒ mevt-i muhakkaka sürümek demektir. Fethi ve kemal Beylerin isti’fâs─▒n─▒n vüs’ati bilinemez ise de, bunlar─▒n ve Fahri Pa┼ča’n─▒n oradan kald─▒r─▒lmas─▒ ile de ┼čimdiye kadar müttehaz tertibat─▒ bozmak, böyle bir zamanda or(du) ahvâline vâk─▒f olmayanlara kumanday─▒ tevdi’ etmek gibi ciddi mahzurlara meydan verilmi┼č olur. Di─čer cihetden, bunlar─▒n ba┼č─▒-bo┼č b─▒rak─▒lmalar─▒ ile de istedikleri gibi tehyic-i ezhân etmeleri teshil edilmi┼č olur. Cidden dünyada hiçbir ordu mes’uliyet-i resmiyeyi deruhde etmeyen ┼čubban ile idâre edilmemi┼čtir ve içerisinde bu kadar anar┼či ve nifak ve fitne hüküm süren bir ordunun muhârebe meydan─▒nda dü┼čmanlar─▒na galebe etti─či tarihde görülmemi┼čtir. E─čer vatan─▒n mukadderât─▒ ile bu derece lâübâliyâne oynayan bu zevât-─▒ gayr-i mes’ulenin kanunen itâ’at-─▒ askeriyeye al─▒nmalar─▒ hükümetçe kat’iyen mümkün de─čilse, hiç olmazsa bunlar üzerinde hâiz-i nüfuz ve te’sir olan dostlar─▒n─▒ tavsit ederek, nefisleri içün biraz fedakârl─▒─ča ve ┼ču zavall─▒ vatan içün biraz insaf ve merhamete, hülâsa kavânin ve nizâmata riâyet ve itâate da’vet olunmalar─▒ münâsib olur i’tikad─▒ ile keyfiyyeti makam-─▒ sâmiy-i  âsaf-─▒ efhamilerine ruk’a-i müsâra’at ediyorum. Ol-bâbda  emr ü fermân hazret-i veliyü’l-emrindir.

 

                               Fi.16 Rebi’ül-evvel. Sene 1331                       Orduy-─▒ Hümâyun

                               Fi. 9 ┼×ubat sene 1328                                       Ba┼čkumandan Vekili

                               (23 ┼×ubat 1913)                                                 Ahmed ─░zzet”[35]

 

Mustafa Kemal Bey ve Fethi Bey’in bu konudaki dirençlerini k─▒rmak ve onlar─▒n muhalefetlerine son vermek üzere habersiz biçimde Talât Bey (Pa┼ča) Gelibolu’ya geldi. Bu s─▒rada Mustafa Kemal Bey ve Ali Fethi Bey Eksamil’de bulunuyordu. Talât Bey, Mustafa Kemal Bey’e geli┼čmelerin tamam─▒ndan haberi oldu─čunu belirttikten sonra gönderilen raporu okudu─čunu ve raporun çok a─č─▒r oldu─čunu dile getirdi. Daha sonra da Mustafa Kemal Bey’in aç─▒k görü┼člülü─čünün partide s─▒k─▒nt─▒ yaratt─▒─č─▒n─▒ ancak bunu son geli┼čmelerden meydana gelen üzüntünün bir sonucu oldu─čunu dile getirdi ve bu k─▒rg─▒nl─▒─č─▒n sona ermesini istedi.  Talat Bey, kendilerine yine birlikte çal─▒┼čmay─▒ teklif etti. Mustafa Kemal bir ara; “Siz partinin ba┼č─▒ndan çekilecek misiniz?” diye sordu. Talât Bey; “Niçin? Beni öldürmek mi istiyordunuz?” dedi. Bunun üzerine Mustafa Kemal, “Hay─▒r, biz size lây─▒k oldu─čunuz yeri verece─čiz” diye cevap verdi[36]. Talât Bey, Ali Fethi Bey’e ─░ttihat ve Terakki Partisi’nin genel sekreterli─čini teklif etti[37] ve ─░stanbul’a döndü. Mustafa Kemal Bey ile Dr. Tevfik Rü┼čtü Bey önce bu teklifi yad─▒rgam─▒┼člarsa da daha sonra Ali Fethi Bey’in bu yeni makama geçmesini be─čendiler. Zira ─░ttihat ve Terakki Partisi’nin 1913 Kongresi’nde dü┼čüncelerini yeniden aç─▒klayabilecekler ve uygulayabilmek için de bir f─▒rsat yarat─▒lm─▒┼č olacakt─▒. Rauf (Orbay) Bey bu durumu ┼čöyle anlatmaktad─▒r:

“─░ttihatç─▒lar Ali Fethi Bey’i ve Mustafa Kemal’i art─▒k yad─▒rg─▒yorlard─▒. Enver Bey’in Harbiye Naz─▒rl─▒─č─▒’n─▒ orduda içine sindiremeyecekler aras─▒nda Ali Fethi Bey’in bulunaca─č─▒ ┼čüphesizdi. Onu askerlikten alarak ─░ttihat ve Terakki Partisi’nin Umum Sekreteri yapmaya karar verdiler. Fethi Bey’in evine yerle┼čen Mustafa Kemal belki bu yoldan bir ┼čeyler yap─▒labilece─či umuduna kap─▒larak kabul etmesinde ─▒srar etti.”[38]

Mustafa Kemal Bey, Ali Fethi Bey’in bu görevi kabul etmesi ile ┼ču dü┼čüncelerin gerçekle┼čtirilebilece─čini umuyordu:

“1.Ordu kesin olarak ve gerçekten siyasadan ayr─▒lmal─▒d─▒r.

  2.Devlet siyasas─▒n─▒ partini merkez-i umumisi de─čil, meclis grubu yapmal─▒d─▒r ve denetlemelidir. Ona göre gerekli kimseler mebus seçtirilmelidirler.

  3.Merkez-i Umumi ─░stanbul ve ta┼čralardaki te┼čkilât i┼čleriyle u─čra┼čmal─▒d─▒r.”[39]

Bu arada Mürettep Kolordu Komutanl─▒─č─▒’n─▒n ismi “Bolay─▒r Kolordusu” oldu. Mustafa Kemal de bu Kolordunun Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒na getirildi. Bolay─▒r Kolordusunun ayr─▒ca komutan─▒ olmad─▒─č─▒ için komutanl─▒k görevini de bizzat Mustafa Kemal Bey yürüttü.

