1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rkiye D─▒┼č─▒nda ve AnadoluÔÇÖda Esir Kamplar─▒ Bal─▒kesir Esir Kamp─▒ (Ayd─▒n Ayhan)

Tarih: 14/04/2011   /   Toplam Yorum 6   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 67418

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ boyunca pek ├žok cephede 200.000 den fazla esir verdik. Esirlerimiz hakk─▒nda bu g├╝ne kadar en ├Ânemli ara┼čt─▒rmay─▒ Say─▒n Cemalettin Ta┼čk─▒ran yapm─▒┼č ve ÔÇť1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirleri-Ana Ben ├ľlmedimÔÇŁ ve yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Biz burada o muhte┼čem ├žal─▒┼čmaya elimizde bulunan baz─▒ belgelerle biraz katk─▒da bulunmak istedik. Bu yaz─▒ ile esaret cehennemlerinde ya┼čayanlar─▒, oralarda gurbet ac─▒lar─▒ i├žinde can verenleri anmak istiyoruz. Otuz y─▒l─▒ a┼čk─▒n zamandan beri yapmakta oldu─čum yerel ara┼čt─▒rmalar s─▒ras─▒nda gerek ├çanakkale cephesinde gerek 1.D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n di─čer cephelerinde esir d├╝┼č├╝p geri gelebilenlere rastlad─▒m. Bu s─▒rada elime Seydi Be┼čir ├ťsera Kamp─▒nda kalm─▒┼č Bal─▒kesirli esirlerden ─░brahim Ethem BeyÔÇÖin ar┼čivinden pek ├žok orijinal esaret foto─čraflar─▒ da ge├žti. Bu yaz─▒da ayr─▒ca bu foto─čraflar─▒ da de─čerlendirmek istiyorum.

 

                                                

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒  boyunca pek ├žok cephede 200.000 den fazla esir verdik. Esirlerimiz hakk─▒nda bu g├╝ne kadar en ├Ânemli ara┼čt─▒rmay─▒ Say─▒n Cemalettin Ta┼čk─▒ran yapm─▒┼č ve ÔÇť1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirleri-Ana Ben ├ľlmedimÔÇŁ ve yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.

Biz burada o muhte┼čem ├žal─▒┼čmaya elimizde bulunan baz─▒ belgelerle biraz katk─▒da bulunmak istedik. Bu yaz─▒ ile esaret cehennemlerinde ya┼čayanlar─▒, oralarda gurbet ac─▒lar─▒ i├žinde can verenleri anmak istiyoruz.

Otuz y─▒l─▒ a┼čk─▒n zamandan  beri yapmakta oldu─čum yerel ara┼čt─▒rmalar s─▒ras─▒nda  gerek ├çanakkale cephesinde  gerek 1.D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n di─čer cephelerinde esir d├╝┼č├╝p geri gelebilenlere rastlad─▒m.

Bu s─▒rada elime Seydi Be┼čir ├ťsera Kamp─▒nda kalm─▒┼č Bal─▒kesirli esirlerden ─░brahim Ethem BeyÔÇÖin ar┼čivinden pek ├žok orijinal esaret foto─čraflar─▒ da ge├žti. Bu yaz─▒da ayr─▒ca bu foto─čraflar─▒ da de─čerlendirmek istiyorum.

Foto─čraflarda ├žok iyi giyimli, kravatl─▒, o zamanlardaki ┼č─▒kl─▒k sembol├╝ olan ellerinde bastonlar bulunan esirler g├Âr├╝l├╝yor. Bunlar ─░ngilizlerin propoganda i├žin b├Âyle giyinme─če zorlayarak ├žektirdikleri foto─čraflard─▒r. ÔÇťBiz esirlere iyi bak─▒yoruz..ÔÇŁ diyebilmek, kamu oyunda reklam yapmak istiyorlard─▒. Giysiler ─░ngiltere hatta KanadaÔÇÖdan getirtiliyor, giyinmeden foto─čraf ├žektirilmiyor, hatta o g├╝n yemek verilmiyormu┼č.

Foto─čraflar i├žinde en ilgi ├žekici olan─▒ esir kamp─▒nda yap─▒lm─▒┼č bir kurgu foto─čraf. Foto─črafta el ile ├žizilmi┼č n├Âbet├žili bir esir kamp─▒, i├žinde tam y├╝z elli esirin foto─čraf─▒. Resimlerin hemen ├╝st├╝nde: ÔÇťBug├╝nk├╝ ac─▒lar─▒m─▒z─▒n intikam─▒n─▒ alacak olan silah arkada┼člar─▒.ÔÇŁ yaz─▒l─▒. Di─čer yaz─▒lar─▒ b├╝y├╝te├žle de okuyamad─▒m. Demek oluyor ki esir kamp─▒nda foto─čraf─▒ bulunan y├╝z elli ki┼či ├žektikleri ac─▒lar─▒n intikam─▒n─▒ almak i├žin yemin etmi┼č.

Her ne kadar K─▒z─▒l Ha├ž raporlar─▒nda ve ─░ngilizlerin beyanlar─▒nda esir kamplar─▒ g├╝nl├╝k g├╝ne┼člik g├Âsteriliyorsa da birileri intikam yemini alacak kadar kinleniyorsa insanl─▒k d─▒┼č─▒  bir ┼čeyler ya┼čanm─▒┼č olmal─▒.

Resmin birinin ├╝zerinde 14 yaz─▒l─▒ bir esir kamp─▒ binas─▒ ├Ân├╝nde kumlara uzanm─▒┼č esirler g├Âr├╝l├╝yor. Resmin arkas─▒nda ÔÇťSeydi Be┼čir  1335 Esaret Hat─▒ras─▒ÔÇŁ yaz─▒l─▒.

Ellerinde ├že┼čitli m├╝zik aletleri bulunan bir grup bulundu─ču iki foto─čraf─▒n birinde : ÔÇťMilli Varl─▒k Musik├« HeyetiÔÇŁ ve di─čerinde ÔÇťKamp 2 Musiki HeyetiÔÇŁ yaz─▒l─▒.

─░ngilizler esir kamplar─▒nda spor, m├╝zik, tiyatro ve el sanatlar─▒ gibi u─čra┼člara izin veriyorlard─▒. Foto─čraflar─▒n hepsinde kum ├╝zerinde duruldu─čuna dikkat edilmeli. ├ç├Âlde yaz─▒n o teneke barakalar kim bilir nas─▒l s─▒cak oluyordu.

Baz─▒ toplu foto─čraflarda arkada foto─čraf├ž─▒ perdesi olsa da yerdeki kumlar buras─▒n─▒n ├ž├Âl oldu─čunu hemen belli ediyor. K─▒yafetlerin ┼č─▒kl─▒─č─▒na, ayakkab─▒lar─▒n parlakl─▒─č─▒na,kravatlara dikkatinizi ├žekerim. Baz─▒lar─▒n─▒n yakalar─▒ndaki rozetleri ├žok g├╝├žl├╝ b├╝y├╝te├žlerle inceledi─čim halde ne olduklar─▒n─▒ anlayamad─▒m. Ama ÔÇťKanada bayra─č─▒ndaki yapra─čaÔÇŁ  benziyorlar. Fakat bir ka├ž rozet rozette bir m├╝zik aleti olan lir fark ediliyor. Bu foto─čraflar─▒n ikisinin arkas─▒nda foto─čraftakilerin tam listesi yaz─▒l─▒.

Toplu foto─čraflardan birinde i├žlerinde ─░ngiliz kamp g├Ârevlilerinin de bulundu─ču futbol tak─▒mlar─▒ bulunuyor. Hurma a─ča├žlar─▒n─▒n alt─▒nda ma├ž yap─▒lm─▒┼č. Formalar─▒n farkl─▒ renklerde oldu─ču se├žiliyor. Baz─▒ esirlerin paltolu olu┼člar─▒ndan mevsimin sonbahar oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor. Tek resimlerden birisi futbol k─▒yafetli bir delikanl─▒n─▒n. Ne yaz─▒k ki yaz─▒ yok.

Esir kamplar─▒ndan gelen resimlerin isimsiz olan bir ka├ž─▒ d─▒┼č─▒nda hepsinde  ÔÇťEsaret hat─▒ras─▒ÔÇŁ yaz─▒lm─▒┼č. Bir di─čer isimsiz tek foto─čraf ise ─░ngiliz bir kamp g├Ârevlisine aitdir.

Tek foto─čraflardan birinin arkas─▒nda ÔÇťEsaretÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ bir de ┼čiir yaz─▒l─▒.

Baz─▒ esri kamplar─▒nda T├╝rk esirlere kar┼č─▒ olduk├ža ac─▒mas─▒z davran─▒ld─▒ysa da, genel olarak subaylara olduk├ža toleransl─▒ davran─▒ld─▒. Erler daha g├╝├ž ┼čartlar alt─▒ndayd─▒lar.

─░ngilizler kesinlikle reddetmi┼č olsalar da Heliopolis Esir kamp─▒nda gencecik askerlerimizin kasten k├Âr edilmeleri de bir ger├žektir.[1]

Esir say─▒s─▒ az olan kamplarda esirlerimiz d├╝zen i├žinde ya┼čam─▒┼člarsa da kalabal─▒k kamplarda b├Âlgecilikten do─čan kavgalar da eksik de─čildi.[2]

Baz─▒ Esir Kamplar─▒nda as─▒ll─▒ T├╝rk esirler, kontroll├╝ olarak yak─▒n kasabalara ihtiya├žlar─▒n─▒ g├Ârmek i├žin, hatt├ó ├žal─▒┼čmak i├žin ├ž─▒kabilmi┼člerdi.

 

T├╝rkiyeÔÇÖdeki Esir Kamplar─▒

Esir olarak getirilen asker veya siviller ├Âncelikle tifo, tif├╝s, kolera gibi hastal─▒klara kar┼č─▒ a┼č─▒lan─▒yorlard─▒. Bu nedenle T├╝rkiyeÔÇÖde bulunan esir kamplar─▒nda salg─▒n hastal─▒k g├Âr├╝lmedi. Esirler kamplarda tamamen serbest dola┼čabiliyorlard─▒. Yemekler olduk├ža iyi idi. K─▒┼č gelince mevsime g├Âre kal─▒n giysiler verilmi┼čti.  Muharebe esnas─▒nda ┼čapkalar─▒n─▒ d├╝┼č├╝ren esirlere yeni ve uygun ┼čapkalar temin etmek m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ndan. Hepsine fes verilmi┼č baz─▒lar─▒na T├╝rk asker kaputlar─▒ da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒.

Harp uzay─▒nca tar─▒mda ├žal─▒┼čan gen├ž ren├žperlerin askerde olmas─▒ dolay─▒s─▒yla depolardaki tah─▒l h─▒zla azalm─▒┼č, takviye edilememi┼čti. Bu yiyecek s─▒k─▒nt─▒s─▒ b├╝t├╝n orduyu etkiledi─či gibi halk─▒ da etkilemi┼čti. Haliyle esir kamplar─▒ da etkilendi. Yemeklerin azl─▒─č─▒ndan ┼čik├óyetler ├žo─čald─▒. T├╝rkiyeÔÇÖde harp esiri olarak bulunmu┼č olan ─░ngiliz, Frans─▒z ve Rus esirlerin esir kamplar─▒nda ├žektikleri sefaletten ┼čik├óyet etmeleri bu y├╝zdendir.

Harp i├žinde Almanlar do─ču cephesinde ├žok b├╝y├╝k say─▒da Rus esir alm─▒┼č, bunlar─▒n bak─▒mlar─▒ harp ┼čartlar─▒ i├žinde zaten s─▒k─▒nt─▒da olan Almanlar─▒ zor duruma sokmu┼čtu. Bu Rus esirlerden T├╝rk as─▒ll─▒ ve M├╝sl├╝man olanlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ ve Baz─▒ Rus ve Romenler, biraz da Te┼čkilat-─▒ MahsusaÔÇÖn─▒n esir kamplar─▒nda yapt─▒klar─▒ propagandan─▒n etkisiyle i┼č├ži olarak ├že┼čitli dallarda ├žal─▒┼čmak ├╝zere istekli olanlar T├╝rkiyeÔÇÖye getirilmi┼č, askere al─▒nanlar─▒n do─čurdu─ču i┼č g├╝c├╝ a├ž─▒─č─▒ kapat─▒lmak istenmi┼čti. B├Âylece AlmanyaÔÇÖn─▒n esir y├╝k├╝ bir ├Âl├ž├╝de azalt─▒lm─▒┼č, T├╝rkiyeÔÇÖde de tar─▒m ve di─čer sekt├Ârlerde i┼č g├╝c├╝ a├ž─▒─č─▒  kapat─▒lma─ča ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒. Bu esirlerin ia┼čeleri orduya aitti ve ayr─▒ca ├žal─▒┼čmalar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒ g├╝nl├╝k ├╝cret de al─▒yorlard─▒. T├╝rkiyeÔÇÖde esirlerin bir k─▒sm─▒ tar─▒m sekt├Âr├╝ndeki eleman a├ž─▒─č─▒n─▒ kapatmak i├žin baz─▒ ├žiftliklerde  ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒. Bunlar ├žiftlik sahiplerinin g├Âzetim ve sorumlulu─čunda bulunuyorlard─▒. Bu konuda Ba┼čbakanl─▒k Devlet Ar┼čivlerinde bulunan iki belge biraz ip ucu veriyor: ÔÇťG├ÂnenÔÇÖde bulunan sekiz esirin paskalya m├╝nasebeti ile ├žiftlik sahibinden izin alarak ba┼čka k├Âylerde vesikas─▒z dola┼čt─▒klar─▒ bildirildi─činden, esirlerin bulundu─ču yerleri g├Âsterir cedvelin g├Ânderilerek firarlar─▒na meydan verilmemesi i├žin gerekli tedbirin al─▒nmas─▒..ÔÇŁ[3]

 

G├ÂnenÔÇÖdeki ├žiftlik sahibinin yan─▒nda ├žal─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ esirlere H─▒ristiyanlar─▒n dini bir g├╝n├╝ i├žin izin vermesi m├╝himdir. Esirler b├╝y├╝k ihtimalle o civardaki H─▒ristiyan k├Âylerine gitmi┼č olmal─▒lar. Harp y─▒llar─▒nda T├╝rklerin bile vesikas─▒z ve izinnamesiz  bir yerden bir yere gitmeleri m├╝mk├╝n de─čilken esirlerin vesikas─▒z dola┼čmalar─▒  ilgin├žtir.

─░zinsiz dola┼čanlar mutlaka sorguya ├žekilirler, b├Âylece casusluk ve k─▒┼čk─▒rt─▒c─▒l─▒k  bir ├Âl├ž├╝de ├Ân├╝ne ge├žile bilinirdi.ÔÇťG├ÂnenÔÇÖdeki Tahran ├çiftli─činden firar eden d├Ârt Hindli esirin yakalanmas─▒..ÔÇŁ[4]

ÔÇťToros ve Amanos t├╝nellerinde ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmak ├╝zere g├Ânderilecek ─░talya ve Karada─č tebal─▒ ameleye di─čerleri gibi y├Âvmiye verilece─či,ayni yerde ├žal─▒┼čan ─░ngiliz ve Rus esirlerin mesailerine g├Âre ├╝cret ├Âdenmesi..ÔÇŁ[5]

ÔÇťBursaÔÇÖda mekteplerin bayram mahallinin temizli─činde ├žal─▒┼č─▒rken firar eden Rus esirlerden Tatar Gafur o─člu Zinetullah ve Semiullah o─člu HabibullahÔÇÖ ─▒n  yakalanmas─▒ i├žin gerekli tedbirin al─▒nmas─▒..ÔÇŁ[6]

ÔÇťKaram├╝rsel Sarayc─▒k ├çiftli─činden firar eden d├Ârt Rus esirden ├╝├ž├╝ ─░zmitÔÇÖte yakalanm─▒┼čt─▒r. Bunlar Samatya Esir GarnizonuÔÇÖna sevk edilmi┼čtir.ÔÇŁ[7]

Al─▒nan baz─▒ esirler, madenlerde de ├žal─▒┼čt─▒r─▒l─▒yordu. Harp i├žinde ├žok b├╝y├╝k ihtiya├ž duyulan madenlerden birisi de, kur┼čun madeni idi. Harpten ├Ânce bir Frans─▒z ┼čirket taraf─▒ndan i┼čletilmekte olan Balya-Karaayd─▒n Maden ┼×irketi, harpten dolay─▒ kapat─▒lm─▒┼čt─▒. Bu madnelerde de Almanlar─▒n nezaretinde T├╝rk madencilerin yan─▒ s─▒ra, harp esiri ├žal─▒┼čt─▒r─▒ld─▒.[8] 11 Kas─▒m 1914 de Rus Donanmas─▒n─▒n KaradenizÔÇÖde yapt─▒─č─▒ harek├óta cevap i├žin T├╝rk Donanmas─▒na yeni kat─▒lan Goeben ve BreslauÔÇÖ ─▒nda  kat─▒ld─▒─č─▒ bir harek├ótla Rus limanlar─▒n─▒ bombalamas─▒yla sava┼č durumu  ve  ─░ngiliz- Frans─▒z ortak donanmas─▒n─▒n 1914 ba┼č─▒ndan beri T├╝rk k─▒y─▒lar─▒n─▒ ablukaya almas─▒, zaman zaman  T├╝rk k─▒y─▒lar─▒n─▒ bombalamalar─▒[9],  3 Kas─▒m 1914 den itibaren ├çanakkale bo─čaz─▒n─▒ bombalama─ča ba┼člamalar─▒ ├╝zerine 11 Kas─▒m 1914 de yay─▒nlanan bir ÔÇť─░radeÔÇŁ ile biz de Almanlar─▒n saf─▒nda 1.D├╝nya Sava┼č─▒na girdik.

Osmanl─▒ Devleti daha harbe girmeden, hatt├ó daha taraf bile olmadan ─░ngiltere ├Ânce ─░ngiliz tersanelerinde Osmanl─▒ donanmas─▒ i├žin yap─▒lmakta olan sava┼č gemilerine el koymu┼č, harbin ilan─▒yla birlikte ─░ngiliz ve Frans─▒z limanlar─▒nda bulunan Osmanl─▒ band─▒ral─▒ gemilere el konarak m├╝rettebatlar─▒ harp esiri olarak tutukland─▒. Bununla da kal─▒nmad─▒, ├že┼čitli sebeplerle ─░ngiltere ve FransaÔÇÖda bulunan Osmanl─▒ uyruklular da harp esiri olarak tutuklanarak kamplarda enterne edildiler.

Buna mukabil olarak Osmanl─▒ devleti de kendi topraklar─▒nda bulunan ─░ngiliz ve Frans─▒z uyruklu olanlar─▒ tutuklay─▒p harp esiri olarak ├že┼čitli yerlerde harbin sonuna kadar tuttu. Sivil harp esirlerine harbin devam─▒ i├žinde ├že┼čitli cephelerde esir edilen ─░ngiliz, Frans─▒z  ve Rus askerleriyle, KaradenizÔÇÖde ele ge├žirilen Rus kaptan ve denizcileri de kat─▒ld─▒lar.

Sivil esirler aile ve ├žocuklar─▒yla birlikte olduklar─▒ i├žin  onlara bulunduklar─▒ yerlerde otel[10] ve b├╝y├╝k konforlu binalar haz─▒rlan─▒yordu. Sivil esirler olduk├ža varl─▒kl─▒ olduklar─▒ndan rahatl─▒kla ├žok iyi yerler de kiral─▒ya biliyorlard─▒. Bu sivil esirler bir kamp hayat─▒ ya┼čam─▒yor, sadece ikamete mecbur tutuluyorlard─▒.

Asker esirler i├žin de esir kamplar─▒ olarak etraf─▒ tel ├Ârg├╝l├╝ bir yer yoktu. Bunlara da  ├ževrede kal─▒nabilecek en konforlu binalar tahsis ediliyordu.[11]

─░ngiltere, Fransa, Rusya B├╝y├╝k El├žilikleri ve konsolosluklar─▒ kapat─▒ld─▒─č─▒ ve diplomatik personeli ayr─▒ld─▒─č─▒ i├žin kordiplomatik kurallar gere─či bu ├╝lkelerin uyruklular─▒n─▒n i┼člerine Felemenk (Hollanda) El├žili─či ve temsilcilikleri bak─▒yordu.

Burada T├╝rkiyeÔÇÖde tespit edebildi─čimiz esir kamplar─▒n─▒n bir listesini veriyoruz. Baz─▒ yerler de sadece ─░ngiliz, baz─▒ yerlerde sadece Frans─▒z esirler bulunurken, Bal─▒kesirÔÇÖdeki esir kamp─▒ gibi pek ├žok yerde Frans─▒z, ─░ngiliz ve Rus esirler kar─▒┼č─▒k bulunuyorlard─▒.

Harbiye NezaretiÔÇÖnde esirlerin i┼čleriyle ilgilenmek i├žin harbin sonuna do─čru biraz gecikmi┼č de olsa  bir   ÔÇť├ťsera Muamelat ┼×ubesi kuruldu.[12]Bu ┼čube gerek yurt i├žindeki sivil ve asker esirlerin i┼čleriyle ilgilendi─či gibi yurt d─▒┼č─▒nda bulunan esir kamplar─▒nda bulunan sivil ve asker T├╝rk esirleri ile K─▒z─▒l Ha├ž te┼čkilat─▒ vas─▒tas─▒yla ilgileniyordu. Bu te┼čkilat, d├╝nyadaki b├╝t├╝n esir kamplar─▒nda esirlerin durumunu kontrol edip yetkili mercilere bask─▒ yapt─▒─č─▒ gibi esirler i├žin para, ila├ž, giyecek ve yiyecek yard─▒mlar─▒ sa─čl─▒yor, ayr─▒ca aileleri ile haberle┼čmelerini para  ve paket nakliyat─▒n─▒ d├╝zenliyordu.

Yabanc─▒, uzak ├╝lkelerdeki T├╝rk esirlerle D├╝nya Salib-i Ahmer(K─▒z─▒l Ha├ž) te┼čkilat─▒ veya Amerika, Norve├ž, ─░spanya, ─░sve├ž, Danimarka gibi tarafs─▒z ├╝lkelerin el├ži veya konsolosluklar─▒ ilgileniyor, mektup, para,  paket,  bibi malzemeleri esirlere da─č─▒tmaya ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒.

Esir kamp─▒(├ťsera Garnizonu) bulunan yerlerde, esirler harbin sonu yakla┼čt─▒k├ža k─▒smen serbest b─▒rak─▒l─▒yorlarsa da. Uzak ve so─ču─ča nispetle ├žok zor ┼čartlar alt─▒nda bulunan RusyaÔÇÖdaki T├╝rk esirler s─▒k─▒nt─▒ i├žinde ya┼č─▒yorlar, ├žo─ču kez a├žl─▒k, pislik ve ├že┼čitli s─▒k─▒t─▒lar sebebiyle oralarda vefat ediyorlard─▒.

RusyaÔÇÖda bulunan T├╝rk esirlerin en b├╝y├╝k ┼čans─▒, oralarda hemen hemen her ┼čehirde, ya┼čayan, T├╝rk├že(Tatarca) bilen k─▒smen tahsilli olan Tatarlard─▒. M├╝sl├╝man Tatar t├╝ccar veya sanatk├órdan kalabal─▒k say─▒da insan, kurduklar─▒ ├že┼čitli yard─▒m kurulu┼ču ve te┼čkilatla T├╝rk esirlerine unutulmaz yard─▒mlar sa─člam─▒┼č ve esirlerinin yurtlar─▒na d├Ânmelerine yard─▒mc─▒ olmu┼člard─▒.

T├╝rk esirlerin bir k─▒sm─▒, bulunduklar─▒ ├╝sera garnizonlar─▒n─▒n yak─▒nlar─▒nda, kendilerine esareti kolayla┼čt─▒ran baz─▒ han─▒mlarla ili┼čki kurmu┼člar, hatta evlenmi┼člerdi. Bu han─▒mlar─▒n bir k─▒sm─▒ kendileriyle beraber ka├žarak T├╝rkiyeÔÇÖye gelmek istemi┼čler, fakat pasaportsuz olan ve evli olmayan baz─▒ han─▒mlar─▒n T├╝rkiyeÔÇÖye girmeleri engellenmek istenmi┼čti.[13]

─░ngiliz Esirlerin Bulunduklar─▒ Yerler

Bozk─▒r, Isparta[14] K─▒r┼čehir- Mucur[15] (Sivil esirler) Bursa[16] Gediz[17] Kayseri- Talas[18] ve Develi[19] Aapsun[20] K├╝tahya[21] Eski┼čehir[22] Manisa[23](Sivil esirler i├žin) Ko├žhisar[24](Sivil esirler i├žin) Samatya[25]

Heybeliada (Burada Kutt├╝lamareÔÇÖde esir edilen general ve subaylar bulunuyordu.) Afyonkarahisar Usera Garnizonu[26] (Muhtelif gemi m├╝rettebat─▒) Kastamonu ve Devrek├óni[27] Aksaray ve Bey┼čehir[28](Frans─▒z da var)[29] ├çank─▒r─▒ ve Bolu[30] Ni─čde[31]  Aya┼č[32](Rus da var) ─░zmit[33] (Rus esirler) Mu─čla(Mente┼če)[34] Nev┼čehir[35] Nusaybin[36]

Frans─▒z Esirlerin Bulunduklar─▒ Yerler

Zor[37] Yozgat[38] Kayseri[39] ,Develi ve Talas[40] ├çorum ve ├çank─▒r─▒[41](Rus esir de var) Bursa[42]  Mecit├Âz├╝[43]K─▒r┼čehir[44] Ta┼čk├Âpr├╝[45] ve Devrek├óni[46] Ko├žhisar[47] Konya[48]Burdur[49] Ni─čde[50]

Rus Esirlerin Bulundu─ču Yerler

Aya┼č[51] Beypazar─▒[52] Bey┼čehir[53] Bilemedik(Ha├žk─▒r─▒-Toros)[54] G├Ânen[55] Burdur[56] Sivas[57] Isparta[58](├çal─▒┼čt─▒r─▒lmak i├žin AlmanyaÔÇÖdan g├Ânderilmi┼člerdi.) L├╝leburgaz[59] Merzifon[60] Tav┼čanl─▒[61](Yol yap─▒m─▒nda Romen esirlerle beraber) Gelibolu[62]

           

Esirlerin Kar─▒┼č─▒k Milletlerle Bulunduklar─▒ Yerler

Bal─▒kesir[63] Ankara[64] Elaziz[65] Babaeski ve Uzunk├Âpr├╝[66] Nev┼čehir[67] Bolu[68] Zonguldak[69] D├╝zce[70] Erzurum(Rus ve Ermeni esirler)[71] Biga[72] Mardin [73] (─░n┼čaat taburunda) Osmanc─▒k ve ─░skilip[74]  Bor ve Cumra[75] Akhisar[76] Trabzon, Cebel-i L├╝bnan ve Kud├╝s[77] Urfa[78] Seydi┼čehir[79] Mihali├ž[80] (Kereste fabrikas─▒nda Rus i┼č├ži esirler) Uluborlu-Abd├╝lcebbar ├çiftli─či Sivrihisar-K─▒ranhamam─▒ Ayd─▒n Konya Rize S├Â─č├╝t(M├╝sl├╝man esirler) Bilecik(M├╝sl├╝man esirler) Bart─▒n(M├╝sl├╝man esirler) Mudanya(M├╝sl├╝man esirler)

 

1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirler

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda, ├Âzellikle harbin sonuna do─čru pek ├žok cephede esirler verdik. Bunlar esir d├╝┼čt├╝kleri yer, ve esir d├╝┼čt├╝kleri devletin durumuna g├Âre, d├╝nyan─▒n ├že┼čitli yerlerinde, esir kaplar─▒nda(├╝sera garnizonlar─▒) tutuldular. 1920 lerden sonra ├že┼čitli ┼čekillerde, ka├žarak veya serbest b─▒rak─▒larak memlekete d├Ânebilmi┼člerdi. Esirlerimizin kald─▒─č─▒ yerlerin pek ├žo─ču tespit esilmi┼čse de, bir k─▒sm─▒ tespit edilememi┼čtir. D├Ânen esirlerin anlatt─▒klar─▒ ve Say─▒n Cemalettin Ta┼čk─▒ranÔÇÖ─▒n K─▒z─▒lay ve K─▒z─▒lha├ž ar┼čivlerinde yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalarla tamam─▒na yak─▒n─▒ tespit edilen esir kamplar─▒n─▒ a┼ča─č─▒ya ald─▒k.

Esirlerimiz bulunduklar─▒ yerlerin ├Âzelli─čine, esir kamp─▒ kumandanlar─▒n─▒n durumuna, b├╝y├╝k ┼čehirlere yak─▒nl─▒klar─▒na g├Âre farkl─▒ muameleler g├Ârm├╝┼člerdir.

RusyaÔÇÖdaki esirlerimiz, co─črafi farkl─▒l─▒ktan dolay─▒ so─čuktan ├žok ├žekmi┼čler, 1917 deki Bol┼čevik ─░htil├óli sonunda ortaya ├ž─▒kan kar─▒┼č─▒kl─▒klarda dolay─▒ da zor durumlara d├╝┼čm├╝┼člerdi. Ama RusyaÔÇÖda esir bulunan Osmanl─▒ askerlerinin en b├╝y├╝k ┼čanslar─▒, hemen hemen RusyaÔÇÖn─▒n her taraf─▒nda yay─▒lm─▒┼č bulunan, M├╝sl├╝man T├╝rk-Tatarlar ve bunlar─▒n karde┼č├že, fedak├órca yapt─▒klar─▒ yard─▒mlard─▒. M├╝sl├╝man T├╝rk-Tatarlar, gerek esir kamplar─▒nda hayatta kalmak isteyenlere, gerek bir ┼čekilde buralardan ka├žanlara, gerekse serbest b─▒rak─▒ld─▒klar─▒nda geri d├Ânmelerinde b├╝y├╝k yard─▒mlar yapm─▒┼člard─▒r.

M├╝sl├╝man T├╝rk-Tatarlar, g├Ân├╝ll├╝ olarak, kendiliklerinde kurduklar─▒ Merkezi MoskovaÔÇÖda bulunanÔÇťesirlere yard─▒m komiteleriÔÇŁ  vas─▒tas─▒yla, ├že┼čitli ┼čekillerde toplan─▒lan g─▒da, giyecek, para ve s─▒hhi yard─▒mlar─▒n─▒ esirlere iletmi┼čler, onlar─▒ karde┼čleri gibi ba─č─▒rlar─▒na basm─▒┼člar, bir ┼čekilde vatanlar─▒na kavu┼čmalar─▒ i├žin her ┼čeyi yapm─▒┼člar, hatt├ó tutuklanm─▒┼člar, hapislerde yatm─▒┼člard─▒.

Esirlerimiz i├žin Hil├ól-i Ahmer temsilcisi olarak RusyaÔÇÖya giden Yusuf Akcurao─člu, burada temas kurdu─ču T├╝rk-Tatar Yard─▒m Cemiyetleri ┼čunlard─▒:[81]

1.      Moskova Mill├« ┼×├╗ras─▒ Huzurunda T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi

2.      Simbir Vil├óyeti M├╝sl├╝manlar─▒ ┼×├╗ras─▒ T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi

3.      Simbir Vil├óyeti T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Kad─▒nlar Cemiyeti

4.      Tombof M├╝sl├╝man Cemiyet-i Hayriyesi

5.      Ufa T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi

6.      Kazan T├╝rk Esirlerine Muavenet Cemiyeti

7.      Saritin M├╝sl├╝man Cemiyet-i Hayriyesi Yard─▒m Komisyonu

8.      Kostrama T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi

9.      Orenburg M├╝sl├╝man Komiserli─či Esir T├╝rklere Yard─▒m Komitesi

10.  Toman M├╝sl├╝man Esirlere Yard─▒m ┼×ubesi

11.  Tobolsk M├╝sl├╝man Esirlere Yard─▒m Cemiyeti

12.  Penza Vil├óyeti M├╝sl├╝manlar Mill├« ┼×├╗ras─▒ Esirlere Muavenet Komisyonu

13.  Ekaterinburg T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komisyonu

14.  ├çilabi T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi

15.  Nijni Novgorod T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Cemiyeti

16.  Astrahan T├╝rk Esirlerine Muavenet Komisyonu

          T├╝rk-Tatar Cemiyetlerinin yard─▒mlar─▒ sayesinde binlerce T├╝rk esir hayatta kalm─▒┼č, memleketlerine d├Ânebilmi┼člerdi. Mesela; Ufa T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi, esirlere birka├ž ay i├žinde, on be┼č, yirmi bin rublelik yiyecek yard─▒m─▒ da─č─▒tm─▒┼člard─▒. Moskova Mill├« ┼×├╗ras─▒ Huzurunda T├╝rk Esirlerine Yard─▒m Komitesi, bayramlarda T├╝rk esirleri toplayarak evlerinde misafir edip, yedirmi┼č, i├žirmi┼č, giydirmi┼člerdi. Kazan T├╝rk Esirlerine Muavenet Cemiyeti, esir T├╝rk subaylar─▒n─▒ kaplardan ├ž─▒kar─▒p, kiralad─▒klar─▒ evlere yerle┼čtirmi┼č, ve yard─▒mlarla ge├žimlerini temin etmi┼člerdi.

            RusyaÔÇÖda Tatarlar─▒n ├ž─▒kard─▒klar─▒ b├╝t├╝n gazeteler, karde┼č T├╝rk esirlere yard─▒m i├žin yaz─▒lar, haberler, makaleler yazarak kampanyalar a├žm─▒┼člar, yard─▒mlar─▒n s├╝reklili─čini sa─člam─▒┼člard─▒.

           ├çarl─▒─č─▒n y─▒k─▒ld─▒─č─▒, i├ž sava┼č─▒n devam etti─či o karanl─▒k g├╝nlerde,   Tatarlar, T├╝rk esirlerin umut kayna─č─▒ olmu┼člar, her t├╝rl├╝ zorlu─ča g├Â─č├╝s gererek yard─▒mlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼člerdi. Mesel├ó; TubolskÔÇÖun en ├╝nl├╝ ve zengin t├╝ccarlar─▒ndan  Miftahettin Buharayef ve Petrograd ulemas─▒ndan L├╝tf├╝ ─░shak├«, ├çar h├╝k├╝meti taraf─▒ndan aylarca hapsedilmi┼člerdi. Burada, bu yaz─▒y─▒ vesile k─▒larak, o zor g├╝nlerde esirlerimize maddi, manevi her t├╝rl├╝ yard─▒m─▒ esirgemeyen o insanlara, o fedak├ór Tatarlara b├╝t├╝n T├╝rk Milleti ad─▒na te┼čekk├╝r ederim. Allah, hepinizden raz─▒ olsun.

 

D├╝nyan─▒n ├çe┼čitli Yerlerinde T├╝rk Esirlerin Kald─▒─č─▒ Esir Kamplar─▒(├ťsera Garnizonlar─▒)

(Bu listenin haz─▒rlanmas─▒nda b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de say─▒n Cemalettin Ta┼čk─▒ranÔÇÖ─▒n 1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirleri-Ana Ben ├ľlmedim- isimli eserinden yararlan─▒lm─▒┼čt─▒r.)