Bu olaylar olurken sadece Edirne Kalesi Bulgarlara kar┼č─▒ direni┼čini sürdürüyordu. Tüm Trakya i┼čgal alt─▒nda idi. Sadece Gelibolu yar─▒madas─▒ Osmanl─▒’n─▒n elinde kalm─▒┼čt─▒. Mustafa Kemal Gelibolu Yar─▒madas─▒na karadan ve denizden yap─▒lacak genel bir sald─▒r─▒ için Mart─▒n 26 s─▒nda askeri inceleme gezisine ç─▒kt─▒. Bolay─▒r’dan hareket eden Mustafa Kemal ve yaveri Ortaköy, Tayfur üzerinden Karainebeyli, Kumköy, Yalova, Akba┼č ve Sestos’a geldi.  Güzergah üzerinde Kserkes’in Ordusunu 674 parça gemiyle(salla) Anadolu’ya geçirdi─či yer olan Sestos-Abidos bölgesini inceledi ve notlar ald─▒. Bigal─▒ Kalesi’nde ö─čle yeme─čini yedi. Kilya Koyu ve Maydos’a geçti. Kilitbahir, Namazgah Tabyas─▒, Hamidiye Tabyas─▒n─▒n durumunu inceledi. Daha sonra Kirte(Alç─▒tepe)’ye geldi ve ak┼čam orada kald─▒. Ertesi gün Seddülbahir Kalesi’ne geldi. Bir tekne ile Anadolu yakas─▒na geçti. Büyük ─░skender’in karaya ayak bast─▒─č─▒ yerden ç─▒kt─▒. Orhaniye tabyas─▒na u─črad─▒. Yelde─čirmenlerini geçerek Yeni┼čehir’e geldi. A┼čil’in mezar─▒ olarak bilinen yere bakt─▒. Mustafa Kemal Troia’ya geldi. Mustafa Kemal Troia’ya harabelerinin tamam─▒n─▒ gezdi ve küçük not defterine krokiler çizdi.

Mustafa Kemal’in bu inceleme gezisi s─▒ras─▒nda Büyük ─░skender’in sava┼č─▒ nas─▒l gerçekle┼čtirdi─čini ve ba┼čar─▒ya ula┼čt─▒─č─▒n─▒ co─črafi aç─▒dan yerinde görerek olas─▒ bir sald─▒r─▒ kar┼č─▒s─▒nda Gelibolu’da bulunan Kolordusunun harekat tarz─▒ ve planlamas─▒n─▒ yapmak istedi─či görülmektedir.

Mustafa Kemal, Akdeniz Bo─čaz─▒ Kuva-y─▒ Mürettebesi Erkân-─▒ Harbiye Reisi Binba┼č─▒ Fethi (Okyar) Bey’le birlikte Ba┼čkomutanl─▒─ča ve Harbiye Nezareti’ne ba┼čvurarak Edirne’nin kurtar─▒lmas─▒ için yap─▒lmas─▒ gereken i┼čleri bildirdiler. Bu ba┼čvuru Mustafa Kemal Bey taraf─▒ndan kaleme al─▒nd─▒ ancak uygulanmad─▒. ─░kinci Balkan Sava┼č─▒,  Balkan devletlerinin birbirleri ile toprak konusunda anla┼čmazl─▒─ča dü┼čmesinden ç─▒kt─▒. Bulgaristan’─▒n yenilmesi ve çaresiz durumundan yararlanan Osmanl─▒ Devleti Edirne’yi geri almaya karar verdi. Çatalca ve Bolay─▒r’da bulunun Kolordular h─▒zla harekete geçti. ─░stanbul’dan gelen kuvvetlerin ba┼č─▒nda Enver Bey bulunuyordu. Bolay─▒r Kolordusunun Kurmay Ba┼čkan─▒ da Mustafa Kemal’di. 21 Temmuz 1913 tarihinde Osmanl─▒ kuvvetleri Edirne ┼čehrine girdi. ┼×ehre ilk giren k─▒talar Bolay─▒r Kolordusu’nun yani Mustafa Kemal’in emrindeki birliklerdi. Fakat Edirne’nin kurtar─▒l─▒┼č─▒ ┼čerefini ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti, Enver Bey’e mal etmekte gecikmedi. Mustafa Kemal Bey, bu i┼čin öncüsü oldu─ču halde, yine ─░ttihatç─▒lar taraf─▒ndan geri planda b─▒rak─▒ld─▒. Halbuki Edirne’nin kurtar─▒lmas─▒ için “Çatalca'dan, Marmara sahilinden ve Gelibolu yönünden genel ve ortak bir taarruz yap─▒lmas─▒” gerekti─čini ilk dü┼čünen ve planlayan Mustafa Kemal Bey’di. Enver Bey, ─░ttihatç─▒lar─▒n propagandas─▒ ile Mustafa Kemal Bey’in önüne geçti ve Edirne’ye girme ┼čerefi de O’na verildi[40].

─░ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin 1913 y─▒l─▒ kongresi yakla┼čm─▒┼čt─▒[41]. Ali Fethi Bey ─░ttihat ve Terakki’nin genel sekreter olunca ilk i┼č olarak ─░ttihatç─▒ fedailerin maa┼člar─▒n─▒ kesti. Bütün fedai tak─▒m─▒ ve onlar─▒ tutanlar Ali Fethi Bey aleyhine birle┼čtiler. Kongre yakla┼čt─▒─č─▒nda Fethi Bey ve Mustafa Kemal Bey bir nutuk haz─▒rlad─▒lar. Mustafa Kemal Bey ve Dr. Tevfik Rü┼čtü Bey yap─▒labilecek baz─▒ olumsuz dedikodular─▒ önlemek için birlikte ─░zmir’e gittiler.  Kongrede nutkun parti genel sekreteri taraf─▒ndan söylenmesi do─čald─▒. Fethi Bey’in neler söyleyece─činden ┼čüphelenenler bir oyun tertip ettiler. Bu çerçevede ┼×ükrü Bey, taraf─▒ndan da söylenmek üzere bir nutuk haz─▒rland─▒. Kongre ba┼člay─▒nca daha Ali Fethi Bey yerinden kalkmadan ┼×ükrü Bey kürsüye ç─▒karak Merkezi Umuminin resmi nutkunu söyledi[42]. Bu olaydan sonra Talât Bey ve onun gibi dü┼čünenler Fethi Bey’i ─░ttihat ve Terakki’nin genel sekreterli─činde tutamazlard─▒.