 

─░ngiltere

Londra (Baz─▒ sivil T├╝rk esirler)[82]

            HindistanÔÇÖdaki ─░ngiliz Esir Kamplar─▒

Sumerpur Kamp─▒ (Rajputan Eyaleti)[83] Ahmad Napar Kamp─▒(Bombay) Bellary Kamp─▒[84] Kalk├╝ta ─░stasyon Kamp─▒ Kataphar Tognung(Tugon)  Mindalay  Lo─čun  Seylan Adas─▒[85] Hindi ├çin├« Thatmyo- Burma[86] Shwebo (Nekahat Kamp─▒) Meiktila(Mandalay Vil├óyeti)[87] Pancio  Rangon (Ge├ži┼č Kamp─▒) Yanpu Yanguyen Tad Mebu[88] Tayetmo[89](Thayetniyo) Taytep[90] M─▒s─▒r Seyd-i Be┼čir Seyd-i Be┼čir ÔÇô Quesna Osmanl─▒ ├ťseray─▒ Harbiye Kamp─▒[91] Raseltin ─░skenderiye[92] Gabari Cezaevi[93] Kahire  alesi[94]Zeytun Esir Kararg├óh─▒(Kahire yak─▒nlar─▒nda)[95] Kahire - Kasr-el Nil Esir Kamp─▒[96] El Ferdan Hayfa[97] (Osmanl─▒ memur ve askeri personelin aileleri) Heliopolis Abbasiah Mandi Port Sait El  Kantara  ─░smailiye Bil Beis Kunayt─▒r Nasiriye Remle Tor(Tura) Tel-el Kebir Zekanyun[98] Zekazik[99] Mondoros ve Sak─▒z [100] (Ge├žici  esir kamplar─▒)

K─▒br─▒s

Magosa[101] Larnaka Irak (Ge├žici sevk kamplar─▒) Ba─čdat - Kaz─▒miye[102]  Basra[103] Hinadi[104]

Aden Yemen[105]Sana  Malta Adas─▒ Rogerben Kalesi[106] Malta Salvator Kalesi[107] Malta Polverista Kalesi[108]Malta Verdalla[109] Man Adas─▒ (Kuzey ─░rlanda) Knockaloe Esir Kararg├óh─▒[110] Guyana (┼×eytan Adas─▒) Selanik ve Dudular [111]

Frans─▒z Esir Kamplar─▒

B├ęzeiers ve Pinyan (Havar Eyaletinde) Mentpelier Marsilya Boujan ├çal─▒┼čma kamp─▒ Pradelaine  ├çal─▒┼čma kamp─▒ Mas du Ministre ├çal─▒┼čma kamp─▒ Motte ├çal─▒┼čma kamp─▒ Korsika- Bastia ├çal─▒┼čma kamp─▒ Korsika-Borgo ├çal─▒┼čma kamp─▒ Korsika-Ortale ├çal─▒┼čma kamp─▒ Korsika-Casabianda ├çal─▒┼čma kamp─▒ Karezon[112] De Lounge (sivil esirler i├žin) Pontmain(sivil esirler i├žin) La chartrouse(sivil esirler i├žin)

 

RomanyaÔÇÖda T├╝rk Esirlerin Bulundu─ču Yerler[113]

Tomali Dobravat Mastacani ┼×ipote Barkand ve Saint Freres Galati Husi[114]

 

─░talyaÔÇÖda T├╝rk Esirleri Bulunan Yerler

Luka Kasabas─▒[115] Tripoli[116] Bingazi[117] Cenova[118] Saint Margarit[119]

 

S─▒rbiyeÔÇÖde(S─▒rbistan) T├╝rk Esirleri Bulunan Yer

Zaycar[120]

 

Yerlerini Tam Olarak Tespit Edemedi─čim  Kamplar

Tat├žo Kararg├óh─▒ ve ona ba─čl─▒ Saybo[121] Suvayya Rjansan[122]

 

            Esaretten D├Ânenlerin Enterne Edildikleri Yerler

            Azinora Adas─▒ (Yunanistan)[123]           Nantav - ┼×angay[124]

 

─░talyaÔÇÖda T├╝rk Esirleri Bulunan Yerler

Luka Kasabas─▒[125] Tripoli[126] Bingazi[127]Cenova[128] Saint Margarit[129]

 

S─▒rbiyeÔÇÖde(S─▒rbistan) T├╝rk Esirleri Bulunan Yer

Zaycar[130]

 

Hindistan ve BirmanyaÔÇÖda Yerlerini Tam Olarak Tespit Edemedi─čim  Kamplar

Tat├žo Kararg├óh─▒ ve ona ba─čl─▒ Saybo[131]

Suvayya

Rjansan[132]

 

            Esaretten D├Ânenlerin Enterne Edildikleri Yerler

            Azinora Adas─▒ (Yunanistan)[133]

            Nantav - ┼×angay[134]

 

RusyaÔÇÖda T├╝rk Esirlerin Bulundu─ču Yerler[135]

            Kars- Sat─▒lm─▒┼č Gedik Karantina Merkezi

            Petrovsk Armavir Batum Gori Vladikafkas-Ordjonikidze Maytop Bielaritzenkaya Tuays Kiev(Ukrayna) Harkov(Ukrayna) Dnepra-Petrovsk(Ukrayna) Ekatirinador(Ukrayna) Kale┼čkur(Ukrayna)Yuzovka(Ukrayna) Donetsk (Ukrayna) MoskovaPetrograd Tambov Varonej Nijni Novgorod Gorki Penza Tula Kalagula Arkhangelsk Ufa Kazan Orenburg Saratov Ulyanovsk-Simbirsk

Azorkey Anapa Beltesensky ÔÇô Karsk ├çoklamya Semipaletinsk Samara[136](─░step Kararg├óh─▒ÔÇÖnda baz─▒ sivil esirler de var.) Samara-Kurbi┼čev Nijninovograd Troitzki Orenburg Ta┼čkent Omsk Tomsk ├çita ─░rkutsk ─░rkorksk ─░rkutak Nijni Udinsk Ekatarinburg Sretensk Vladivostok Nikolskussurisyk Haborovsk

Verhneyudinsk-Ulan Ude ├çelyabinsk Topolsk Sepaskay Park ─░step[137]─░┼čim Nikolsy Novonikolavesk

Krasnoyarsk[138](Voyenni Gorodok ├ťsera Garnizonu)[139] Graynaski- Provari├žka Yakutsk[140] Tiflis[141] (Sivil esirler i├žin)

Skotof[142]Avetschkaja ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Balaschneja ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Derschanelja ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Nierderemaunaja ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Armavir ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Twerskaja ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Simbirsky[143] Strawropol K─▒┼člas─▒ ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Strawropol B├╝y├╝k K─▒┼čla ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Strawropol Petrofskaya Demiryolu ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Strawropol ─░stasyon ├çal─▒┼čma Kamp─▒ Hazar Denizi Tankin Adas─▒[144] Viladiyvostok- Eskoto Kasabas─▒[145] Viladiyvostok- Nikolsky Viladiyvostok ÔÇô Pervri├žka Vetluga Esir Kamp─▒ [146](Dom Lebidof)(Beyaz Deniz yak─▒nlar─▒nda) Dauria [147](Sibirya ─░rkusk civar─▒nda)

Brezovka[148] Park[149] Haborovsky  (Man├žurya)  Harbin[150](Man├žurya) Kesita [151](├çin hududu yak─▒n─▒nda)

Kahta(Mo─čol hududu yak─▒n─▒nda) Trozkosavsk [152](Mo─čol hududu yak─▒n─▒nda) Manarya(Mo─čolistan hududunda) Daurya(Mo─čolistan hududunda) Haylar(Mo─čolistan hududunda) Kansk [153](─░rku├ž civar─▒nda)Astrahan[154] Astrahan-├çurniyar Ryazan Rostov Perm VyatkaJaroslawl[155]─░rbit[156]Kostruma[157] Kostruma- ├çohlama Kostruma-Vetluga Kostruma-Varnavian Kostruma-Nerehta Kostruma-Makaryev Pirvari├žkaTambov Vilayeti Borisogleb ┼×ehri (Osmanl─▒ sivil esirler i├žin ├žal─▒┼čma kamp─▒)[158] Tiflis Ufa [159] Totma[160]  Vaoriba (Man├žuri hududu yak─▒nlar─▒nda) Varnavin[161] Venonikolaysk Volog[162] Veyatka[163] Yensesky Kaluga Uralsk Krasnoyersk Kozohova Varnavin Dom├žirkina Varansofsky Simbirsk Zabiliski-dom Mala┼čova-dom Lebedov Arhanjelsk Barnaul Kapal (K─▒rg─▒zistanÔÇÖda T├╝rk,Avusturyal─▒ ve Alman sivil esirler i├žin)[164] Sahran(K─▒rg─▒zistanÔÇÖda sivil esirler i├žin)[165] (Tespit edilebildi─či kadar─▒yla Hil├ól-i Ahmer kay─▒tlar─▒na g├Âre, RusyaÔÇÖda 1457subay ve 17715 er esir bulunuyordu.)[166]

Son olarak, ar┼čiv belgeleri aras─▒nda rastlad─▒─č─▒m, t├╝ylerimi diken diken eden bir belgeden de bahsetmeden de ge├žemeyece─čim. ├ľzetle ┼č├Âyle:

ÔÇŁBaz─▒ Araplar─▒n DersaadetÔÇÖe ve Vil├óyata giderek harp sebebiyle dul ve yetim kalan nisvan ve etfali nik├óh maksad─▒yla alarak CavaÔÇÖda cariye ve esir olarak satt─▒klar─▒, buna mani olunmas─▒, ve tedabirin al─▒nmas─▒..ÔÇŁ[167]

Harp korkun├ž bir ┼čeydir. Y├╝z binlerce gencecik insan ├Âld├╝─č├╝nde arkas─▒nda  ├žaresiz y├╝z binlerce e┼č ve ├žocuk b─▒rak─▒r. O y─▒llarda kad─▒nlar─▒m─▒z─▒n d─▒┼čar─▒da ├žal─▒┼č─▒p ev ge├žindirmesi m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ndan ├žaresizlik ve a├žl─▒k korkun├ž boyutlardayd─▒. Bu d├Ânemde ÔÇťT├╝rk ve M├╝sl├╝man bir e┼čÔÇŁ istiyorum diye T├╝rkiyeÔÇÖye gelen baz─▒ Araplar─▒n bu ├žaresiz dul ┼čehit e┼člerini kand─▒rarak, g├╝ya nik├óh k─▒yarak, ├žocuklar─▒yla birlikte Cava Adas─▒na g├Ât├╝rd├╝kleri, kad─▒nlar─▒ cariye olarak, ├žocuklar─▒n─▒ da k├Âle olarak satt─▒klar─▒ anla┼č─▒l─▒yor.

O zavall─▒ insanlar─▒m─▒z dillerini, adetlerini bilmedikleri o yerlerde nas─▒l ya┼čad─▒lar acaba. Kim bilir nas─▒l bir vatan hasretiyle, ├žaresizlik i├žinde yan─▒p tutu┼čarak ├Âm├╝rlerini t├╝kettiler. Kimse onlar─▒n fark─▒nda olmad─▒ÔÇŽAllah hepsine rahmet eylesinÔÇŽ

Ubeydullah EfendiÔÇÖnin Seyd-i Be┼čir ├ťsera Kararg├óh─▒n─▒ Anlatan Makalesi[168]

            Seyd-i Be┼čir, ─░skenderiyeÔÇÖye karadan takriben 20 km mesafede bir k├Âyd├╝r. O k├Ây├╝n ├Ân├╝nde, kumluk bir sahada  ├╝sera i├žin m├╝teaddid kararg├óhlar vard─▒. Bu kararg├óhlardan birinde d├Ârt y├╝z kadar muhtelif r├╝tbelerde Osmanl─▒ zabitan─▒ i├žinde, ben de bulunuyordum.

            Bu kararg├óh, zabitan kararg├óhlar─▒ndand─▒. Oradaki neferat hizmet├ži neferlerdendi. ├ťmera i├žin ├žad─▒rlar ayr─▒yd─▒. Ve her birine mahsus bir ├žad─▒r verilmi┼čti. Muhittin Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├žad─▒r─▒ iki direkli, d├Ârt k├Â┼če b├╝y├╝k bir general ├žad─▒r─▒yd─▒. Onun ┼čark─▒nda ve bir caddenin m├╝ntehas─▒nda benim ├žad─▒r─▒m vard─▒. Ben nas─▒lsa askeri kaymakamlardan itibar olunmu┼čtum. Garb─▒nda pa┼čan─▒n ve benim, erk├ón-─▒ harb kaymakam─▒ G├╝m├╝l├žineli H├╝seyin BeyÔÇÖin hizmet├žilerine mahsus ayr─▒ bir ├žad─▒r vard─▒. Cenup taraf─▒ndaki sahay─▒ garben ├╝meran─▒n ├žad─▒rlar─▒, ┼čarken de zabitan─▒n ├žad─▒rlar─▒ i┼čgal ediyor ve bu iki tak─▒m ├žad─▒rlar aras─▒nda  bir cadde has─▒l oluyordu. Ben de bu caddenin m├╝ntehay─▒ ┼čimalinde  caddeye nihayet veriyordum. ├çad─▒r─▒m─▒n kap─▒s─▒ caddeye naz─▒r, yani cenuba m├╝teveccih idi. Zabitan─▒n ├žad─▒rlar─▒ b├╝y├╝k ve on iki┼čer ki┼čilik  ├žad─▒rlard─▒. Herkese; iyi, temiz,demir zabit karyolalar─▒ ile temiz yataklar, ├╝├žer adet de battaniye verilmi┼čti. Kararg├óh olan saha iki kat tel ├Ârg├╝s├╝ ile muhat idi ve takriben yirmi d├Ân├╝ml├╝k bir saha idi. Bu kararg├óh─▒n nihayet cenubunda, m├╝stakil zemin ├╝zerine in┼ča olunmu┼č ├╝├ž tane baraka vard─▒. Bu baraka ┼čarktan birincisi, dahilen bir duvarla orta yerinden ikiye b├Âl├╝nm├╝┼č, ┼čimal k─▒sm─▒ mescid ittihaz edilmi┼čti. Bunun kurbunda  abdest almak i├žin bol sulu musluklar, ayr─▒ca gusulhaneler vard─▒. Barakan─▒n k─▒sm-─▒ di─čeri de, mekulat ve me┼črubat ve melbusat sat─▒l─▒r bir d├╝kk├ónd─▒. Bu barakaya ┼čark─▒ndan takriben on metre mesafede, birincisinden  t├╗len daha uzun bir ikinci ve on metre daha ┼čarkta  ve ikinci baraka cesametinde bir ├╝├ž├╝nc├╝ baraka daha vard─▒. Orta yerdeki baraka kahvehane suretinde  kullan─▒l─▒yor ve ismine kul├╝p deniliyordu. ┼×arktan birincisi de taamhane idi. Taamhane ile kul├╝b├╝n aras─▒ndaki saha m├╝tbah ve kiler ittihaz olunma─ča Salih olacak surette zemini asfalt, ├╝st├╝ de m├╝sakkaf idi.

            Kul├╝p ittihaz olunan barakan─▒n cenup ba┼č─▒na, kul├╝p idaresinin himmetiyle sahne ve bir perde yap─▒ld─▒. Kul├╝be herkes ayl─▒ abone bedeli nam─▒yla bir mebla─č veriyor ve kahve, ├žay satmaktan ba┼čka, sat─▒c─▒l─▒─ča m├╝teallik d├╝kk├ónlar─▒n kiralar─▒ndan bir miktar has─▒lat al─▒yordu.

            Binaenaleyh, sahne ve perde yapt─▒racak kereste ve malzemeyi almak  ve do─čramac─▒ i┼čletmek i├žin harc─▒ laz─▒m olan paralar buralardan ├ž─▒k─▒yordu. Belki baz─▒ teberruat da oluyordu. Bir taraftan da i├žimizden oyuncu bir grup te┼čekk├╝l ediyordu. Perdenin, sahnenin m├╝hendisleri, mimarlar─▒, ressamlar─▒, do─čramac─▒s─▒ndan maad├ó her ┼čey bizim i├žimizdendi. Perdenin haz─▒rlanmas─▒ on be┼č g├╝n s├╝rd├╝. Haz─▒rland─▒ktan sonra da haftada ├╝├ž gece oyun oynanma─ča ba┼čland─▒. KemalÔÇÖin ÔÇťG├╝lnihalÔÇŁi bile olduk├ža muvaffakiyetli bir surette oynand─▒. ─░├žimizde kad─▒n olmad─▒─č─▒ halde kad─▒n rol├╝n├╝ oynayacak zenne taklit├žileri vard─▒. Sahne orada halk─▒ e─člendirebilecek, halk─▒n istifadesini mucib s├Âz s├Âyleyebilecek herkes i├žin a├ž─▒kt─▒. Ara s─▒ra konferanslar veriliyor, manzumeler okunuyordu. Velhas─▒l, al├óm-─▒ kalbiye bir dereceye kadar tahdit edebiliyordu.

Seyd-i Be┼čir denilen yer kararg├óhtan g├Âr├╝lebilir bir k├Âyd├╝. Hava fena de─čil, su pek al├ó idi. Kararg├óha geldi─čimiz zaman Muhittin Pa┼ča me┼čiy ve harekete gayri kabil bir halde romatizmadan muzdarip ve bir eli boynunda as─▒l─▒ idi. Ben s─▒tmadan rahats─▒z idim. Bu rahats─▒zl─▒klar Seyd-i Be┼čirÔÇÖde hep m├╝ntefih oldu. Muhittin Pa┼čaÔÇÖda tamam─▒yla kesb-i afiyet etti. Kararg├óhtaki ├╝seradan y├╝zba┼č─▒ r├╝tbesine kadar herkesin yevmiye d├Ârt bu├žuk ┼čilin, Y├╝zba┼č─▒dan a┼ča─č─▒ d├Ârt ┼čilin tahsisat─▒ vard─▒. Adam ba┼č─▒na iki ┼čilin ia┼čeye gidiyordu. Kararg├óh bir ─░ngiliz m├╝laz─▒m─▒n─▒n zir-i muhafazas─▒nda idi. Bundan ba┼čka kendi i├žimizden de bir kumandan─▒m─▒z vard─▒ ki, bu da Erk├ón-─▒ harb kaymakam─▒ G├╝m├╝l├žineli H├╝seyin Bey idi. Bir de ia┼če heyeti vard─▒. ─░a┼čeye tahsis olunan iki ┼čilin mukabilinde, ia┼če heyetinin himmetiyle verilen para mukabilinde g├╝nde bir sabah kahvalt─▒s─▒, bir ├Â─čle taam─▒, bir de ak┼čam yeme─či yeniyordu. Yemekler kemiyet├že k├ófi, keyfiyet├že kusursuzdu. Haftada iki defa tatl─▒ veriliyordu.

Kararg├óhta bo┼č vakit ge├žirmeyenler ├žoktu. Lisan dersleri, musik├« dersleri ile istifadeli, e─členceli vakit ge├žirenler vard─▒. ─░├žimizde izciler, futbolcular da vard─▒. Her g├╝n ikindi ├╝st├╝ kararg├óh ┼čimalinde  mahsus b├╝y├╝k bir sahada futbol oynan─▒yordu. Haftada iki g├╝n di─čer m├╝cavir kararg├óhlardaki aram─▒z─▒ tel ├Ârg├╝ler fasl ediyor ve bu tel ├Ârg├╝leri aras─▒nda te┼čekk├╝l eden  soka─ča her g├╝n gazeteci geliyor. Arap├ža, Fars├ža, ─░ngilizce, M─▒s─▒r ve ─░skenderiye gazetelerini getiriyor bize sat─▒yordu.

Herkes bu gazeteci vas─▒tas─▒yla istedi─či kitab─▒ getirtebiliyordu. Gazetelerin m├╝him havadisleriyle ajans telgraflar─▒ her g├╝n muntazaman T├╝rk├žeÔÇÖye terc├╝me olunarek kul├╝b├╝n duvarlar─▒ndaki mahsus levhalara talik olunuyor ve herkes bu suretle ahval-i aleme muttali oluyordu.

 

1.D├╝nya Sava┼č─▒ Y─▒llar─▒nda Bal─▒kesir ├ťsera (Esirler) Garnizonu

Ge├žen y├╝z y─▒l─▒n ba┼člar─▒nda d├╝nya siyasetinin i├žinde bulundu─ču kampla┼čmada Osmanl─▒ Devleti b├╝t├╝n gayretiyle taraf olmak istemedi─či halde, ─░ngilizler taraf─▒ndan adeta zorla Almanlar─▒n yan─▒na itildi. ├ç├╝nk├╝ ÔÇťEmperyalistlerÔÇŁ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin topraklar─▒na g├Âz dikmi┼člerdi.

Geli┼čen sanayi devleri saflar─▒nda bir t├╝rl├╝ yer alamayan Osmanl─▒ Devleti emperyalist emeller ta┼č─▒yan bir ├žok devletin i┼čtah─▒n─▒ kabart─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ d├╝nyada daha fazla payla┼čabilecekleri emperyalist ├╝lkelere ├žok yak─▒n, b├╝y├╝k ve verimli toprak kalmam─▒┼čt─▒.

2.Viyana bozgunundan sonra s├╝rekli toprak kaybeden, hep yenilen, her yenilgiden sonra kaybetti─či vatan topraklar─▒ ile beraber orada oturan insanlar─▒n─▒ da kaybeden Osmanl─▒ Devleti topraklar─▒ndan pay almak tutkusu emperyalistlerin bir an ├Ânce, bir bahane ile bu topraklardan daha b├╝y├╝k paylar alma arzular─▒n─▒ artt─▒rm─▒┼čt─▒.

200 y─▒ldan fazla zamand─▒r hi├ž galibiyet y├╝z├╝ g├Ârmeyen, son derece d├╝zensiz, e─čitimsiz, bilgisiz, ├ža─č d─▒┼č─▒ ve modas─▒ ge├žmi┼č silahlarla te├žhiz edilmi┼č olan ,donanmas─▒ bulunmayan, LibyaÔÇÖdaki Osmanl─▒ topraklar─▒n─▒ kendinin ilan eden ─░talyaÔÇÖya kar┼č─▒ protestodan ba┼čka hi├žbir ┼čey yapamayan bir devlet idi Osmanl─▒ Devleti. Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ adeta hi├ž sava┼čmadan, korku i├žinde ka├žarak kaybetmi┼č, oralardaki halk─▒na b├╝y├╝k ac─▒lar, felaketler ya┼čatm─▒┼č  olan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni yok etmek bat─▒l─▒ emperyalist devletler a├ž─▒s─▒ndan ├žok kolay olacakt─▒.

Osmanl─▒ Devleti, ayak sesleri duyulan, yakla┼čmakta olan bu sava┼čta kendinin de hedef oldu─čunu anlay─▒nca ├že┼čitli aray─▒┼člara girdi. ├ľncelikle ordunun modernizasyonu be e─čitimi ele al─▒nd─▒. ─░ngiliz, Frans─▒z, ─░talyan ve Alman paral─▒ uzman askerler T├╝rk ordusunu e─čitme─če ba┼člad─▒lar. Bu yabanc─▒ uzman subaylar─▒n bir g├Ârevi de T├╝rk sava┼č planlar─▒n─▒ ele ge├žirmek, T├╝rkler aras─▒ndan kendilerine yanda┼č elde edebilmekti.

Sultan 2.Abd├╝lhamitÔÇÖin ÔÇťistibdatÔÇŁ denilen disiplinli y├Ânetimi s─▒ras─▒nda ├Âzellikle amcas─▒ Sultan Abd├╝lazizÔÇÖin tahttan indirilmesinde rol oynayan donanma, adete cezaland─▒r─▒larak, tamamen ihmal edilmi┼č, otuz ├╝├ž sene sefere ├ž─▒kmas─▒, hareket etmesi engellenerek ├ž├╝r├╝t├╝lm├╝┼čt├╝.

Devlet, yakla┼čan bir sava┼č─▒n kara bulutlar─▒n─▒ fark etti─činden kurulan ÔÇťDonanma CemiyetiÔÇŁ vas─▒tas─▒yla toplanan paralarla yeni harp gemileri, tayyareler (u├žaklar) sat─▒n alma─ča ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒.

D├╝nya h─▒zla d├╝nya ├žap─▒nda bir sava┼ča yakla┼čt─▒─č─▒nda ─░ngilizler tarafs─▒zl─▒─č─▒m─▒z─▒ il├ón etti─čimiz halde  k─▒y─▒lar─▒m─▒z─▒ abluka alt─▒na alm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒ ├╝lkesi bir deniz ├╝lkesiydi. BatumÔÇÖdan b├╝t├╝n Anadolu, ve ─░skenderiyeÔÇÖye kadar b├╝t├╝n Akdeniz sahili, Libya ve Tunus Sahilleri, Suvey┼čÔÇÖten Basra k├Ârfezine kadar b├╝t├╝n Arabistan Yar─▒madas─▒ sahilleri  bizimdi ve herhangi bir gemimiz ─░ngilizlerin izni olmadan kendi ├╝lkemizin sahillerinde dola┼čam─▒yordu. Hatt├ó, Hamidiye z─▒rhl─▒m─▒z, Bo─čazÔÇÖdan ├ž─▒kabildi, AkdenizÔÇÖde ─░ngiliz sava┼č gemilerine yakalanmadan geri d├Ânebildi de ÔÇťkahramanÔÇŁ ilan ettik.

Ve bir ┼čekilde harbe girdik. Burada bir ger├že─či tart─▒┼čmal─▒y─▒z.

1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna giri┼čimiz konusunda Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n ┼ču s├Âz├╝ olduk├ža ├Ânemlidir: ÔÇť├ľyle veya b├Âyle bu sava┼ča bizi sokacaklard─▒. Ben bu sava┼čta Almanlar─▒n yan─▒nda olmay─▒ vatan─▒m i├žin daha az zararl─▒ g├Ârd├╝m..ÔÇŁ

1.D├╝nya Sava┼č─▒ boyunca en az 200 000 ki┼či esir verdik.[169] Bunlar d├╝nyan─▒n d├Ârt bir yan─▒nda ─░ngiliz, Frans─▒z ve Rus esir kamplar─▒nda b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒larla ya┼čad─▒lar. Pek ├žo─ču esaret ┼čartlar─▒na dayanamay─▒p oralarda vefat ederek kald─▒lar.

Bu zamana kadar pek incelenmemi┼č olan bir konu da  bizim ald─▒─č─▒m─▒z esirlerdir. Bu sava┼čta biz de sava┼čt─▒─č─▒m─▒z uluslardan esirler ald─▒k. Ve bu esirleri AnadoluÔÇÖda bir ├žok yerde  ├že┼čitli ÔÇťUsera GarnizonuÔÇŁnda, yani esir kamp─▒nda tuttuk.

Bu esir garnizonlar─▒ndan birisi de ÔÇťBal─▒kesir Usera GarnizonuÔÇŁ idi. ├çe┼čitli yerlerde esir edilen d├╝┼čman askerleri Bal─▒kesirÔÇÖe de g├Ânderilmi┼č, bunlar ┼čimdiki Askeri Hastane arkas─▒nda bulunan ÔÇťdebboyÔÇŁ binalar─▒nda tutulmu┼člard─▒.

Bal─▒kesir Esir Kamp─▒ÔÇÖnda ─░ngiliz, Frans─▒z, Rus ve Romen esirler bulunuyordu. Esir kamp─▒ her zaman K─▒z─▒l-Ha├ž ├Ârg├╝t├╝n├╝n denetimine a├ž─▒kt─▒. Burada asker esirlerin yan─▒ s─▒ra harpten ├Ânce, Bursa, Band─▒rma, ve Ayval─▒kÔÇÖta ya┼čayan sivil ─░ngiliz ve Frans─▒z uyruklular ve sava┼č ilan edildi─činde Ayval─▒k liman─▒nda bulunan iki ─░ngiliz y├╝k gemisi m├╝rettebat─▒ da kal─▒yorlard─▒.[170]

Harp ilan─▒n ile birlikte ─░ngiltere ve FransaÔÇÖda ya┼čamakta olan Osmanl─▒ uyruklular  bu devletler taraf─▒ndan enterne edilmi┼čler belli yerlerde bulunan kamplara g├Ât├╝r├╝lm├╝┼člerdi. Biz de buna mukabil olarak Frans─▒z ve ─░ngiliz uyruklular─▒ enterne etmi┼čtik.

Bal─▒kesirÔÇÖde asker esirler debboy da kal─▒rlarken, sivil esirler kiralad─▒klar─▒  yerlerde belli baz─▒ denetimlerle aileleri ile birlikte oturabiliyorlard─▒.

Rus ve Romen esirler iki farkl─▒ uygulamaya tabi tutulmu┼člard─▒. Rus esirlerden denizci olanlar, kampta tutulmu┼člar, ├žift├ži ve k├Âyl├╝ olanlar, isteklerine ba─čl─▒ olarak, ├ževredeki baz─▒ ├žiftliklerde tar─▒m i┼č├žisi olarak ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼člard─▒.

Rus ve Romen esirler Almanlar taraf─▒ndan g├Ânderilmi┼člerdi. Almanya, RusyaÔÇÖya kar┼č─▒ ├╝st ├╝ste kazand─▒─č─▒ sava┼člarda  pek ├žok Rus esir alm─▒┼čt─▒. Bu kadar ├žok say─▒da esirin bak─▒m zorlu─ču kar┼č─▒s─▒nda almanlar bunlar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ tar─▒m i┼č├žisi olarak kullan─▒lmak ├╝zere T├╝rkiyeÔÇÖye g├Ândermi┼čti.

Bu tar─▒m i┼č├žileri, ├ževrede ve daha ├žok Manyas ve G├Ânen de bulunan ├žiftliklerde ├žal─▒┼čt─▒r─▒ld─▒lar. Bunlar, ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ ├žiftlik sahibi veya i┼čletmecisi taraf─▒ndan yedirilip, giydiriliyor, bar─▒nd─▒r─▒l─▒yordu. Ayr─▒ca normal g├╝nl├╝k veya biraz daha d├╝┼č├╝k belli bir ├╝cret de ├Âdeniyordu.

Esirlerin bir k─▒sm─▒ ├žiftliklerde ├žal─▒┼čt─▒r─▒l─▒rken, baz─▒lar─▒ Toros da─člar─▒nda tunel kazmada[171], BursaÔÇÖda okullar─▒ temizlemede[172] hademe olarak kullan─▒lm─▒┼člard─▒. Baz─▒ Romen esirlere  K├╝tahya-Tav┼čanl─▒[173] ve Bal─▒kesir-Balya Hatt─▒ÔÇÖn─▒n[174] yap─▒m─▒nda ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒. Balya Karaayd─▒n Maden ┼×irketi'nde Almanlar─▒n nezareti alt─▒nda harp esnas─▒nda baz─▒ esirler ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve bunlar─▒n i┼člemlerinin Almanlar taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ hakk─▒nda Karesi Mutasarr─▒fl─▒─č─▒'ndan al─▒nan malumat Harbiye Nezareti'ne bildirilmi┼čti.[175]

1.D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda esir d├╝┼čen T├╝rklerin ├žok az─▒ RusyaÔÇÖda tar─▒m ve fabrika i┼č├žisi, ve FransaÔÇÖda ├žok az bir k─▒sm─▒ i┼č├ži olarak  ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼člar, di─čerleri tel ├Ârg├╝l├╝, parmakl─▒kl─▒ esir kamplar─▒nda hatt├ó zindanlarda tutulmu┼člard─▒.

Bal─▒kesir Esir Kamp─▒na gelen esirler mutlaka ÔÇťtifo-tif├╝s-koleraÔÇŁ karma a┼č─▒s─▒ oluyorlard─▒. Harp y─▒llar─▒n─▒n ba┼č─▒nda baz─▒ yerlerde,├Âzellikle Do─ču CephesiÔÇÖnde tif├╝s y├╝z├╝nde askerimiz b├╝y├╝k k─▒r─▒mlara u─črad─▒─č─▒ i├žin 1915 sonundan itibaren b├╝t├╝n ordu ve k├Âyler dahil b├╝t├╝n halka a┼č─▒ uygulanm─▒┼čt─▒. ─░ngiliz ve Frans─▒zlar ├çanakkaleÔÇÖde bulunan askerlerine  a┼č─▒ uygulamas─▒ yapmad─▒klar─▒ i├žin ├že┼čitli hastal─▒klardan b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒lar ├žekmi┼člerdi.

Bal─▒kesirÔÇÖde bulunan esirler belli programlar dahilinde ┼čehri gezebiliyor veya kampta oyunlar, e─členceler, m├╝samereler tertipleyebiliyorlard─▒.[176] Hatt├ó yaz─▒n esir d├╝┼čm├╝┼č olan esirler k─▒┼č geldi─činde ├╝┼č├╝mesinler diye  giysiler, paltolar(asker kaputu), hatt├ó fesler veriliyordu. Tabi o ┼čartlarda esirlerin kendi milletlerine ait giysiler bulmak m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ i├žin T├╝rk askeri giysileri verilmi┼čti.

1918 y─▒l─▒ sonu ve 1919 y─▒l─▒ ba┼člar─▒nda art─▒k harbi kaybetti─čimiz iyice anla┼č─▒l─▒nca pek ├žok yerden oldu─ču gibi Bal─▒kesir ├ťsera GarnizonuÔÇÖndan da firarlar olma─ča ba┼člad─▒. Elimizdeki kay─▒tlara g├Âre 1918 sonlar─▒ndan itibaren AnadoluÔÇÖdaki di─čer b├╝t├╝n esir kamplar─▒ndan ka├žmalar ├žo─čalm─▒┼čt─▒. Her halde yetkililer de art─▒k esirlerin durumlar─▒na pek dikkat etmiyorlard─▒.

G├ÂnenÔÇÖde Tahran ├çiftli─čiÔÇÖnde ├çanakkaleÔÇÖde esir al─▒nm─▒┼č olan Hintli esirler ├žal─▒┼č─▒yordu. 1918 Eyl├╝l├╝nde burada bulunan d├Ârt Hintli sabah yoklamas─▒nda g├Âr├╝lmeyince ka├žt─▒klar─▒ anla┼č─▒ld─▒.[177]

Tam o s─▒ralarda RusyaÔÇÖda  1917 Oktobr Devrimi olmu┼č, ├žarl─▒k y─▒k─▒lm─▒┼č, RusyaÔÇÖda i├ž sava┼č ba┼člam─▒┼č, ordu K─▒z─▒l Ordu ve Ye┼čil Ordu diye iki d├╝┼čman kuvvete  ayr─▒lm─▒┼čt─▒. RusyaÔÇÖdan gelen ├žok farkl─▒ haberler Kampta bulunan Rus esirleri ├žok tedirgin etmekteydi. ─░ngiliz ve Frans─▒z esirlerin kendileri ile ilgilenmekte olduklar─▒ birer devletleri vard─▒. Onlar esirlerin m├╝badelesi ile ilgileniliyordu. Ama Rus esirler ne yapacaklar─▒n─▒ ┼ča┼č─▒rm─▒┼člard─▒. Ortada devletleri bile yoktu.

Bal─▒kesirÔÇÖde bulunan Rus esirler bu tedirginlik i├žinde ne ┼čekilde olursa olsun bir ┼čekilde ├╝lkelerine d├Ânmek, evlerine kavu┼čmak istiyorlard─▒. Bu s─▒rada RusyaÔÇÖdan ka├žan pek ├žok ki┼či ─░stanbulÔÇÖa gelmekte ve onlar ├╝lkelerindeki durum ile ilgili, a├žl─▒k, katliamlar, yak─▒l─▒p y─▒k─▒lan k├Âyler ve kentlerle ilgili pek ├žok k├Ât├╝ haber getirmekteydi.

15.11.1917 de 7 Rus esir Bal─▒kesir ├ťsera GarnizonuÔÇÖndan firar etti.[178] Ka├žan Ruslar─▒n Manyas ve G├Ânen civar─▒nda iki y├╝z y─▒l kadar ├Ânce isk├ón olan, Rus├ža konu┼čan Volga Kazaklar─▒ vas─▒tas─▒yla bir ┼čekilde ─░stanbulÔÇÖa gittikleri anla┼č─▒ld─▒. Bu firarlar─▒ birka├ž g├╝n, sonra  29.11.1917 de Romen esirlerin ka├ž─▒┼člar─▒ izledi.[179]

Ka├ž─▒┼člar─▒n fazlala┼čmas─▒ ├ťsera Garnizonu Komutanl─▒─č─▒n─▒ tedirgin etmi┼č olmal─▒ ki telgrafla ├╝lkenin her yerine durum bildirilerek, g├Âr├╝l├╝rse yakalanmalar─▒ talep edildi.[180] Art─▒k esirler her f─▒rsatta ka├žmay─▒ deniyorlard─▒. 03.02.1918 de bir Rus esir daha kayboldu.[181] Yenilgi yava┼č yava┼č kabullenildi─činden esirler art─▒k firar  maceras─▒na at─▒lmayarak harbin bitmesini, yap─▒lacak anla┼čmalarla k─▒sa s├╝re i├žinde memleketlerine daha kolay d├Ânebileceklerini anlad─▒klar─▒ i├žin ka├žma te┼čebb├╝sleri bir daha ya┼čanmad─▒. Ger├žekten de Mondoros M├╝tarekesi ile hemen b├╝t├╝n esirler memleketlerine g├Ânderildiler.