Bulgaristan’la 29 Eylül 1913’te bar─▒┼č anla┼čmas─▒ yap─▒l─▒nca ─░ttihat ve Terakki ileri gelenlerince, Osmanl─▒ Devleti için en önemli makam─▒n Sofya elçili─či oldu─ču söylenmeye ba┼čland─▒. Bir gün Ali Fethi Bey ve Mustafa Kemal Bey otururken Talât Bey odadan Ali Fethi Bey’i konu┼čmak üzere ç─▒kard─▒. Fethi Bey geri döndü─čünde Sofya elçili─či teklif ettiklerini söyledi ve bu teklifi kabul etti─čini belirtti. Ali Fethi Bey’le Mustafa Kemal Bey Cemal Bey’e (Pa┼ča) gittiler. Cemal Bey, “Çok önemli, hatta sen de git. Ata┼čemiliter olursun. Hem hizmet edersin, hem de faydas─▒z didi┼čmelerden y─▒pranmazs─▒n” dedi. Kendini ortaya atmay─▒, türlü h─▒rslar aras─▒nda bunal─▒p kalmamay─▒ iyi bilen Mustafa Kemal, geriye çekilmeyi bildi ve bu görevi 27 Ekim 1913 tarihinde kabul etti. Böylece Mustafa Kemal Bey’in Balkan Sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda Çanakkale çevresinde onbir ay iki gün devam eden görevi sona erdi.

Mustafa Kemal Bey, Balkan Sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda Çanakkale çevresinde sadece askerlik konular─▒yla ilgilenmemi┼č, bölgede kar┼č─▒la┼č─▒lan her türlü soruna çareler aramaya ve bunlar─▒ çözmeye çal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Bu konulardan biri Balkan Sava┼člar─▒’n─▒n ba┼člar─▒nda kar┼č─▒la┼č─▒lan göç meselesidir. 1912’de Balkan Sava┼člar─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda ba┼čta Bulgaristan olmak üzere büyük bir göç dalgas─▒ ortaya ç─▒kt─▒. Bulgar ilerleyi┼či ve yerli gayrimüslim çetelerin yapt─▒klar─▒ zulüm kar┼č─▒s─▒nda Müslüman halk göç etmek zorunda kald─▒. Bulgar kuvvetlerinin Çatalca’ya do─čru ilerlemeye ba┼člamas─▒ sonucu Dimetoka, Havza, Lüleburgaz ve Pavlu ahalisi Ke┼čan’a göç etmeye ba┼člad─▒. Ancak bu büyük göç dalgas─▒ kar┼č─▒s─▒nda pani─če kap─▒lan Ke┼čan halk─▒ da gelen göçmenler ile birlikte Gelibolu’ya do─čru harekete geçti[43].

            Bulgar ilerleyi┼či kar┼č─▒s─▒nda, birçok Rum ailesi de Türklerle birlikte Gelibolu’ya geldi. 1912-1913 K─▒┼č mevsimi oldukça ┼čiddetli geçiyordu. Gelen muhacirler Gelibolu’da bulunan bo┼č evlere ve binalara yerle┼čtirildi. Bu s─▒rada Gelibolu yar─▒madas─▒ hem sava┼č bölgesi idi hem de 10-11 A─čustos 1912 tarihinde Edirne ve ─░stanbul’u da etkileyen büyük bir depremden etkilenmi┼čti. Bu depremde Gelibolu yar─▒madas─▒nda pek çok ev ve bina y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒. Evleri y─▒k─▒lan halk─▒n önemli bir k─▒sm─▒ da Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒ terk etmi┼čti. O nedenle muhacirleri iskân etme olanaklar─▒ s─▒n─▒rl─▒yd─▒. Mustafa Kemal Bey, Gelibolu Müftüsü ve Mevlevihane ┼čeyhiyle de görü┼čerek gelen göçmenlerin geçici de olsa camilerde ve Gelibolu Mevlevihanesi’nde kalmalar─▒n─▒ temin etti. Ayr─▒ca depremden zarar gören evlerden tamir edilebilecek durumda olanlar─▒n─▒ da tamir ettirerek muhacirlere tahsis etti. Gelen muhacirlerin bir k─▒sm─▒ daha sonra Band─▒rma, Çanakkale ve ─░stanbul’a gönderildi[44]. Bu kapsamda ço─ču Rumlardan olu┼čan 75 aile, Osmanl─▒ Devleti’ne ait Trigalya vapuru ile ─░stanbul’a nakledildi[45].

Balkan Sava┼člar─▒’n─▒n neden oldu─ču göç dalgas─▒ sonucunda, ço─čunlu─ču Bulgaristan göçmenlerinin olu┼čturdu─ču, 65 hanelik 503 ki┼či, Gelibolu’da iskân edildi. Bulgaristan’dan gelen bu göçmenler Bolay─▒r, Bayramiç ve Adilhan’da ikâmet ettirildi. Buna göre; 137 ki┼činin içinde bulundu─ču 16 hane Bolay─▒r’a, 44 hanelik 242 ki┼či Bayramiç’e ve 4 haneden olu┼čan 19 ki┼či Adilhan’da iskân edildi. S─▒rbistan’dan gelen 5 ki┼čilik bir göçmen ailesi de Bayramiç’e yerle┼čtirildi[46]

Balkan Sava┼člar─▒ muhacirlerinin ihtiyaçlar─▒n─▒ tespit etmek, yap─▒lacak yard─▒mlar─▒ düzenli bir ┼čekilde sa─člayabilmek ve onlar─▒ iskân etmek için Dahiliye Nezareti’ne ba─čl─▒ A┼čair ve Muhacirin Müdüriyet-i Umumiyesi kuruldu[47]. Bu amaçla Merkez-i Umumi azas─▒ Dr. Adnan (Ad─▒var) Bey, Gelibolu’ya gönderildi. Dr. Adnan Bey, 200 çuval peksimet, 20 çuval patates gibi pek çok erzakla beraber 1000 adet battaniye, 3000 çift çorap ve yard─▒m maksad─▒yla 200 Osmanl─▒ liras─▒n─▒n da Gelibolu’da bulunan muhacirlere da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Ayr─▒ca Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nce Gelibolu, Selânik ve Dedea─čaç’ta toplanan ve Anadolu’ya geçen muhacirlere çe┼čitli yard─▒mlar yap─▒ld─▒[48].