 

Bal─▒kesir ├ťsera Garnizonu tarihin tozlu sayfalar─▒nda birka├ž silik foto─čraf ve ar┼čivlerde bir ka├ž belge olarak kald─▒. Zaman i├žinde tamamen unutuldu gitti.

                     

1.D├╝nya Sava┼č─▒nda Kahire Esir Kamp─▒nda Bir Kad─▒n Esir: Bal─▒kesirli Ebe Hatice M├╝zeyyen Han─▒m

            Biz unutkan bir milletiz. Ge├žen y├╝z y─▒l─▒n ba┼č─▒nda ya┼čad─▒klar─▒m─▒z─▒ bile unuttuk. 1.D├╝nya Sava┼č─▒nda yitirdi─čimiz vatan par├žalar─▒n─▒, ├žekti─čimiz ac─▒lar─▒, kaybetti─čimiz   gencecik ├žocuklar─▒m─▒z─▒, en verimli ├ža─člar─▒nda sakat olarak d├Ânebilen ve bir ├Âm├╝r boyu kahrolup giden insanlar─▒m─▒z─▒ unuttuk.

Burada tarihin karanl─▒k sayfalar─▒ aras─▒nda kaybolmu┼č Bal─▒kesirli bir han─▒m─▒ hat─▒rlatmak istiyorum.

1909 da Sultan Abd├╝lhamit,  gittik├že artan siyasi bask─▒lar y├╝z├╝nden  ÔÇťMe┼črutiyetÔÇŁ ilan edip, parlamenter rejime ge├žmek zorunda kald─▒. Bir├žok hadiseden sonra iktidara ihtilalci bir parti olan ÔÇť─░ttihat ve Terakki F─▒rkas─▒ÔÇŁ geldi.

Otuz ├╝├ž y─▒l s├╝ren Sultan Abd├╝lhamitÔÇÖin ÔÇťistibdatÔÇŁ denilen, dengeli fakat bask─▒c─▒ idaresi yerini yeni bir rejime b─▒rakt─▒. Bu yeni rejim bir tak─▒m i├žtimai yenilikleri de getirdi. Bunlar─▒n en ba┼čta geleni pek ├žok derne─čin kurulmas─▒ ve kad─▒nlar─▒n da bu derneklerin ├žal─▒┼čmalar─▒nda vazifelenebilmeleriydi. Hil├ól-i Ahmer, Donanma, M├╝dafaay─▒ Mill├«ye cemiyetlerinin kad─▒n kollar─▒ aktif olarak faaliyet ge├žti─či gibi, bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda da ─░stihl├ók-─▒ Mill├« Kad─▒nlar Cemiyeti, Bikes Asker Ailelerine Yard─▒mc─▒ Kad─▒nlar Cemiyeti ve hatt├ó Ergen Derne─či(Gen├ž Han─▒mlar i├žin) gibi. bir├žok kad─▒n derne─či kuruldu. Faaliyete ge├žti.

Ebelik ile ilgili ├žal─▒┼čmalar her ne kadar Mekteb-i T─▒bbiye-i ┼×ahaneÔÇÖde 1843 de teorik olarak ba┼člat─▒ld─▒ysa da, 1892 de Dr.Besim ├ľmer Pa┼čaÔÇÖn─▒n a├žt─▒─č─▒ Demirkap─▒ ViladethanesiÔÇÖnde[182]  verilen ÔÇťFenn-i K─▒baleÔÇŁ dersleriyle pratik ebelik dersleri verilme─če ba┼čland─▒[183]. AlmanyaÔÇÖda ihtisas yap─▒p 1909 de T├╝rkiyeÔÇÖye gelen Dr. Kenan Tevfik BeyÔÇÖin ve Dr. Besim ├ľmer Pa┼čaÔÇÖn─▒n T─▒p Fak├╝ltesi b├╝nyesinde ÔÇťK─▒bale (Ebe) Mektebi ad─▒yla han─▒mlar─▒ ebe olarak e─čitmek i├žin a├žt─▒─č─▒ okul ile yerle┼čti.

1913 den itibaren her vilayetten ├že┼čitli aral─▒klarla ├Ânceleri onar han─▒m ├Â─črenci ─░stanbulÔÇÖa ebelik ├Â─črenmeleri i├žin g├Ânderildi.

1914 den itibaren Bal─▒kesirÔÇÖden de vilayet ad─▒na onar ├Â─črenci ÔÇťK─▒bale NamzetiÔÇŁ olarak e─čitilmek ├╝zere ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderilme─če ba┼čland─▒.[184]

Han─▒m ├Â─črencilerin bu okula kabulleri i├žin ┼čart olarak otuz ya┼č─▒n─▒ a┼čmam─▒┼č olmalar─▒ gerekiyordu.[185] Mektep yat─▒l─▒ idi. Gerek yol masraflar─▒, gerekse okulda ge├žirecekleri s├╝re i├žinde yap─▒lan masraflar─▒ ÔÇťVilayet B├╝t├žesiÔÇŁnden kar┼č─▒lan─▒yordu.

Ama├ž memlekette sa─čl─▒kl─▒ do─čumlar yapt─▒r─▒lmas─▒, cahil ve e─čitimsiz ebelerin elinde ├Âlen anne ve ├žocuklar─▒n kurtar─▒lmas─▒yd─▒.

Fenni usulde ebelik ├╝lkenin her yerine yay─▒lma─ča ba┼člam─▒┼čt─▒. Halk─▒n ilk e─čitimli ebeleri denemeleri ├žok olumlu olunca her yerden e─čitim g├Ârm├╝┼č ÔÇťebeÔÇŁ talebi art─▒nca tahsil i├žin ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderilen han─▒mlar─▒n say─▒s─▒nda da art─▒┼č g├Âr├╝l├╝yordu.[186]

Demirkap─▒ K─▒bale Mektebinde e─čitim g├Âren ve b├╝t├╝n masraflar─▒ il daimi b├╝t├žesinden ├Âdenen ebe adaylar─▒, ebe olduktan sonra genellikle geldikleri vilayetlerde g├Ârevlendiriliyorlard─▒.

Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivleri Dahiliye Nezareti Um├╗r-─▒ Mahalliye ve Vil├óyet M├╝d├╝riyeti KalemiÔÇÖne ait Karasi Livas─▒ kay─▒tlar─▒ aras─▒na konmu┼č bir belgede ├Âzet olarak ┼č├Âyle bir ibare bulunuyordu.:ÔÇťKahire Esir Kararg├óh─▒nda bulunan,HicazÔÇÖ─▒n Cidde Sanca─č─▒ ebesi Hatice M├╝zeyyen Han─▒mÔÇÖa maa┼č ba─članamad─▒─č─▒ndan, imk├ón dairesinde yard─▒m edilmesi talep ediliyor..ÔÇŁ[187]

Hatice M├╝zeyyen Han─▒m, Cidde Sanca─č─▒nda ebe oldu─čuna g├Âre Arap isyan─▒nda orada bulunuyordu. Kim bilir ne kadar korktu.?

KahireÔÇÖde ─░ngiliz Esir Kamp─▒nda bulundu─čuna g├Âre isyanc─▒ Araplar taraf─▒ndan ─░ngilizlere teslim edilmi┼č olmal─▒.

KahireÔÇÖde bulunan bu esir kamp─▒nda i┼čgal edilen yerlerde ├žal─▒┼čan Osmanl─▒ subay ve memurlar─▒n─▒ e┼čleri ve ├žocuklar─▒ i├žin haz─▒rlanm─▒┼č bir kamp yeri idi. Burada toplam 229 kad─▒n ve 207 ├žocuk bulunuyordu.[188]

Devlet; Hil├ól-i Ahmer(K─▒z─▒lay) vas─▒tas─▒yla ve  K─▒z─▒l Ha├ž te┼čkilat─▒n─▒n arac─▒l─▒─č─▒ ile esirler yard─▒m etme─če, az da olsa maa┼člar─▒n─▒n bir miktar─▒n─▒ verme─če, yard─▒m paketleri ula┼čt─▒rma─ča ├žal─▒┼č─▒yordu.

Kahire Esir Kamp─▒nda kalan han─▒mlar, buraya getirilirken para ve m├╝cevherleri al─▒nmay─▒p yanlar─▒nda b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒. Bunlar─▒ satarak pek s─▒k─▒nt─▒ ├žekmeden ya┼čama─ča ├žal─▒┼č─▒yorlard─▒. Hatice M├╝zeyyen Han─▒m devletin resmi memuru, belki de Te┼čkilat-─▒ Mahsusa g├Ârevlisi idi. Belki de bunun i├žin kendisine yard─▒m yap─▒lmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č, ├╝st makamlara bildiriliyordu.

Kay─▒tlara g├Âre Kahire Esir Kamp─▒nda 1916 da iki de do─čum olmu┼č. Herhalde bu do─čumlar─▒ Hatice M├╝zeyyen Han─▒m bir ebe olarak yapt─▒rm─▒┼č olmal─▒.

Hatice M├╝zeyyen Han─▒ma yard─▒m ula┼č─▒p ula┼čmad─▒─č─▒n─▒ bilmiyoruz. Gurbet elde, hele birde esarette paras─▒z olmak ├žok zor olsa gerek.

Hatice M├╝nevver Han─▒mla ilgili elimizde ba┼čka bilgi yok. Esaretten kurtuldu mu? Nerede ve ne zaman ├Âld├╝ ? Hi├ž bilmiyoruz.. Hatice M├╝nevver Han─▒m ger├žekten tarihin tozlu sayfalar─▒ aras─▒nda kaybolup gitmi┼č. Ar┼čiv vesikalar─▒ aras─▒na ara┼čt─▒r─▒rken g├Âz├╝me ili┼čince empati yaparak onu d├╝┼č├╝nmeden edemedi. Bu bilgiyi payla┼čmak istedim..

K─░RL─░ MEND─░L

KepsutÔÇÖun Tepe K├Ây├╝nden S├╝leyman ├çavu┼č ├çanakkaleÔÇÖye gider ve tam dokuz y─▒l sonra ├ž─▒kar gelir. ├çanakkaleÔÇÖde ─░ngilizlere esir d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Esarete S├╝leyman ├çavu┼č ve arkada┼člar─▒ Malezya taraflar─▒na g├Ât├╝r├╝lm├╝┼č. Hangi esir kamp─▒nda oldu─čunu bilmiyoruz. Anlatt─▒─č─▒ kadar─▒yla esir kamp─▒nda birka├ž y├╝z T├╝rk varm─▒┼č.

Esaret arkada┼člar─▒ aras─▒nda bunlar Bal─▒kesirÔÇÖden ├╝├ž ki┼či imi┼čler. Hem┼čehri olduklar─▒ i├žin  hep beraber kal─▒yorlar, bir birlerine destek oluyorlarm─▒┼č. Kepsut Tepe k├Âyden S├╝leyman ├çavu┼č ve Pamuk├žu  kasabas─▒ civar─▒ndan ayni k├Âyden iki arkada┼č daha.

Bu iki arkada┼č─▒n bir ├Âzellikleri daha varm─▒┼č. Bunlar─▒n ikisi de k├Âylerinden ayni k─▒z a┼č─▒km─▒┼člar. Eskiden k├Âyler dokuz , on hane olurdu. E─čer bir k─▒z varsa, b├╝t├╝n k├Ây delikanl─▒lar─▒ ona a┼č─▒k olurlard─▒. Bu iki arkada┼č ├çanakkaleÔÇÖye gelmeden ├Ânce, k├Âyde hel├ólla┼čmak i├žin e┼či dostu ziyaret ederlerken, k─▒z bu arkada┼člardan birine gizlice i├žine ÔÇťkekik dal─▒ koydu─ču bir mendil vermi┼č.

Esarette, mendilin sahibi olan gen├ž, her g├╝n mendili ├ž─▒kar─▒r, keki─či koklar, hi├ž durmadan h├╝ng├╝r h├╝ng├╝r a─člarm─▒┼č. Rakibi olan di─čer arkada┼č─▒ ona hi├ž durmadan : ÔÇťNe olur, memleket kokusu. Ne olur, ┼ču mendili bir de ben kokay─▒m..ÔÇŁ diye yalvar─▒r, a─člarm─▒┼č. ├ľb├╝r  arkada┼č─▒ ise: ÔÇťOlur mu..Olur mu..? Mendili sana m─▒ verdi? Olur mu?ÔÇŁ diye mendili koklamas─▒na izin vermezmi┼č. Mendil akan g├Âz ya┼člar─▒ndan ├Âyle kirlenmi┼č ki rengi bile de─či┼čmi┼č. Hemen her g├╝n. Bu esaret arkada┼člar─▒ndan biri mendili koklar a─člar. Di─čeri koklamak ister a─člarm─▒┼č. MalezyaÔÇÖda kekik ne arar. Gurbette bir kekik kokusu bile a─člarcas─▒na ├Âzleniyor..

Bir g├╝n mendilin sahibi olan esir, orada vefat ediyor. ├ľlmeden ├Ânce arkada┼č─▒na koynundan ├ž─▒kard─▒─č─▒ mendili verip:  ÔÇťKarde┼čim, ben art─▒k gidiyorum. Art─▒k emanet senin..ÔÇŁ diye ruhunu teslim eder.

Mendili alan arkada┼č─▒ her g├╝n her f─▒rsatta mendili ├ž─▒kar─▒r, koklar koklar hem gurbetin s─▒k─▒nt─▒lar─▒na, hem ├Âlen arkada┼č─▒na, hem hasret ├žekti─či sevdi─čine a─člar durur.

Bir g├╝n harp bitti. Esaret de bitti. Haydi, art─▒k gidin derler. Nas─▒lsa onlar─▒ g├Ât├╝recek gemiyi ka├ž─▒r─▒rlar. D├╝┼čerler yayan yola.Yol bilmezler, iz bilmezler, para yok, i┼č yok..Dilenerek vatana ula┼čma─ča ├žal─▒┼č─▒rlar. A├ž, peri┼čan HindistanÔÇÖa ula┼č─▒rlar. Orada Mendilin di─čer sahibi de vefat eder. ├ľlmeden ├Ânce mendili ├ž─▒kar─▒p: ÔÇťS├╝leyman, art─▒k benden hay─▒r yok..E─čer memlekete sa─č var─▒rsan ,bizim k├Âye var Bu mendili Ahmet k─▒z─▒ HaticeÔÇÖye ver . Emanetini als─▒n, art─▒k bizi beklemesin...ÔÇŁdiye ona teslim eder.

Ve bir g├╝n S├╝leyman ├çavu┼č g├Ây├╝ne ├ž─▒kar gelir. Sa├ž sakal birbirine kar─▒┼čm─▒┼č, giysiler lime lime par├žalanm─▒┼č, elde bir de─čnek, s─▒rt─▒nda kocaman bir torba S├╝leyman ├çavu┼ču kimse tan─▒maz..Dilenci sanm─▒┼člar. O devirlerde esaretten d├Ânenlerin ├žo─ču ancak dilenerek k├Âylerine ula┼č─▒rlarm─▒┼č. Ama k├Ây├╝n k├Âpe─činin onu tan─▒d─▒─č─▒n─▒ s├Âylerler. Her gelen yabanc─▒ya havlayan k├Âpek ona havlamam─▒┼č. S├╝leyman ├çavu┼č evine yakla┼čt─▒─č─▒nda o─člu da tan─▒mam─▒┼č. ÔÇťAna,bir dilenci geliyor..ÔÇŁdiye i├žeri seslenmi┼č. Kar─▒s─▒ d─▒┼čar─▒ ├ž─▒km─▒┼č. O da tan─▒yamam─▒┼č. Ama S├╝leyman ├çavu┼č, kar─▒s─▒na ismiyle seslenince kad─▒n onu sesinden  tan─▒m─▒┼č, ona do─čru ko┼čmu┼č. S├╝leyman ├çavu┼č: ÔÇťAman sar─▒lma.. ├Ânce beni bir y─▒kay─▒nÔÇŁ demi┼č. Hemen bah├žede duran ├žama┼č─▒r kazan─▒n─▒n alt─▒n─▒ yakt─▒rm─▒┼č. K├Âydeki ÔÇťBerber Day─▒ÔÇŁy─▒ da ├ža─č─▒rm─▒┼člar. Su ─▒s─▒n─▒nca S├╝leyman ├çavu┼č bir ta┼č─▒n ├╝zerine oturup soyunma─ča ba┼člam─▒┼č. ├çama┼č─▒rlar─▒n─▒  almak isteyen kar─▒s─▒ onlar─▒ v─▒c─▒k v─▒c─▒k  bit i├žinde g├Âr├╝nce bir ├žomakla b├╝t├╝n ├žama┼č─▒rlar─▒ kazan─▒n alt─▒na atm─▒┼č. S─▒ra s─▒rt torbas─▒n─▒n bo┼čalt─▒lmas─▒na gelmi┼č. Her ┼čey y─▒rt─▒k p─▒rt─▒k. Hemen kazan─▒n alt─▒na atma─ča ba┼člam─▒┼č. En dipte pis, kirli, le┼č gibi bir mendil ├ž─▒karm─▒┼č , tam onu da kazan─▒n alt─▒na atacakken 

S├╝leyman ├çavu┼č:-  Aman..Onu atma..O emanet.. Onun sahibi var..

Kar─▒s─▒:-  Bu ├žok pis. Bari y─▒kayay─▒m..

S├╝leyman ├çavu┼č:-  Hay─▒r. O  esarette kalan iki arkada┼č─▒m─▒n g├Âz ya┼člar─▒yla kirlendi.

S├╝leyman ├çavu┼čÔÇÖun ├╝st├╝ne ÔÇťsusaklaÔÇŁ (su kaba─č─▒) bir kazan kaynar su d├Âkm├╝┼čler ancak kiri kabarm─▒┼č. Hatt├ó kirini bir tahta f─▒r├žas─▒yla s─▒y─▒rm─▒┼člar.Y─▒llar─▒n kiri ancak temizlenmi┼č.T─▒ra┼č da olunca o oldu─ču ortaya ├ž─▒km─▒┼č.

Uzun zaman sonra S├╝leyman ├çavu┼č ancak kendini toparlayabilmi┼č. Y─▒llarca esaret ├žekmek kolay de─čildir. Emaneti teslim etme─če karar vermi┼čler.

Bir g├╝n at arabalar─▒na binip ├Ânce KepsutÔÇÖa oradan Bal─▒kesirÔÇÖe oradan da k├Âye  var─▒rlar. K├Âye yakla┼čt─▒klar─▒nda kar┼č─▒lay─▒c─▒lar ├ž─▒kar. K├Âyden d├╝─č├╝n sesleri gelmektedir. K├Âye yakla┼čt─▒klar─▒nda kar┼č─▒lay─▒c─▒lar─▒n i├žinde o k├Âyden ├çanakkaleÔÇÖde siperlerde beraber olduklar─▒ Kadir ├çavu┼č da vard─▒r. Kadir ├çavu┼č da o k├Âydendir.Yaln─▒z o esir d├╝┼čmemi┼č, harp sona erince k├Ây├╝ne geri d├Ânm├╝┼č. Kucakla┼č─▒rlar.

Kadir ├çavu┼č- Yahu S├╝leyman,benim bu g├╝n evlendi─čimi sana kim s├Âyledi?

S├╝leyman ├çavu┼č- Kimse s├Âylemedi. S├Âyleselerdi de mutlaka gelirdim. Ama bug├╝n buraya Ahmet k─▒z─▒ HaticeÔÇÖyi g├Ârme─če ,ona esaretten getirdi─čim emaneti verme─če geldim.

S├╝leyman ├çavu┼č, esarette ├Âlen arkada┼člar─▒n─▒n durumunu anlat─▒r.

Kadir ├çavu┼č- Hatice Han─▒ma ben de a┼č─▒kt─▒m. Ama o iki arkada┼č─▒m benden b├╝y├╝kt├╝ler. Aralar─▒nda onun i├žin ├Âyle kavga ediyorlard─▒ ki ben onlar─▒n yan─▒nda bu sevdam─▒ a├ž─▒klama─ča cesaret edemedim. Ama askerden d├Ân├╝nce her sene evlenmek i├žin Hatice han─▒ma  haber yollad─▒m.ama o: ÔÇťBenim verilmi┼č s├Âz├╝m var..ÔÇŁdiye kabul etmedi. Fakat y─▒llar ge├žtik├že ├╝midi herhalde kalmad─▒ ki ge├ženlerde benimle evlenmeyi kabul etti. Ama bana ; e─čer do─čacak ├žocuklar─▒m─▒z erkek olursa onlara esarette ├Âlen arkada┼člar─▒m ├ľmer ve Mustafa ad─▒n─▒ verece─čime dair s├Âz verdirdi. Bu d├╝─č├╝n bizim d├╝─č├╝n├╝m├╝z. Benim i├žin mahzuru yok. Han─▒m─▒n g├Ât├╝r├╝p emaneti versin. Hem onlar─▒n ├Âld├╝klerini ├Â─črenince belki g├Ânl├╝ daha rahat olur..

S├╝leyman ├çavu┼čÔÇÖun Han─▒m─▒ d├╝─č├╝n evine girer. Hatice han─▒m─▒n yan─▒na oturur. K├Ây k├╝├ž├╝k oldu─čundan az misafir vard─▒r. S├╝leyman ├çavu┼čÔÇÖun han─▒m─▒ bir ara Hatice han─▒ma:

ÔÇťSize bir emanet getirdim.ÔÇŁ

Hatice han─▒m:- Hayrola?

ÔÇťSize ├žok uzaklardan bir esaret emaneti getirdim..ÔÇŁ

Hatice han─▒m irkilir. ÔÇť├ľmer ile MustafaÔÇÖdan m─▒ yoksa?ÔÇŁ S├╝leyman ├çavu┼čÔÇÖun han─▒m─▒ o kirli mendili ├ž─▒kard─▒─č─▒nda Hatice Han─▒m kaparcas─▒na al─▒r. G├Â─čs├╝ne bast─▒r─▒r, h─▒├žk─▒ra h─▒├žk─▒ra saatlerce a─člar...

Asker arkada┼člar─▒ KepsutÔÇÖlu S├╝leyman ├çavu┼č ile Kadir ├çavu┼č birbirlerini b─▒rakmazlar. Y─▒llarca birbirlerine giderler gelirler. Selam yollarlar. Herhalde 1940 lar─▒n sonu vaya 50 lerin ba┼č─▒nda olmal─▒. S├╝leyman ├çavu┼č bir g├╝n pazarda Kadir ├çavu┼čÔÇÖun k├Âyl├╝lerine rastlar. Onlara Kadir ├žavu┼ču sorar. ÔÇťGe├ženlerde  Hatice han─▒m vefat etti. Mezara konurken anlamad─▒─č─▒m─▒z bir ┼čey oldu. O─čullar─▒ ├ľmerÔÇÖle Mustafa analar─▒n─▒n cesedini kabre koydular. Sonra ÔÇśanam─▒z─▒n vasiyetiÔÇÖ diyerek y├╝z├╝ne kirli, pis bir mendil ├Ârtt├╝ler.. Neydi o pis mendil, anlamad─▒k. Sorduk ÔÇśBiz de bilmiyoruzÔÇÖ dediler. Neydi acaba o kirli mendilÔÇŁ

Neydi acaba o kirli mendil...?

MUMAL─░LER─░N ABDULLAH

Bal─▒kesirÔÇÖin Kepsut kazas─▒ndan bug├╝n hal├ó orada ya┼čayan Mumali (Mumcu Aliler) ailesinin o─člu Abdullah ├çanakkale cephesine sava┼ča gider, bir ka├ž ay sonra ┼čehit oldu haberi gelir. Bu haber ├╝zerine bir s├╝re sonra han─▒m─▒ HalideÔÇÖyi AbdullahÔÇÖ─▒n k├╝├ž├╝k karde┼či Yakup ile evlendirirler. Hayat devam etmektedir. HalideÔÇÖnin YakupÔÇÖtan iki ├žocu─ču olur.G├╝nler ge├žmektedir..

Dokuz on sene sonra bir g├╝n KepsutÔÇÖun i├žinde bir kar─▒┼č─▒kl─▒k olur. Ba─č─▒r─▒┼člar, ├ž─▒─čl─▒klar, ko┼ču┼čmalar s├╝rer gider. O zamanlar ┼čimdiki gibi ses kirlili─či yoktur. Bir k├Âpek havlasa yedi mahalleden duyulurdu. Halide Han─▒m kap─▒n─▒n ├Ân├╝nde ko┼ču┼čmalar─▒ g├Âr├╝nce pencereye ├ž─▒kar, ge├ženlere: ÔÇťKom┼čular, ne oldu? Ne var? Niye ko┼ču┼čuyorsunuz?ÔÇŁ diye sorar. Ge├ženlerden birisi: ÔÇťSenin Abdullah gelmi┼č..ÔÇŁ cevap verince. Halide Han─▒m ├žocu─čunu emziriyormu┼č, onu divan─▒n ├╝st├╝ne b─▒rak─▒r, d─▒┼čar─▒ ko┼čar.

Tam o s─▒rada, Abdullah  Merkez camisinin ├Ân├╝ndeki ├ž─▒nar─▒n alt─▒nda durmu┼č, kendine ÔÇťHo┼č geldin.!ÔÇŁ diyenlerle kucakla┼č─▒yormu┼č. Her gelen : ÔÇťBiz seni ├Âld├╝ biliyorduk  Abdullah!ÔÇŁ diyor, o da :ÔÇŁEsirdim.. D├Ând├╝m. Benim gibi pek ├žok arkada┼č i├žin de ├Âld├╝ haberi gitmi┼č. Ama ├Âlmedim. D├Ând├╝m..ÔÇŁdiye cevap veriyormu┼č.

Bir ara amcas─▒na: ÔÇťYahu, benim han─▒m ne oldu? On y─▒ld─▒r haber alamad─▒m. ├ľld├╝ m├╝, kald─▒ m─▒? Ne oldu?ÔÇŁ diye sorunca, amcas─▒: ÔÇťO─člum, bu i┼čte dar─▒lmak olmaz.. Senin ├Âld├╝ haberin gelince, sokakta kalmas─▒n, kurda ku┼ča yem olmas─▒n diye onu karde┼čin Yakup ile evlendirdik. Ondan iki de ├žocu─ču oldu..ÔÇŁ diyerek durumu anlat─▒r. Bunun ├╝zerine Yakup ac─▒ i├žinde aya─ča kalkar: ÔÇťBen  bunca sene, bu kadar ac─▒y─▒ sadece ona kavu┼čmak i├žin ├žekmi┼čtim. Demek bo┼čunaym─▒┼č..ÔÇŁder ve meydandan ├žeker gider.

Tam o s─▒rada Halide Han─▒m ko┼čarak meydana gelir. AbdullahÔÇÖ─▒  arkadan g├Âr├╝r.  ÔÇťAbdullah..Abdullah..ÔÇŁdiye seslenir. Abdullah geri d├Ânmez, meydandan bir soka─ča sapar kaybolur. Halide han─▒m arkas─▒ndan ko┼čmak ister, fakat Yakup ├Ân├╝ne ge├žer. ÔÇťNereye ko┼čuyorsun?ÔÇŁdiye sorar. Halide : ÔÇťAbdullah gelmi┼č.ÔÇŁ der. Yakup:ÔÇŁ Sana ne AbdullahÔÇÖtan? Sen benimle evlisin. ─░ki de ├žocu─čun var..D├Ân evine..!ÔÇŁdeyince Halide han─▒m eve d├Âner.

Abdullah hayat─▒ boyunca KepsutÔÇÖta ya┼čam─▒┼č, ama bir daha kendini  HalideÔÇÖye hi├ž, ama hi├ž g├Âstermemi┼č. ├çok dikkat etmi┼č.

Halide han─▒m, s─▒rda┼č─▒ kom┼čular─▒na s─▒k s─▒k sorarm─▒┼č: ÔÇťHissediyorum. Abdullah etraf─▒mda dola┼č─▒yor. Ama hi├ž kendini bana g├Âstermiyor. ├çar┼č─▒da,pazarda rastl─▒yor musunuz acaba..?ÔÇŁ AbdullahÔÇÖ─▒ pek g├Âren olmazm─▒┼č.

Baz─▒ g├╝nler. Ama her zaman de─čil baz─▒ g├╝nler Halide cam─▒ a├žt─▒─č─▒ zaman pencerenin pervaz─▒nda bir g├╝l bulurmu┼č. Bu g├╝ller Abdullah ├Âl├╝nceye kadar hep orada olmu┼č.

T├ťRKAL─░ K├ľY├ťNDEN MEHMET

            T├╝rkali k├Ây├╝ Bal─▒kesirÔÇÖe ba─čl─▒ T├╝rkmen k├Âylerindendir. Bu k├Âyden on be┼č gen├ž ├çanakkale sava┼člar─▒na kat─▒lm─▒┼č be┼či orda ┼čehit d├╝┼čm├╝┼č di─čerleri geri d├Ânm├╝┼čt├╝r. Geri d├Ânenlerden Mehmet (├ľzbay) ─░ngilizlere esir d├╝┼čm├╝┼č gitti─činde pehlivan yap─▒l─▒ aslanlar gibi bir delikanl─▒ iken y─▒llar sonra iki b├╝kl├╝m, k├Ây├╝ne ├ž─▒k─▒p gelmi┼čtir.

            Yak─▒n k├Âylerden olan Be┼čp─▒nar k├Ây├╝nden Yusuf o─člu Ali (aileye bug├╝n Yusuf Day─▒ o─čullar─▒ denir) esir d├╝┼č├╝nce ─░ngilizler taraf─▒ndan AdenÔÇÖe g├Ât├╝r├╝l├╝r, on iki sene sonra d├Âner. Be┼čpunar k├Ây├╝nde ├çanakkaleÔÇÖye 17 ki┼či gitmi┼č 2 ki┼či geri d├Ânebilmi┼čtir.

            T├╝rkali k├Ây├╝nde Mehmet esir d├╝┼č├╝nce M─▒s─▒rÔÇÖa g├Ât├╝r├╝l├╝r. Burada ├žok k├Ât├╝ muamelelerle kar┼č─▒la┼č─▒r. D├Ând├╝kten sonra orada ├žektiklerinden pek anlatmaz, bir ┼čey sorduklar─▒nda bo┼č bo┼č bakarm─▒┼č.

            Bir ka├žma te┼čebb├╝s├╝nde bir ─░ngiliz g├Ârevliyi yaralam─▒┼člar. Yakalanm─▒┼člar. ─░ngilizler bunlar─▒ ├Âld├╝rmemi┼č. Ama ceza olsun diye hepsini tek ki┼čilik ├Âyle dar ve bas─▒k h├╝crelere atm─▒┼člar ki T├╝rkali k├Âyl├╝ Mehmet iki sene sonra ├ž─▒kar─▒ld─▒─č─▒nda art─▒k hayat─▒ boyunca b├╝k├╝lm├╝┼č dizlerle boynu ├╝zerinde bir ┼čey varm─▒┼č gibi yere e─čik ya┼čam─▒┼čt─▒. Benim gen├žli─čimde ayni ┼čekilde boyunu e─čik ┼×├Âf├Âr Evleri  Mahallesi civar─▒nda ba─člama tamiri yaparak ge├žinirdi.

            Biz onun k─▒ymetini bilemedik. Ayni kaderi payla┼čan, ve o dar h├╝crelerde delirerek ├Âlenleri hat─▒rlam─▒yoruz bile.

 

            B─░R AVU├ç KURU ├ťZ├ťM

            Kam├ž─▒l─▒ k├Ây├╝nden Ali k├Ây├╝nden bir k─▒z─▒ deliler gibi sever. Evlenmek ister, k─▒z─▒n babas─▒ bir t├╝rl├╝ izin vermez. Sonunda nas─▒lsa birileri araya girer babay─▒  raz─▒ ederler. Evlenirler. Bir o─čullar─▒ olur. Sevin├žleri sosuzdur.

            Fakat bir g├╝n ÔÇťSeferberlikÔÇŁ ilan edilir. Ali askere ├ža─čr─▒l─▒r. ├çanakkaleÔÇÖye gitmeden ├Ânce Ali k├Ây muhtar─▒ olan Amcas─▒na: ÔÇťKar─▒m─▒ sana emanet ediyorum.  E─čer namusuna bir zarar gelirse ├žek vur. G├Âz├╝m arkada kalmaz. Yoksa emanete iyi bak. Emaneti kolla.!ÔÇŁ der ve ÔÇťDoyamad─▒m... Doyamad─▒m.. Kar─▒ma, o─čluma doyamad─▒m...ÔÇŁ diye yak─▒narak gider.

            Bir s├╝re sonra AliÔÇÖnin ┼čehit oldu haberi k├Âye gelir. Evin korunmas─▒,  tarlalar─▒n s├╝r├╝lmesi, hayvanlar─▒n bak─▒lmas─▒, ge├žimin sa─članmas─▒, daha ├žok k├╝├ž├╝k olan ┼čehit ├žocu─čuna baba gerekir. AliÔÇÖnin kar─▒s─▒n─▒ k├Ây├╝n ├žobanl─▒─č─▒n─▒ yapmakta olan ┼×evket ile evlendirirler. ─░ki ├žocuk ta ondan olur. ┼×evket bir s├╝re sonra Milli M├╝cadeleÔÇÖye kat─▒l─▒r. ─░stikl├ól harbi sonunda bir ─░stikl├ól Madalyas─▒yla geri d├Âner, k├Âyde  ÔÇťDeli Pa┼čaÔÇŁ diye an─▒lma─ča ba┼član─▒r. ┼×evketÔÇÖin ─░stikl├ól Madalyas─▒ bug├╝n h├ól├ó torunlar─▒ndad─▒r.

            Bir g├╝n Ali k├Ây├╝ne ├ž─▒kar gelir. Esaretten d├Ânm├╝┼čt├╝r. ├ľnce kahveye gelir. Herkes ┼ča┼č─▒r─▒r. Bir tuhaf olurlar. Herkes: ÔÇťSenin ├Âl├╝m haberin gelmi┼čti....ÔÇŁ der. O da: ÔÇťDo─črudur. Pek ├žok arkada┼ča ├Âyle yanl─▒┼č haber gitmi┼č. Ama ben esirdim . Ancak d├Ânebildim...ÔÇŁder. Herkesle kucakla┼čt─▒ktan sonra amcas─▒na sorar:ÔÇŁBenim kar─▒m ne oldu.? Sana emanet etmi┼čtim.. Sa─č m─▒ hal├ó..?ÔÇŁ Amcas─▒ bir s├╝re konu┼čamaz.. ÔÇťO─člum , bu i┼člerse dar─▒lma olmaz. Senin ┼čehit oldu haberin resmen ┼čubeden bildirilince kar─▒na ve o─čluna sahip ├ž─▒ks─▒n diye k├Ây├╝n ├žoban─▒ ┼×evketÔÇÖle evlendirdik,. iki de ├žocuklar─▒ oldu...ÔÇŁ  Ali b├╝y├╝k bir y─▒k─▒lm─▒┼čl─▒k i├žinde aya─ča kalkar. Adeta f─▒s─▒ldayarak: ÔÇťAma  ben bu kadar sene sadece onlara kavu┼čmak i├žin ya┼čam─▒┼čt─▒m.. Benim bir o─člum vard─▒ o ne oldu..?ÔÇŁ

            Amcas─▒ kahvenin ├Ân├╝nde duvar─▒n dibinde oynayan ├žocuklar─▒ g├Âsterir: ÔÇť─░┼čte bak orada karde┼čleriyle oynuyor...ÔÇŁ

            Ali sendeleyerek kahveden ├ž─▒kar. ├çocuklar─▒n yan─▒na gider e─čilir o─člunu kucaklar. ├ľper. Koklar..Ok┼čar..Sonra cebinden itinayla ├ž─▒kard─▒─č─▒ esaretten getirdi─či belki de cebinde kalan son kuru┼čuyla, belki de dilenerek edindi─či bir avu├ž KURU ├ťZ├ťM├ť o─člunun cebine doldurur.Yava┼č yava┼č

kalkar, hi├ž kimseye hi├žbir ┼čey demeden g├Âz ya┼člar─▒n─▒ sile sile k├Âyden ayr─▒l─▒r.