Sonuç

─░lk kez Çanakkale bölgesinde Balkan Sava┼člar─▒ nedeniyle bulunan Mustafa Kemal’in o s─▒rada yapt─▒─č─▒ i┼čler ve ya┼čad─▒─č─▒ olaylar, gelecekte parlayacak olan dehas─▒n─▒n bütün belirtilerini bu dönemde aç─▒kça gösterdi. Mustafa Kemal, askerlik ve siyaset bak─▒m─▒ndan do─čru ve ba┼čar─▒l─▒ yollar─▒n neler oldu─čunu isabetle gördü ve üzerine çekti─či dü┼čmanl─▒klara ald─▒rmadan çal─▒┼čmalar─▒n─▒ sürdürdü.

Kendisine ileride “Anafartalar Kahraman─▒” unvan─▒ kazand─▒racak olan ve olas─▒ bir sald─▒r─▒ kar┼č─▒s─▒nda Gelibolu yar─▒madas─▒n─▒n savunulmas─▒ planlar─▒n─▒ haz─▒rlad─▒.

Balkan Sava┼člar─▒’n─▒n ba┼člamas─▒ ile büyük devletler ─░stanbul’da bulunan gayrimüslimlere ait yerlere olas─▒ sald─▒r─▒lar─▒ gerekçe göstererek koruma alt─▒na almak bahanesiyle asker ç─▒kard─▒lar ve fiilen ─░stanbul’u i┼čgal ettiler Haliç’te de büyük devletlerin gemileri vard─▒. Mustafa Kemal bu davran─▒┼člar─▒ hiç içine sindiremedi ve bu s─▒rada gerekirse ba┼čkentin Anadolu’ya ta┼č─▒nmas─▒ fikrini dile getirdi.

Balkan Sava┼člar─▒ gerekçe gösterilerek Osmanl─▒ yöneticilerinin Ordunun ─▒slah─▒ projesini daha da ileri götürerek orduda yabanc─▒ komutanlara üst düzey görevler verilmesini ele┼čtirdi.

Mustafa Kemal, bölgedeki sosyal ve toplumsal sorunlarla da ilgilendi. Muhacirlerin iskânlar─▒ için gerekli çal─▒┼čmalar─▒ yürüttü. Bu konuda Çanakkale ve Gelibolu’daki yerel yöneticilerle iyi ili┼čkiler kurdu.

Mustafa Kemal sava┼č ortam─▒ olmas─▒na ra─čmen, her konudaki çal─▒┼čmalar─▒n─▒ bir ekip çal─▒┼čmas─▒ biçiminde yürütmeye gayret etti. Bu s─▒rada birlikte çal─▒┼čt─▒─č─▒ pek çok ki┼či Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulu┼čunda ve daha sonra devlette önemli görevler üstlendi. Ali Fethi Bey cumhuriyet döneminde ilk TBMM Ba┼čkan─▒, Dr. Tevfik Rü┼čtü Aras tam ondört y─▒l D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒ yapt─▒. O’nun bu süresine henüz hiçbir D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ ula┼čamad─▒. Muhacirlerin iskân edilmesi için daha sonra Edirne ve Gelibolu’ya gelen Osmanl─▒ A┼čair ve Muhacirin (A┼čiretler ve Göçmenler) Genel Müdürü┼×ükrü Kaya ise Cumhuriyet döneminde Atatürk’ün de─či┼čmez ─░çi┼čleri Bakan─▒ oldu.

Mustafa Kemal, Çanakkale’de bulundu─ču s─▒rada bölgedeki tarihi yerlere de yak─▒n alaka gösterdi. Bu s─▒rada bölgede yapt─▒─č─▒ gezilerde Çanakkale çevresinde kurulan önemli uygarl─▒klar─▒ ve yerle┼čim birimlerini inceledi. Örne─čin; Büyük ─░skender’in Bo─čaz─▒ geçi┼či O’nun en çok ilgi gösterdi─či konu oldu. Bugüne kadar pek fazla üzerinde durulmam─▒┼č olmas─▒na ra─čmen Mustafa Kemal’in Balkan Sava┼člar─▒ s─▒ras─▒nda Çanakkale bölgesinde bulundu─ču s─▒rada dile getirdi─či görü┼čleri ve nasihatleri ─░ttihat ve Terakki ileri gelenleri dikkate alsayd─▒, yine ─░ttihat ve Terakki’nin ileri gelenleri ve yöneticileri Mustafa Kemal’in de─čerini ve dü┼čüncelerini anlayabilselerdi ve  k─▒skançl─▒klar─▒n─▒ bir tarafa b─▒rakabilselerdi, hem Osmanl─▒ Devleti’nin hem de kendilerinin gelecekleri çok farkl─▒ olabilirdi.

Yrd. Doç. Dr. Mithat Atabay, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Ö─čretim Üyesi ve  Rektörlük Atatürk ─░lkeleri ve ─░nk─▒lap Tarihi Bölüm Ba┼čkan─▒, Atatürk ve Çanakkale sava┼člar─▒n─▒ Ara┼čt─▒rma Merkezi Müdürüdür


[1]Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Balkan Harbi ┼×ark Ordusu II nci cilt 1 nci Kitap Birinci Çatalca Muharebesi, ─░kinci Bask─▒, ATASE Yay─▒nlar─▒, Ankara 1993,s,102.

[2]Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, a.g.e., s.24.

[3]Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Balkan Sava┼č─▒’na Kat─▒lan Komutanlar─▒n Ya┼čam Öyküleri (Alay ve Daha Üst Birlik Komutanlar─▒), ATASE Yay─▒nlar─▒, Ankara 2004, s.453.

[4]Ali Fethi (Okyar)Bey, 17 Kas─▒m 1912 tarihinde Trablusgarp’tan dönmü┼č ve 20 Kas─▒m 1912 tarihinde 2 nci Kolordu kurmayl─▒─č─▒na atanm─▒┼č daha sonra da 27 Kas─▒m 1912 tarihinde Bahr-─▒ Sefid Bo─čaz─▒ (Akdeniz Bo─čaz─▒) Kuva-y─▒ Mürettebe Komutanl─▒─č─▒ di─čer ad─▒yla Çanakkale Mürettep Kolordu Kurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒na getirilmi┼čtir. Bkz.,   Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Balkan Sava┼č─▒’na Kat─▒lan Komutanlar─▒n Ya┼čam Öyküleri (Alay ve Daha Üst Birlik Komutanlar─▒), s.360.

[5]Mustafa Kemal’in askeri görevlerinin ayr─▒nt─▒s─▒ için bkz., Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Balkan Sava┼č─▒’na Kat─▒lan Komutanlar─▒n Ya┼čam Öyküleri (Alay ve Daha Üst Birlik Komutanlar─▒), s.366-367.

[6]Yusuf Hikmet Bayur, Atatürk Hayat─▒ ve Eseri Do─čumundan Samsuna Ç─▒k─▒┼č─▒na Kadar, 2.bask─▒,Atatürk Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒, Ankara 1997, s.53; ayr─▒ca bkz., Falih R─▒fk─▒ Atay, Çankaya, Bate┼č Yay─▒nlar─▒,─░stanbul 1984, s.68; ┼×evket Süreyya Aydemir, Mustafa Kemal’in atanma tarihini 11 Kas─▒m 1912 olarak vermektedir. Bu konuda bkz., Tek Adam Mustafa Kemal (1881-1919),  c.I, ─░stanbul 1963, s.182.

[7]Celâl Erikan, Komutan Atatürk, 3.Bask─▒, Türkiye ─░┼č Bankas─▒ Kültür Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2001, s.93.

[8]Tevfik Rü┼čtü Aras, 1920-1938 y─▒llar─▒ aras─▒nda 5 dönem milletvekilli─či, 1925-1939 y─▒llar─▒ aras─▒nda D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒ yapm─▒┼č, ─░ttihat ve Terakki'nin önemli isimlerinden biri olmu┼č, sonras─▒nda da gazete yaz─▒lar─▒ yazarak hayat─▒n─▒ sürdürmü┼č, 1883 y─▒l─▒nda Çanakkale'de do─čan bir siyaset adam─▒d─▒r. Tevfik Rü┼čtü Bey, Beyrut T─▒bbiyesi'ni bitirdi ve doktor olarak ─░zmir, Selanik ve ─░stanbul'da çe┼čitli görevlerde bulundu. ─░ttihat ve Terakki'ye girdi. Selanik'te Mustafa Kemal ile yak─▒n arkada┼č oldu. Meclis-i Umur-u T─▒bbiye-i Mülkiye ve S─▒hhiye-yi Umumiye (Yüksek Sa─čl─▒k Kurulu) üyesi oldu. Bu arada ─░zmir'in önde gelen ailelerinden Evliyazade ailesinin reisi Evliyazade Hac─▒ Mehmet Efendi'nin k─▒z─▒ ve dönemin kad─▒n gazete yazarlar─▒ndan Evliyazade Makbule Han─▒m ile evlendi.  4 Mart 1925'te Takriri Sükun Kanunu'ndan sonra kurulan 4 ncü Hükümetinde (3 ncü ─░smet ─░nönü Hükümeti) Hariciye Vekili (D─▒┼či┼čleri Bakan─▒) oldu. Atatürk'ün ölümüne kadar kurulan bütün hükümetlerde bu görevini sürdürdü. Atatürk'ün kom┼ču ülkelerle iyi ili┼čkiler kurulmas─▒na dayal─▒ d─▒┼č politikas─▒n─▒n savunucusu oldu. Sovyet D─▒┼či┼čleri Komiseri Litvinov'un davetlisi olarak üç kere Rusya'ya gitti. 1926'da Odessa'da, 1930'da ve 1937'de Moskova'da Sovyet ileri gelenleriyle görü┼čmeler yapt─▒. 1939'da Londra Büyükelçili─čine atand─▒ ve üç buçuk y─▒l ─░ngiltere'de kald─▒. 1943'te emekli oldu. Sava┼č─▒n sonlar─▒nda ─░stanbul bas─▒n─▒nda (özellikle de Tan gazetesinde) yaz─▒lar yazd─▒. Demokrat Parti’nin kurulu┼čunu destekledi. K─▒z─▒ Fatin Rü┼čtü Zorlu ile evlendi. 1952-1959 y─▒llar─▒nda ─░┼č Bankas─▒ Yönetim Kurulu Ba┼čkanl─▒─č─▒ görevinde bulundu. Dr. Tevfik Rü┼čtü Aras’─▒n D─▒┼či┼čleri Bakanl─▒─č─▒ s─▒ras─▒nda verdi─či söylevleri Numan Menemencio─člu taraf─▒ndan toplanarak “Lozan'─▒n ─░zlerinde On Y─▒l” (1937) ad─▒ alt─▒nda kitap haline getirildi. Günlük bas─▒nda ç─▒kan yaz─▒lar─▒n─▒n güncel olmayanlar─▒n─▒ “Görü┼člerim” (1945 ve 1963) adl─▒ iki cilt kitapta toplayan Dr. Tevfik Rü┼čtü Aras, 1972 y─▒l─▒nda ─░stanbul’da hayat─▒n─▒ kaybetti. Naa┼č─▒ Rumelihisar─▒’nda topra─ča verildi.

[9]Bu s─▒rada Koruda─č─▒’ndaki orman yanm─▒┼č. Süleyman Pa┼ča’n─▒n mezar─▒ da at─▒lan bir top mermisinden dolay─▒ hasara u─čram─▒┼čt─▒.   

[10]Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Balkan Harbi ┼×ark Ordusu Birinci Çatalca Muharebesi, s.243.

[11]Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Balkan Harbi ┼×ark Ordusu Birinci Çatalca Muharebesi, s. 102.

[12]Genelkurmay Ba┼čkanl─▒─č─▒, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Osmanl─▒ Devri Balkan Harbi ┼×ark Ordusu Birinci Çatalca Muharebesi, s. 89.

[13]Afif Büyüktu─črul, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Balkan Harbi Osmanl─▒ Deniz Harekat─▒ 1912-1913, c. VII, 2. Bask─▒, Ankara 1993, s. 80.

[14]Büyüktu─črul, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Balkan Harbi Osmanl─▒ Deniz Harekat─▒ 1912-1913, s. 127.

[15]Rauf Orbay’dan aktaran Atay, Çankaya, s.68.