            Bir daha AliÔÇÖden hi├ž haber al─▒nmaz...

├çOK HAZ─░N B─░R AK─░BET  (12 ┼×ubat 1955 ÔÇôBal─▒kesir Postas─▒-Say─▒:3653) (Yazan S─▒tk─▒ Tuzcuo─člu)

1.D├╝nya Harbinin ilk g├╝nlerinde ─░stanbul Kad─▒k├ÂyÔÇÖ├╝n├╝n Yel de─čirmeni semtinde  oturan  ve GalataÔÇÖda ├ľmer Abid ─░┼č han─▒nda  un ├╝zerine i┼č yapan iki karde┼č ihtiyat zabiti olarak ├çanakkaleÔÇÖye  giderler.

AnafartalarÔÇÖda b├╝y├╝k bir taarruz esnas─▒nda  ├Ân safta ├žarp─▒┼čan iki karde┼čten birinin k─▒tas─▒ geri ├žekilirken bir dere i├žinde y├╝zlerce ┼čehit ve yaral─▒ aras─▒nda kan p─▒ht─▒lar─▒ i├žinde  karde┼člerden k├╝├ž├╝─č├╝ a─čabeyinin ┼čehit olarak yatmakta oldu─čunu g├Âr├╝r. Fakat ob├╝s toplar─▒n─▒n ya─čmur gibi ya─čan ┼čiddetli ate┼či alt─▒nda karde┼činin bir saniye bile yard─▒m─▒na ko┼čamaz.

─░ki g├╝n sonra ayni yere yap─▒lan kar┼č─▒ taarruzla bu yerler elimize tekrar ge├žti─činde   a─čabeyinin cesedini arayan k├╝├ž├╝k karde┼č hi├žbir ┼čey bulamaz.

Harp bitti─činde  sa─č kalan karde┼č terhis olup ─░stanbulÔÇÖa d├Âner. Biraz sonra da a─čabeyinin ┼čehit oldu─čuna dair resmen k├╝nyesi de gelir.

┼×ehit olan a─čabeyi evli ve bir bu├žuk ya┼č─▒nda  bir evlat sahibidir. K├╝├ž├╝─č├╝ bekard─▒r.

Anne ve babalar─▒ gelinlerinden ayr─▒lmak istemedikleri i├žin torunlar─▒ babas─▒z kalmas─▒n diye her iki taraf─▒n r─▒zas─▒yla d├╝─č├╝ns├╝z bir nik├óhla bunlar─▒ evlendirirler. Bir sene sonra bir ├žocuklar─▒ olur.

Fakat bir g├╝n Abit Han─▒ndan eve gitmek i├žin ├ž─▒kan gen├ž iskelede  Kad─▒k├ÂyÔÇÖe gitmek isteyen  esaretten d├Ânen a─čabeyi ile kar┼č─▒la┼č─▒r.

Hasretle sar─▒l─▒rlar, a─čla┼č─▒rlar. Bir ara k├╝├ž├╝k olan esaretten d├Ânen a─čabeyine: ÔÇťA─čabey b├╝t├╝n aile seni ┼čehit biliyorduk. Birlikte biden eve gitsek anne ve babam─▒z heyecanlan─▒p fena olur. Ben ├Ânden gideyim. Onlar─▒ haz─▒rlayay─▒m. Sen yar─▒m saat sonra gel.!ÔÇŁ der ve gider.

┼×uursuz bir halde eve gelen k├╝├ž├╝k karde┼č herkesi toplar ve a─člayarak durumu anlat─▒r. H─▒├žk─▒r─▒klarla tabancas─▒n─▒ ├žeker annesini, babas─▒n─▒, kad─▒n─▒ ve en son kendini ├Âld├╝r├╝r.

Silah seslerine gelen zab─▒ta ve mahalle halk─▒ ┼ča┼čk─▒n bir halde  manzaray─▒ seyrederken esaretten d├Ânen durumu g├Âr├╝nce yerdeki tabancay─▒ al─▒r: ÔÇťBu d├╝nya bana haram...ÔÇŁ diyerek kendini ├Âld├╝r├╝r.

Olay zaman─▒n ─░stanbul gazetelerinde siyah ├žer├ževe i├žinde yaz─▒ld─▒. G├╝nlerce konu┼čuldu.

                                

HANG─░S─░ GELD─░ ?

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde bir ki┼činin alt─▒ o─člunun olmas─▒ ├žok m├╝himdir. Y─▒llard─▒r ÔÇťalt─▒ o─člu varm─▒┼č..ÔÇŁs├Âz├╝ ile ilk kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m zamanlar ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒m. O kadar ├žok hikaye de ÔÇťalt─▒ o─čulÔÇŁla kar┼č─▒la┼čt─▒m ki, acaba bunlar s├Âz birli─či mi ettiler diye d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝m.

Pek ├žok ki┼či alt─▒ o─člunun olmas─▒ i├žin u─čra┼č─▒r, ├žabalarlard─▒. ├ç├╝nk├╝ alt─▒ o─člu olanlar her t├╝rl├╝ vergiden muaf tutulurlard─▒.

Devlet s├╝rekli harplerle t├╝kenen n├╝fusu dengede tutabilmek, n├╝fusu kay─▒t alt─▒na alabilmek i├žin b├Âyle bir usul ve muafiyet d├╝┼č├╝nm├╝┼č ve y├╝r├╝rl├╝─če koymu┼čtu. Ayr─▒ca alt─▒ erkek evlad─▒n olmas─▒ anneler, babalar i├žin bir bak─▒ma sosyal g├╝vence hatt├ó ├Âv├╝nme meselesi idi.

Bu vergi muafiyeti, san─▒yorum, 1950 li y─▒llara kadar bir ┼čekilde devam etti. Alt─▒ o─člu olanlar ÔÇťyol vergisiÔÇŁ vermiyorlard─▒. Bu nedenle pek ├žok  yerde ÔÇťalt─▒ o─čluÔÇŁ olanlara rastlad─▒m. Vergiden muaf olman─▒n eski zamanlar─▒n ┼čartlar─▒na g├Âre  ne demek oldu─čunu ├Â─črenince art─▒k ┼ča┼č─▒rmad─▒m. Durumu daha farkl─▒ kar┼č─▒lad─▒m.

Mesela KepsutÔÇÖun Hota┼člar k├Ây├╝nden Hac─▒ Mehmet A─ča alt─▒ o─člunu birden ├çanakkaleÔÇÖye yollam─▒┼č. O─čullar─▒nda ├╝├ž├╝ farkl─▒ zamanlarda ├ž─▒k─▒p gelmi┼č. Hac─▒ Mehmet A─ča, durup durup kendi kendine ├╝├ž parma─č─▒yla da i┼čaret ederek ; ÔÇť├ť├ž├╝ geldi..├ť├ž├╝ kald─▒..ÔÇŁ dermi┼č.

─░ki y─▒l kadar ├Ânce BurhaniyeÔÇÖde yapt─▒─č─▒m bir konu┼čmadan sonra, yan─▒ma gelip emekli ├Â─čretmen oldu─čunu s├Âyleyen bir han─▒m ┼čunlar─▒ anlatm─▒┼čt─▒:

ÔÇť B├╝y├╝k nenemizin alt─▒ o─člu varm─▒┼č..Babalar─▒ ├žok erken vefat etti─činden kad─▒nca─č─▒z o─čullar─▒n─▒ pek zor ┼čartlar alt─▒nda bin m├╝┼čk├╝latla b├╝y├╝tm├╝┼č..

Baba otoritesinin olmad─▒─č─▒ bir evde alt─▒ erkek evlat b├╝y├╝tmek ger├žekten zordur. Her g├╝n aralar─▒nda kavga, her g├╝n ba─č─▒r─▒┼č ├ža─č─▒r─▒┼č, her g├╝n k─▒r─▒lan camlar, pat k├╝t ├žarp─▒lan kap─▒lar, her g├╝n g├╝r├╝lt├╝ pat─▒rt─▒ evden hi├ž eksik olmazm─▒┼č..

Seferberlik ve izleyen ├že┼čitli zamanlarda alt─▒ o─čul da silah alt─▒na al─▒n─▒p cepheye g├Ânderilmi┼č. O─čullarda birisi iki sene sonra ├ž─▒k─▒p gelmi┼č..Ben onun torunuyum..Bir di─čeri alt─▒, yedi sene sonra gelmi┼č.. Nene bekleme─če devam etmi┼č...Birer birer geliyorlar, diye d├╝┼č├╝n├╝rm├╝┼č..

Ama evde ne zaman kap─▒ h─▒zla vurulsa, birisi kap─▒y─▒ sert bir ┼čekilde ├žarparak kapasa.. Birileri bir ┼čey d├╝┼č├╝r├╝p k─▒rsa, nenemiz irkilir, g├Âzleri par─▒ldar, sevin├žle hayk─▒r─▒rd─▒ : Hangisi geldiÔÇŽ? Hangisi geldi..?ÔÇŁ 

                            BURNU DEL─░K MUHAMMET ├çAVU┼×

   Bal─▒kesirÔÇÖin Armutalan K├Ây├╝ÔÇÖnden Muhammet  insan irisi, babayi─čit  bir pehlivand─▒r. Kom┼ču k├Âylerde yenmedik pehlivan b─▒rakmayan Muhammet, seferberli─čin ilan─▒yla birlikte silah alt─▒na al─▒nm─▒┼č, ├çanakkale Cephesinde Sedd├╝lbahirÔÇÖde b├╝t├╝n muharebelere kat─▒lm─▒┼č, defalarca yaralanm─▒┼č, gene siperlere d├Ânm├╝┼čt├╝. Arkada┼č canl─▒s─▒, kimsenin kolay kolay bile─čini b├╝kemedi─či bir ki┼čidir. G├Â─č├╝s g├Â─čse yap─▒lan s├╝ng├╝ muharebelerinde, dip├žikle, tekmeyle, tokatla b├╝y├╝k  nam kazanm─▒┼č bir gazidir.

1916 ba┼č─▒nda  d├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖden ├žekilince Ordu ile birlikte Gazze Cephesine gitmi┼č, orada bir s├╝ng├╝ muharebesinde arkada┼člar─▒n─▒n hepsi ┼čehit olunca d├╝┼čmana esir d├╝┼čm├╝┼čt├╝. O─čullar─▒na: ÔÇťNas─▒l esir d├╝┼čt├╝m ben de anlamad─▒m. Ba┼č─▒ma m─▒ vurdular, bilmem. G├Âz├╝m├╝ a├žt─▒m elim aya─č─▒m ba─čl─▒yd─▒..ÔÇŁ diye anlatm─▒┼č.

─░skenderiyeÔÇÖye vard─▒klar─▒nda indikleri tren istasyonunda etraflar─▒nda ki ─░ngiliz n├Âbet├žiler bir arkada┼č─▒n su├žsuz yere, ÔÇťDurup dururkenÔÇŁ d├Âvme─če ba┼člay─▒nca Muhammet  ├Ânce n├Âbet├žinin ├Ân├╝ne ge├žmi┼č, n├Âbet├ži ona da vurunca ortal─▒k kar─▒┼čm─▒┼č..

Muhammet ellerinde coplarla, s├╝ng├╝lerle ├╝zerine sald─▒ran n├Âbet├žileri tokatla deviriyor, kim gelirse yumrukla, tokatla, tekmeyle vuruyor..Daha kalabal─▒k n├Âbet├ži gelince bu sefer onlar─▒ tutup tutup at─▒yormu┼č.. Orada bulunan Araplar ┼ča┼čk─▒n bak─▒┼člarla olanlar─▒ izliyor, sevin├žle ÔÇťTahsin..Tahsin..! ÔÇŁ diye ba─č─▒r─▒yormu┼č. Bu sefer ─░ngilizler daha ├Âfkeli sald─▒r─▒yor..Muhammet de onlar─▒ daha ├Âfkeli tokatl─▒yormu┼č.. Sonunda MuhammetÔÇÖi yere devirebilmi┼čler..Art─▒k vurulan coplar─▒n, dip├žiklerin tekmelerin hesab─▒ yok.. Ellerini arkaya ba─člam─▒┼člar..B├╝y├╝k bir ├Âfkeyle..Araplar ├Ân├╝nde sars─▒lan prestijlerini y├╝kseltmek i├žin ibret olsun diye MuhammetÔÇÖin burnunu bir demirle delip uzun bir zincire ba─čl─▒ kocaman bir demir  halka ge├žirmi┼čler..

Koskoca ay─▒lar bile burunlar─▒na halka tak─▒l─▒p zincirle ba─čland─▒─č─▒nda kim bilir ne ac─▒lar veriyor ki uslu ├žocuklara d├Ânerler, kendilerinden ne istenirse yaparlar. Halkaya takt─▒klar─▒ zincirle MuhammetÔÇÖi g├╝nlerce bin t├╝rl├╝ hakaretlerle elleri arkas─▒na di─čer T├╝rk esirlerle beraber sokaklarda dola┼čt─▒rm─▒┼člar.. ├ťzerlerine t├╝k├╝rtm├╝┼čler.. Bin  eziyetle esir kamp─▒na g├Ât├╝rm├╝┼čler.

Daha sonra eziyet olsun diye AdenÔÇÖe g├Ât├╝r├╝lm├╝┼čler..esarettn d├Ând├╝kten sonra, orada ├žok a─č─▒r hizmet ve i┼čkencelere maruz kalan Muhammet bir ara o kadar bask─▒ alt─▒nda kalm─▒┼č ve burnundaki halka o kadar a─č─▒r─▒na gitmi┼č o kadar zorlanm─▒┼č ki tek kurtulu┼č ├╝midinin can─▒na k─▒ymak oldu─čunu sanm─▒┼č hep..

Bir g├╝n ÔÇťHarp bitti. Yak─▒nda herkes memleketine d├Ânecek .ÔÇŁ denilmi┼č.. ├çok uzun bir yolculukla tam on bir y─▒l sonra canl─▒ bir iskelet zay─▒fl─▒─č─▒nda k├Ây├╝ne d├Ânebilmi┼č Muhammet.. Zaman i├žinde biraz toparlam─▒┼č.. Fakat ÔÇťburnundaki delikÔÇŁ o korkun├ž ac─▒lar─▒n , kur┼čundan a─č─▒r y─▒llar─▒n k├Ât├╝ bir hat─▒ras─▒ olarak hep kalm─▒┼č..

Yoksulluk..Gariplik..Yakas─▒n─▒ hi├ž b─▒rakmam─▒┼č..Ve o, burnundaki korkun├ž delik ona bir lakap olarak kalm─▒┼č: ÔÇťBurnu Delik MuhammetÔÇŁ

K├Âyl├╝lerin anlatt─▒─č─▒na g├Âre ihtiyarlay─▒nca ├žocuklar ac─▒mas─▒zca arkas─▒ndan ÔÇťBurnu Delik..Burnu Delik..ÔÇŁ diye ba─č─▒rma─ča ba┼člam─▒┼člar.. O da ├žocuklar─▒n alaylar─▒ndan kurtulmak i├žin k├Ây├╝n d─▒┼č─▒nda bir kul├╝beye ta┼č─▒nm─▒┼č ve yar─▒ meczup, kimseyle pek konu┼čmadan, orada  hayat─▒n─▒ t├╝ketmi┼č. Armutalanl─▒ Gazi Muhammet Sel├žuk 1957 de vefat─▒na kadar y├╝z├╝ hi├ž g├╝lmeden o korkun├ž hat─▒ras─▒yla ya┼čam─▒┼č.

H├ťLYA SUYOLCUÔÇÖNUN DEDES─░N─░N ESARET HATIRALARI

Ruhiye TeyzeÔÇÖnin  babas─▒ Ahmet Amca 17 ya┼č─▒nda, karde┼či ─░smail ise 15 ya┼č─▒nda. ─░ki karde┼č  boylu poslu ve iri k─▒y─▒m  delikanl─▒. G├Ân├╝ll├╝ olarak G├Ânen askerlik ┼čubesine gidiyorlar ve harbe gitmek i├žin yaz─▒l─▒yorlar.  ├çanakkale CephesiÔÇÖne g├Ânderiliyorlar.. Harbin en s─▒cak g├╝nlerini top t├╝fek ve bomba alt─▒nda ya┼č─▒yorlar.  K├╝├ž├╝k karde┼č ─░smail bir gemide gemisinde ┼čehid oluyor. Ahmet (Merter) ise ak┼čam─▒n alacakaranl─▒─č─▒nda ┼čarapnel par├žalar─▒yla belinden a┼ča─č─▒ par├žalanarak yaralan─▒yor.G├Âkte u├žan alev toplar─▒n─▒n alt─▒nda kal─▒yor ama topunu terk etmiyor sava┼ča devam ediyor.Halas─▒n─▒n o─člu  Rahmi (├ľz) geliyor yan─▒na , s├╝r├╝kleyerek Ahmet' i derenin kenar─▒na g├Ât├╝r├╝p kanlar─▒n─▒ temizliyor. Ama sald─▒r─▒ ba┼člay─▒nca, bak─▒yor ki  Ahmet ├Âl├╝p gidecek ├žaresiz d├Ân├╝yor muharebeye. Kom┼ču o─člu g├Ân├╝ll├╝ asker Beylerin o─člu ─░zzet de, AhmetÔÇÖin yan─▒na geliyor, ├Âlm├╝┼č san─▒p b─▒rak─▒yor.

├ľld├╝ diye b─▒rak─▒lan Ahmet, uzun s├╝re sonra kendine geliyor. Ve bir ─░ngiliz Subay─▒ taraf─▒ndan di─čer yaral─▒ iki arkada┼č─▒ ile birlikte  esir al─▒n─▒yorlar. Hemen ─░ngiliz doktor geliyor ve yaral─▒ askerlerimize  m├╝dahale ediliyor .