[16]Çanakkale’de 1882’de do─čan At─▒f Kamç─▒l, ─░ttihat ve terakki Cemiyeti’nin silah┼čorlar─▒ndand─▒. 1908’de ─░ttihat ve Terakki’nin fedaisi olarak ┼×emsi Pa┼ča’y─▒ gündüz vakti öldürmü┼čtü. Me┼črutiyetin ilân─▒ndan sonra 1 nci ve 2 nci dönem Osmanl─▒ Mebusan Meclisi’ne Çanakkale’den milletvekili seçildi. 3 ncü dönem ise Ankara milletvekili oldu. Cumhuriyet döneminde Kad─▒köy ─░nhisar Deposu Müdürlü─čü yapt─▒. TBMM’nin 6 nc─▒ ve 7 nci dönemlerinde Çanakkale’den milletvekili oldu. 22 Ocak 1947 tarihinde hayat─▒n─▒ kaybeden At─▒f Kamç─▒l, di─čer ─░ttihatç─▒ arkada┼člar─▒ gibi Hürriyet-i Ebediye Tepesi’ne gömüldü. Bkz., Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü 1920-1973, Haz.Kaz─▒m Öztürk, Ankara 1973, s.173.

[17]Büyüktu─črul, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Balkan Harbi Osmanl─▒ Deniz Harekat─▒ 1912-1913, s.129.

[18]Büyüktu─črul, Türk Silahl─▒ Kuvvetleri Tarihi Balkan Harbi Osmanl─▒ Deniz Harekat─▒ 1912-1913, s. 138.

[19]Yunanl─▒lar Averoff’u 33 günde onarabildiler. Osmanl─▒lar ise sava┼č sonunda gemileri bak─▒ma ald─▒lar ve Ocak ay─▒n─▒n 18’inde Ege’de Mondros Deniz Muharebesi’ne giri┼čtiler. Bkz.,Hilmi Bayur, “Balkan Sava┼č─▒’nda Türk Filosunun Durumu”, Belleten, c. XLII, S. 165 (Ocak 1978), s. 100-101.

[20]Bar─▒┼č görü┼čmelerinin kesilmesinin sebebi ┼čudur: Osmanl─▒ Devleti Makedonya’ya özerklik verilmesini, Do─ču Trakya ve Edirne’nin Osmanl─▒ Devleti’ne b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ istiyordu. Buna kar┼č─▒l─▒k Balkan Devletleri Tekirda─č’─▒n kuzeyinden Karadeniz’e kadar uzat─▒lacak olan bir hatt─▒n do─čusunun Osmanl─▒lara b─▒rak─▒lmas─▒n─▒ teklif ediyorlard─▒. Osmanl─▒lar 1 Ocak’ta Edirne’nin bat─▒s─▒ndaki bütün topraklar─▒ b─▒rakmaya raz─▒ oldu fakat bu defa da Bulgaristan Edirne’nin kendisine verilmesini ┼čart ko┼čtu. Büyük Devletlerin büyükelçileri 2 Ocak’ta bütün Ege adalar─▒n─▒ Yunanistan’a b─▒rakt─▒.Bu konuda geni┼č bilgi için bkz., Necdet Hayta, Balkan Sava┼člar─▒n─▒n Diplomatik Boyutu ve Londra Büyükelçiler Konferans─▒ (17 Aral─▒k 1912-11 A─čustos 1913), Atatürk Ara┼čt─▒rma Merkezi Yay─▒nlar─▒, Ankara 2008.

[21]Bu konuda geni┼č bilgi için bkz., Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâp Tarihi, c.II, k─▒s─▒m IV, 3.Bask─▒, TTK Yay─▒nlar─▒, Ankara 1991, s.271.

[22]Trablusgarp Sava┼č─▒ sürerken 1912 y─▒l─▒ Temmuz ay─▒ ortalar─▒nda Sait Pa┼ča Sadrazaml─▒ktan istifa etti ve 22 Temmuz 1912’de Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča yeni hükümeti kurdu. Bu hükümette Kâmil Pa┼ča, Avlonyal─▒ Ferit Pa┼ča, Hüseyin Hilmi Pa┼ča gibi sab─▒k Sadrazamlar oldu─ču için “Büyük Kabine” olarak da bilinir. Ayr─▒ca yeni hükümette Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča’n─▒n o─člu Mahmut Muhtar Pa┼ča Bahriye Naz─▒r─▒ oldu─ču için “Baba-O─čul Kabinesi” olarak da isimlendirilmi┼čtir. Gazi Ahmet Muhtar Pa┼ča Balkan Sava┼č─▒’n─▒n ba┼člamas─▒ ve k─▒sa sürede Balkanlarda görülen ba┼čar─▒s─▒zl─▒klar ve özellikle de Kumanova’daki sava┼člar─▒n da Osmanl─▒ Devleti’nin aleyhine neticelenmesi üzerine 25 Ekim 1912’de Sadaretten çekildi. Hükümeti Kâmil Pa┼ča kurdu. Naz─▒m Pa┼ča bu hükümette de Harbiye Naz─▒rl─▒─č─▒ makam─▒n─▒ korudu. Bu konuda ayr─▒nt─▒ için bkz., Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâp Tarihi, s.272-274; ayr─▒ca bkz., Mustafa Rag─▒p, ─░ttihat ve Terakki Tarihinde Esrar Perdesi, Ak┼čam Kitaphanesi, ─░stanbul 1934, s.126-130; Fethi Okyar, Üç Devirde Bir Adam, Yay. Haz., Cemal Kutay, Tercüman Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1980, s.158.

[23]Fethi Bey,“Bu keder günlerinde, ço─ču yine ─░stanbul’da toplanm─▒┼č olan arkada┼člar─▒mla beraberdim.” diyerek dile getirir. Bkz., Fethi Okyar, Üç Devirde Bir Adam, s.182; Bâb-─▒ Ali bask─▒n─▒n─▒ düzenlemek üzere Talât Bey, Hac─▒ Adil Bey, Sait Halim Pa┼ča, ─░smail Hakk─▒ Bey, Ziya Gökalp ve Fethi (Okyar) Bey ile Mithat ┼×ükrü (Bleda) Bey ve Cemal Bey (Pa┼ča), Doktor Nâz─▒m, Kara Kemal ve Mustafa Necip Beyler Vefa’da Be┼čezade Emin Bey’in evinde topland─▒klar─▒ zaman ilk sözü alan Fethi Bey, bu giri┼čime ┼čiddetle kar┼č─▒ ç─▒kt─▒. Daha sonra arkada┼člar─▒n─▒n kendisini aramad─▒klar─▒ için Gelibolu’ya Kolordu’daki görevine geri döndü. Bkz., Celâl Bayar, Ben de Yazd─▒m, c.IV, Sabah Kitaplar─▒, ─░stanbul 1997, s.18.

[24]Bkz.,  Yusuf Hikmet Bayur, Türk ─░nk─▒lâp Tarihi, s.277.

[25]Bkz.,Atay, Çankaya, s.69.

[26]Fethi Bey, ─░ttihat ve Terakki ileri gelenlerinin fikir de─či┼čikli─či ┼čöyle anlat─▒r: “19 Ocak 1913 Pazar gecesi, Talât Pa┼ča’dan bir davet ald─▒m. Çok kederli ve endi┼čeli idi. Ba┼čba┼ča kald─▒─č─▒m─▒zda ┼ču heyecanl─▒ haberi verdi: “Ba┼člar─▒nda Enver’in oldu─ču bir grup, Per┼čembe günü Bâb-─▒ Ali’yi basacak ve Kâmil Pa┼ča’y─▒ zorla istifaya zorlayacaklar.” Cidden ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒m. ─░leri sürdü─čü sebepler neticede, Edirne’nin elden gitmesi ba┼čta, devletin istiklâl ve varl─▒─č─▒n─▒ tehlikeye dü┼čüren olaylara kar┼č─▒ müdafaa çareleri bulabilmekti. Fakat bir ittihat ve Terakki olarak iktidarda oldu─čumuz devrede ba┼člayan Balkan Harbi’ni zafere götürememi┼č, benzer bir darbe ile çekilmi┼čtik. ─░ktidara ayn─▒ zor yolundan gelsek ne yapabilecektik? Dü┼čüncelerimi sükunetle dinledi, münaka┼čaya girmek istemiyordu, sordu: “Sence Naz─▒m Pa┼ča’n─▒n vaziyeti ne olabilir?” Kâmil Pa┼ča Kabinesi’nde Dahiliye Naz─▒r─▒ olan Re┼čit Bey, ─░ttihatç─▒lar─▒n tevkifini istemi┼č, Naz─▒m Pa┼ča mâni olmu┼č,harbin sonuna kadar hiçbir hareket yap─▒lmayaca─č─▒ yolunda garanti vermi┼čti. Bunu Pa┼ča’dan dinlemi┼čtim. Hat─▒rlatmam Talât’─▒ dü┼čündürdü. Sonra çaresiz yüzüme bakt─▒:“Art─▒k ben de mâni olamam. Her ┼čey haz─▒rland─▒.” Bkz., Fethi Okyar, Üç Devirde Bir Adam, s.183-184.

[27]23 Ocak 1913 tarihinde Enver Bey(Pa┼ča) yan─▒na Yakup Cemil, Mümtaz, Mustafa Necip, Hilmi, Sapancal─▒ Hakk─▒ Beyleri alarak Sadaret Makam─▒na ç─▒kan merdivenlerden h─▒zla atlayarak içeri girdi, daha sonra Talât Bey(Pa┼ča) ve Mithat ┼×ükrü (Bleda) Bey de geldiler. Sadrazam─▒n yaveri Nafiz Bey gelenlerin bir hükümet darbesi yapmaya geldiklerini anlad─▒ ve tabancas─▒ ile d─▒┼čar─▒ ç─▒kt─▒ ve aç─▒lan ate┼čle yaraland─▒ ancak Mustafa Necip Bey’i de öldürdü sonra kendisi de öldü. Bu gürültüleri duyan Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča d─▒┼čar─▒ ç─▒kt─▒ ve Enver Bey’le kar┼č─▒la┼čt─▒. Enver Bey’i azarlad─▒. Enver Bey, k─▒pk─▒rm─▒z─▒ oldu ancak nezaketle Ba┼čkumandan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Naz─▒m Pa┼ča’y─▒ selamlad─▒. Pa┼ča’ya durumu izah etmeye çal─▒┼č─▒rken; bu s─▒rada Yakup Cemil cebinden tabancas─▒n─▒ ç─▒kararak Enver Bey’in sözünü bitirmesine olanak b─▒rakmadan Naz─▒m Pa┼ča’y─▒ ┼čakas─▒ndan vurdu.  Enver Bey, “Eyvah ne yapt─▒n─▒z?” diye cevap verince Yakup Cemil, “Bu adama laf anlat─▒lmaz ki!” diyerek silah─▒n kovan─▒ndaki ikinci kur┼čunu da Naz─▒m Pa┼ča’n─▒n vücuduna s─▒kt─▒. Daha sonra Sadrazam Kâmil Pa┼ča’n─▒n makam─▒na giden Enver Bey “Millet sizi istemiyor, istifanamenizi yaz─▒n─▒z!” dedi. Kâmil Pa┼ča, “Peki yazay─▒m, buyurun, oturun.” dedi ve istifas─▒n─▒ kaleme ald─▒. Tarihe “Bâb-─▒ Ali Bask─▒n─▒” olarak geçen olay böyle gerçekle┼čti. Bâb-─▒ Ali Bask─▒n─▒n─▒n ayr─▒nt─▒lar─▒ için bkz., Mustafa Rag─▒p, ─░ttihat ve Terakki Tarihinde Esrar Perdesi, s.255-356.

[28]Bkz.,Ahmet Bedevi Kuran, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunda ve Türkiye Cumhuriyetinde ─░nk─▒lap Hareketleri, ─░stanbul, 1959, s.586-594; ayr─▒ca bkz., Mustafa Rag─▒p, ─░ttihat ve Terakki Tarihinde Esrar Perdesi, s.291.

[29]Bayur, Atatürk Hayat─▒ ve Eseri, s.54.

[30]Belge metni için bkz., Mithat Serto─člu, “Balkan Sava┼č─▒ Sonlar─▒nda Edirne’nin Kurtar─▒lmas─▒ Hususunda Edirne’nin Kurtar─▒lmas─▒ Hususunda Hemen Te┼čebbüse Geçilmesi ─░çin Atatürk’ün Harbiye Nezaretini Uyar─▒┼č─▒na Dair Bilinmeyen Bir Belge,” Belleten, c.XXXII, say─▒:128(Ekim 1968), s.466-468.

[31]Bkz.,Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Sadrazam ve Harbiye Naz─▒r─▒ Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n Günlü─čü, Arma Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1988, s.22.

[32]Bkz.,Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Sadrazam ve Harbiye Naz─▒r─▒ Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n Günlü─čü, s.24-25.

[33]Bkz.,Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Sadrazam ve Harbiye Naz─▒r─▒ Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n Günlü─čü, s.26.

[34]Bkz.,Mahmut ┼×evket Pa┼ča, Sadrazam ve Harbiye Naz─▒r─▒ Mahmut ┼×evket Pa┼ča’n─▒n Günlü─čü, s.26-27.

[35]Münir Aktepe, “Atatürk’ün Sofya Ata┼čeli─či’ne Kadar ─░ttihat ve Terakki Cemiyeti ─░le Olan Münasebetleri ve Bu Husula Alâkal─▒ Bir Belge,” Belleten, c.XXXVIII, say─▒:150(Nisan 1974), s.284-285.

[36]Bkz., Atay, Çankaya, s.69.

[37]Bkz., Bayur, Atatürk Hayat─▒ ve Eseri, s.56.

[38]Bkz., Atay, Çankaya, s.70.

[39]Bkz., Bayur, Atatürk Hayat─▒ ve Eseri, s.56.

[40]Bkz., Bayur, Atatürk Hayat─▒ ve Eseri, s.58.

[41]─░ttihat ve Terakki’nin 1913 y─▒l─▒ kongresi öncesindeki genel hava için bkz., Tar─▒k Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler ─░ttihat ve Terakki Bir Ça─č─▒n, Bir Ku┼ča─č─▒n, Bir Partinin Tarihi, c.III, Hürriyet Vakf─▒ Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 1989, s.234-235.

[42]─░ttihat ve Terakki’nin kongreleri ve yönetici kadrolar─▒ hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgi için bkz., Tar─▒k Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler ─░ttihat ve Terakki Bir Ça─č─▒n, Bir Ku┼ča─č─▒n, Bir Partinin Tarihi, s.227-246; ayr─▒ca bkz., Bayur, Atatürk Hayat─▒ ve Eseri, s.57.

[43]Ahmet Halaço─člu, Balkan Harbi S─▒ras─▒nda Rumeli’den Türk Göçleri (1912-1913), TTK Yay─▒nlar─▒, Ankara 1995, s.48-49.

[44]Doyran’l─▒ bir f─▒r─▒nc─▒ muhacir Çanakkale’ye gelir. Önüne ç─▒kan ilk f─▒r─▒na girerek hemen hamur yo─čurmaya ba┼člar ve içerideki f─▒r─▒nc─▒y─▒ da kap─▒ d─▒┼čar─▒ eder. At─▒lan f─▒r─▒nc─▒n─▒n sorusuna da “Bilmem nereye istersen git ┼čikâyet et. Çünkü oradayken biri gelip f─▒r─▒n─▒n içine girdi, kolumdan tutup att─▒. Derhal hamuru yo─čurmaya ba┼člad─▒. Ben de buraya geldim, ayn─▒n─▒ yap─▒yorum” demi┼č. Bkz., Meclisi Mebusan Zab─▒t Ceridesi, 1330, s.478.

[45]Halaço─člu, Balkan Harbi S─▒ras─▒nda Rumeli’den Türk Göçleri (1912-1913), s.60-65.

[46]Atabay, “1877-1950 Y─▒llar─▒ Aras─▒nda Çanakkale’ye Türk Göçleri,” s.97.

[47]Atabay, “1877-1950 Y─▒llar─▒ Aras─▒nda Çanakkale’ye Türk Göçleri,” s.97.

[48]Halaço─člu, Balkan Harbi S─▒ras─▒nda Rumeli’den Türk Göçleri (1912-1913), s.84.

 


  66267 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

07/06/2018 - 13:04 Balkan Sava┼člar─▒'nda Seferberlik ve Seferberli─čin Uygulanabilirli─či (─░smail Pehlivan)

02/05/2018 - 18:01 I. Balkan Sava┼č─▒ (─░smail Pehlivan)

15/04/2018 - 12:43 Balkan Sava┼člar─▒ÔÇÖnda Trakya ve 1912 Edek├Ây Katliam─▒-Atakan Sevgi (─░smail Pehlivan)

12/01/2017 - 09:30 Edirne Ku┼čatmas─▒ G├╝nl├╝─č├╝ - Ku┼čatma Alt─▒nda Ya┼čayan Birinin G├╝nl├╝k Notlar─▒ / R. P. Paul CHRISTOFF (├çev. Yunus Emre Kaleli)

15/05/2013 - 11:45 Balkan Sava┼člar─▒ G├╝nl├╝─č├╝ - Bo─čdan Filov (Haz─▒rlayan: H├╝seyin Mevsim)

23/01/2013 - 13:10 100. Y─▒l─▒nda Balkan Sava┼č─▒ ve B├ób─▒├óli Bask─▒n─▒ (Muzaffer Albayrak)

05/06/2012 - 09:17 Alahimanet Bosna (Tufan G├╝nd├╝z)

16/05/2012 - 16:59 Balkan Sava┼člar─▒nda Tekirda─čÔÇÖda Ya┼čan─▒lan Bulgar Mezalimine Dair ─░bretli Bir ├ľrnek ÔÇťKaz Vakas─▒ÔÇŁ (─░slam ├ľzdemir )

01/05/2012 - 07:03 T├╝rklerin RumeliÔÇÖye Vedas─▒-Ellis Ashmead-Bartlett

07/02/2012 - 13:23 Balkan Sava┼člar─▒n─▒n 100. Y─▒ld├Ân├╝m├╝nde ├çok ├ľnemli Bir Kitap ÔÇô Abdullah Pa┼čaÔÇÖn─▒n Balkan Harbi Hat─▒rat─▒ (Haz. T. Y─▒ld─▒r─▒m, ─░. ├ľzt├╝rk├ž├╝)

17/08/2011 - 19:59 Balkan Harbi Hat─▒ralar─▒ (├ľmer Seyfettin)

26/06/2011 - 01:57 Balkan Muharebeleri S─▒ras─▒nda Mustafa Kemal'in ├çanakkale B├Âlgesindeki Faaliyetleri (Yrd. Do├ž. Dr. Mithat Atabay)

20/03/2009 - 21:15 ─░mparatorlu─čun G├Âzya┼člar─▒ - Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ Neden Kaybettik ? ( Tuncay Y─▒lmazer )

11/04/2008 - 22:03 Balkan HarbiÔÇÖnin Toplumsal-Siyasal ve Ekonomik Etkileri -2 ( Sacit Kutlu )

31/03/2008 - 23:38 Balkan HarbiÔÇÖnin Toplumsal-Siyasal ve Ekonomik Etkileri -1( Sacit Kutlu )

22/08/2007 ─░stanbulÔÇÖda Sava┼č G├╝nleri - Wilhelm Feldmann ( Tuncay Y─▒lmazer )

29/03/2007 BALKAN SAVA┼×LARI ( 1912-1913) Richard C. Hall ( Tuncay Y─▒lmazer )