Ve t├╝m esirler gemilerle K─▒br─▒sÔÇÖa g├Ât├╝r├╝l├╝yor. Orada hastanede aylarca tedavi g├Âr├╝yor iyile┼čti─čine karar verilince de M─▒s─▒r' a g├Ânderiliyorlar. Bu arada biten harbin ard─▒ndan G├Ânen' e d├Ânen ─░zzet, AhmetÔÇÖin  anas─▒na, ÔÇťO─člun ┼čehid oldu. HakkÔÇÖ─▒n rahmetine kavu┼čtu.ÔÇŁ diye.
m├╝jdesini veriyor.

Anas─▒ ┼×erif Han─▒m ve babas─▒ Halil Bey yas tutuyorlar. Ama, o kadarda gurur duyuyorlar. ─░ki o─člumuz, harpte vatan i├žin ┼čehid olmu┼č diyorlar.

Mevl├╝dler okunuyor hay─▒rlar yap─▒l─▒yor dualarla an─▒l─▒yor bu iki hay─▒rl─▒ evlat. Ana baba bu duygularla  ayakta kalmaya ├žal─▒┼č─▒rlarken, M─▒s─▒r' da tel ├Ârg├╝ler aras─▒nda tam 8 y─▒l esirlik ya┼č─▒yor Ahmet ├çavu┼č.

 K─▒z─▒ Rukiye' ye anlatt─▒─č─▒na g├Âre: Pirin├ž yedirirlermi┼č s├╝rekli.  Aylarca yedikleri g─▒da bu olurmu┼č.  Esirler i─čne ipli─če d├Ân├╝p, ad─▒m atacak halleri kalmazm─▒┼č. Arada bir bulgur  pilav─▒ verirlermi┼č. Esirler biraz toparlanmaya ba┼člarm─▒┼č.  Ahmet ├çavu┼č bir g├╝n tel ├Ârg├╝lerinin kenar─▒nda, semiz otunu g├Ârm├╝┼č. Tan─▒d─▒k bir sebzeymi┼č bu.  Anas─▒ndan bilirmi┼č. Topraktan ├žekti─či gibi, topra─č─▒n─▒ silkelemi┼č ba┼člam─▒┼č yeme─če . Yemeklerine s├╝rekli ila├ž konuldu─ču i├žin tavukkaras─▒ olurmu┼č g├Âzleri. Gece oldu mu, g├Âremezlermi┼č ├ževreyi. Kal─▒rlarm─▒┼č tel ├Ârg├╝lerin i├žinde. Lahana ve ─▒spanak tarladan gelirmi┼č oldu─ču gibi kazan─▒n i├žine at─▒l─▒r kaynar onlar─▒ yerlermi┼č. Semiz otunu yedi─či g├╝n bir ┼čey fark etmi┼č Ahmet ├žavu┼č. Gece g├Âzlerinin g├Ârd├╝─č├╝n├╝  arkada┼člar─▒na s├Âylemi┼č.  F─▒s─▒lt─▒ halinde yay─▒lm─▒┼č bu askerler aras─▒nda.   Ondan sonra hepsi semiz otu yemeye ba┼člam─▒┼člar. Semiz otlar─▒ ├ž─▒ks─▒n diye, ya─čmurun ya─čmas─▒n─▒ beklerlermi┼č..

Y─▒llar y─▒llar─▒ kovalam─▒┼č ve Lozan antla┼čmas─▒ sonucu esaret bitmi┼č esir de─či┼čimi ya┼čanm─▒┼č. Ahmet ├çavu┼č ├žak─▒ gibi 17ya┼č─▒nda bir fidan olarak ├ž─▒kt─▒─č─▒ ana oca─č─▒na, yorgun ama bir o kadar da gururlu ve onurlu olarak d├Ân├╝vermi┼č. D├Ân├╝vermi┼č de, anas─▒ y─▒─č─▒lm─▒┼č kalm─▒┼č. ├ľld├╝ bildi─či aslan gibi o─člu, 8 y─▒l sonra kar┼č─▒s─▒na capcanl─▒ ├ž─▒k─▒nca ne yapaca─č─▒n─▒ ┼ča┼č─▒rm─▒┼č. ─░nanamam─▒┼č. Delirdim, sanm─▒┼č. Akl─▒m─▒ m─▒ oynat─▒yorum, diye feryat etmi┼č. O─člu ona sar─▒l─▒p, ÔÇťAna ben geldim. Ben o─člun Ahmet ├çavu┼č..!ÔÇŁ diyene kadar inanamam─▒┼č.

Aradan y─▒llar ge├žmi┼č. Jandarma,  kom┼čusu Kap─▒s─▒zlar─▒n o─člu  Gazi OsmanÔÇÖ─▒, ara┼čt─▒rmalar sonunda bulmu┼člar. Gazi ayl─▒─č─▒ ba─člam─▒┼člar.

Bir g├╝n jandarma Ahmet ├çavu┼čÔÇÖun da kap─▒s─▒n─▒ ├žalm─▒┼člar. ÔÇťSende gazisin. ┼×ubeye gel sana devlet maa┼č ba─člayacak,  madalya verecek..!ÔÇŁdemi┼čler.!ÔÇŁ Yook,ÔÇŁ demi┼č Ahmet ├çavu┼č, ÔÇťBEN KANIMI, VATANIMA SATMAM  diyerek reddetmi┼č hepsini.. Ahmet ├çavu┼č, ondan sonraki ya┼čam─▒n─▒ ÔÇť1973 y─▒l─▒na kadar, G├Ânen' de ├žift├žilik yaparak ge├žirmi┼čtir. 

 

Ek:

Moskova Muahedesi[189]  T├╝rkiye ÔÇô Rusya Muahedenamesi

 

            Milletlerin karde┼čli─či ve kendi mukadderat─▒n─▒ serbest├že kendilerinin vazÔÇÖ─▒ ve idare etmek hakk─▒ prensiplerinde bir fikirde olan T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi H├╝k├╝meti ve Rusya Sovyetleri Federatif Sosyalist Cumhuriyeti H├╝k├╝meti  emperyalizm aleyhine olan sava┼čmalar─▒ndaki tesan├╝tleri hususunun ve ayniyle bu iki milletten birine ar─▒z olan her m├╝┼čkilin di─čerinin vaziyetini vahamete du├žar edece─činin s├╝butuna ┼čahit olmakla aralar─▒nda iki memleketin kar┼č─▒l─▒kl─▒ menfaatlar─▒ ├╝zerine m├╝esses samim├« kalpli ve devaml─▒ bir dostluk m├╝nasebat─▒n─▒n bir d├╝z├╝ye h├╝k├╝mran olmas─▒n─▒ g├Ârmek arzusiyle  pek ziyade m├╝teharrik  olduklar─▒ndan bir dostluk ve karde┼člik muahedesi yapmaya karar verdiler ve bu husus i├žin a┼ča─č─▒daki murahhaslar─▒n─▒ tayin eylediler:

 

T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi Nam─▒na

T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi H├╝k├╝meti Nam─▒na ─░ktisat Vekili ve Kastamonu MebÔÇÖusu Yusuf Kemal Bey

T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi H├╝k├╝meti Nam─▒na Maarif Vekili ve Sinob MebÔÇÖusus R─▒za Nur Bey

T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi H├╝k├╝meti Sefir ve Murahhas-─▒ Fevkaladesi Millet Meclisi Ankara azas─▒ndan Ali Fuat Pa┼ča

 

Rusya Sovyetleri Federatif Sosyalist Cumhuriyeti H├╝k├╝meti Nam─▒na:

Hariciye Komiseri ve Panrus Merkez ─░cra Komitesi Azas─▒ndan Jorj ├çi├žerin

Hariciye Komiseri ve Panrus Merkez İcra Komitesi Azasından Celâlettin Korkmazof

 

Selahiyetnamelerini birbirlerine g├Âsterdikten ve usul├╝ne muvaf─▒k oldu─ču g├Âr├╝ld├╝kten sonra a┼ča─č─▒daki maddeleri tesbit eylemi┼člerdir:

 

Madde:  13  : Rusya bu muahedenamenin imzas─▒ tarihinden itibaren RusyaÔÇÖda bulunan harb├« veya m├╝lk├« b├╝t├╝n T├╝rk ├╝seras─▒ndan Avrupa├« Rus├« ile KafkasyaÔÇÖda bulunanlar─▒ ├╝├ž ay, Asyay─▒ Rus├«ÔÇÖde bulunanlar─▒ alt─▒ ay zarf─▒nda T├╝rkiyeÔÇÖnin ┼čimal├« ┼čark├« hududuna kadar ve masraf─▒ RusyaÔÇÖya ait olmak ├╝zere sevk ve iade etme─či taahh├╝t eder. T├╝rkiye H├╝k├╝meti de T├╝rkiyeÔÇÖde bulunan harb├« ve m├╝lk├«  Rus esirleri hakk─▒nda ayni taahh├╝d├╝ kabul eder.  ─░ade-i ├╝sera hakk─▒nda teferruat bu muahedenin  imzas─▒ akabinde derÔÇÖakab yap─▒lacak husus├«  mukavelename ile  tanzim edilecektir.

 

├ťsera Tahliye Mukavelenamesi[190]

            T├╝rkiye ile Rusya aras─▒nda 16 Mart 1921 tarihinde imza edilen muahedenamede ├╝seray─▒ harbiyenin iadesine m├╝teallik olan on ├╝├ž├╝nc├╝ madde mevki-i icraya koymak maksad─▒yla mukabil h├╝k├╝metler taraf─▒ndan sel├óhiyettar k─▒l─▒nan zirde vazi-├╝l imzalar ├ótideki maddelerin  kabul├╝nde mutab─▒k kalm─▒┼člard─▒r.

Madde :1 ÔÇô Tarafeyn ├ókidin, kendi ├╝lkelerinde bulunan bilc├╝mle harb├« ve m├╝lk├« esirlerin s├╝rÔÇÖati m├╝mk├╝ne ile iadesini taahh├╝t ederler.

            16 Mart 1921 de T├╝rkiye ile Rusya aras─▒nda m├╝nÔÇÖakid muahedenamenin tarih-i imzas─▒ndan itibaren Kafkas ve Avrupay─▒ Rus├«ÔÇÖde bulunanlar─▒n alt─▒ ay zarf─▒nda iade olunmalar─▒ takarr├╝r etmi┼čtir.

Madde : 2 -  ├ťseran─▒n iadeleri  m├╝tekabilen ihtiy├óra menÔÇÖud olup, hi├žbir vechile iade hususunda ├╝sera icbar olunmayacakt─▒r. ├ťsera kay─▒t ┼čubeleri memleketlerine avdeti istemediklerini ihbar i├žin m├╝racaat eden ├╝seradan memleket-i asl├« ve isim ve l├ókaplar─▒ ile  elyevm bulunduklar─▒ mahal ve memuriyet veya sanÔÇÖatlari hakk─▒nda  mufassal malumat toplayacaklar ve bu malumat─▒ i┼čbu mukavelenin 9. Maddesinde beyan edilen tarafeyn murahhaslar─▒na  vereceklerdir.

Madde : 3 -  Esirler ve esir olmu┼č veya m├╝tekabilen esareti il├ón edilmi┼č olan ailelerini ve keza vakti esarette tahass├╝l eden zevce ve ├žocuklar─▒n─▒ birlikte g├Ât├╝rmek hakk─▒na malik olacaklard─▒r. Ancak son halde m├╝┼čterek bir ikametg├óh  mecburi tutulacakt─▒r.

            Ailelerin iadesinde suret-i umumiyede Rusya ile Lehistan beyninde m├╝nÔÇÖakit 24 ┼×ubat 1921 tarihli iade-i ├╝sera muahedesinin 24.ve 25. maddeleri ahk├óm─▒ nazar-─▒ itibara al─▒nacakt─▒r.

Madde : 4 -  ├ťseran─▒n beraber  ihra├ž edecekleri  emval meselesi  Rus ÔÇô Leh Muahedesinin 7,

8,  9. uncu maddeleri ahk├óm─▒na tebaan hallolunacakt─▒r.

            ─░┼čbu muahedenin ├╝├ž├╝nc├╝ maddesi mucibince iade olunacak ├╝sera familyalar─▒n─▒n ihra├ž edecekleri emval hususunda  ├╝seran─▒n malik olacaklar─▒ hukuktan aynen istifade edeceklerdir.

Madde : -  ├ťsera ve emvalinin m├╝badele m─▒nt─▒kalar─▒na kadar nakli masarifi tarafeyni ├ókidinin kendi hesaplar─▒na olacakt─▒r.

            Tarfeyni ├ókidinden her biri bundan ba┼čka ├╝seran─▒n hini iadesinde kendi arazilerinde  ├╝seran─▒n ia┼če ve tedabiri s─▒hhiyeleri ile me┼čgul olacaklard─▒r. Ancak ┼ču var ki, tarafeyn-i ├ókidin harbi ve m├╝lki esirleri memleketlerine iadeleri zaman─▒na kadar el i┼člerinde istihdam etmek hakk─▒na malik olmakla beraber esirlerin iadelerini  her ne surette tehire u─čratacak ve├žhile tamamen a─č─▒r i┼člerde istihdam etmeme─či taahh├╝t ederler.

Madde :  6 -  Katil, sirkat c├╝r├╝mlerinden maada herhangi bir c├╝r├╝mle mevkuf  veya mahk├╗m bulunan bilc├╝mle ├╝sera, i┼čbu mukavelenin tarihi imzas─▒na m├╝teakip iade i├žin derhal serbest b─▒rak─▒lacakt─▒r. Katil, sirkat c├╝r├╝mlerinden mevkuf bulunanlar─▒n  h├╝viyetleri, keyfiyet-i m├╝crimiyet ve derce-i mahkumiyetlerini g├Âsterir  mufassal bir liste tarafeyn murahhaslar─▒na verilecektir.

Madde : 7 - ─░┼č bu mukavelenin tarih-i imzas─▒ndan itibaren be┼č ay zarf─▒nda tarafeyn memleketlerinde vefat etmi┼č esirlerin m├╝mk├╝n oldu─ču derecede isim, l├ókap, familya, as─▒l memleketleriyle, suret-i fevtlerine dair mufassal malumat─▒ havi listeler tarafeyn murahhaslar─▒na verilecektir.

Madde : 8 -  RusyaÔÇÖda; Novorosiski, Batum, Tuapse, G├╝mr├╝; T├╝rkiyeÔÇÖde ─░nebolu, Trabzon, G├╝mr├╝ mevkileri ├╝sera i├žin m├╝badele noktalar─▒ olarak kabul edilmi┼čtir.

Madde : 9 -  ─░┼čbu mukavelenin katiÔÇÖiy├╝l icras─▒n─▒n amele getirmek ve bir taraftan ├╝seraya yard─▒m ve muavenet hususlar─▒n─▒ temin etmek ve i┼čbu mukavele veya ├ótiyen bu hususta yap─▒lacak itilaf ahk├óm─▒n─▒n suret-i icras─▒na nezaret etmek vazifesiyle tarafeyni ├ókid├«nden her biri mukabil h├╝k├╝met nezdinde ├╝├ž azadan m├╝rekkep bir heyetti  murahhas bulunduracakt─▒r.

            ─░┼čbu heyet-i murahhasa azas─▒ bulunduklar─▒ h├╝k├╝metin merkezinde veya bu h├╝k├╝metin arazisinde vaki olacak seyr-├╝ seferlerinde diplomatik imtiyazlardan istifade edeceklerdir.. Her iki taraf i┼čbu heyet azas─▒n─▒n ber veche ├ót├« hukuka malikiyetlerini tan─▒may─▒ taahh├╝t ederler

  1. H├╝k├╝met ve sefaretleriyle muhaberatta bulunmak
  2. ├ťseray─▒ bulunduklar─▒ her mahalde  ziyaret etmek. Ancak memurin-i mahalliye  arzu ederlerse, i┼čbu ziyaretlerinde azaya refakat etmek hakk─▒n─▒ muhafaza edeceklerdir.
  3. ─░cap ederse ├╝seraya gerek para, gerek libas ve ia┼če hususunda muavenet etmek.
  4. Tahliye umuru ile me┼čgul memurin-i mahalliye  ile anla┼čarak iade umurunda her vas─▒taya m├╝racaatla ├╝seraya tebligatta bulunmak. Esirlerin lisan─▒ ile il├ónatta bulunmak  ve resm├« organlarla ne┼čriyatta bulunmak, bu maddelere dahildir.

Madde : 10 -  ─░┼čbu mukavele tarih-i imzas─▒ndan itibaren tarafeyn merkez-i h├╝k├╝metlerinde on g├╝n ve m├╝lhakatta bir ay zarf─▒nda ilan edilecektir.

Madde : 11 -  ─░┼čbu mukavele tarih-i imzas─▒ndan itibaren tarafeyn merkez-i h├╝k├╝metlerinin tasdikine  l├╝zum kalmadan  tarih-i imzas─▒na m├╝teakip mevki-i icraya  konulacakt─▒r.

28 Mart 1337(1921)

 

T├╝rkiye Murahhaslar─▒                                                          Rusya Murahhaslar─▒

Seyfi , Saffet , Mithat                                                          Yakubovi├ž , Sabanin

 

 

Mill├« M├╝cadele Y─▒llar─▒nda YunanistanÔÇÖda Esir Bulunan T├╝rklerin Kald─▒klar─▒ Esir Kamplar─▒ Ve Hapishaneler

            ─░┼čgal Y─▒llar─▒nda Yunanl─▒lar ├že┼čitli bahanelerle kendilerine potansiyel d├╝┼čman olarak d├╝┼č├╝nd├╝kleri sivil halk─▒ ve gerek ├že┼čitli ├žarp─▒┼čmalar s─▒ras─▒nda, gerekse bir ┼čekilde i┼čgal m─▒nt─▒kas─▒nda bulunduklar─▒ s─▒rada ele ge├žen askerler, YunanistanÔÇÖa g├Ât├╝r├╝lerek buralarda ÔÇť├ťsera Garnizonlar─▒ÔÇŁnda ve ├že┼čitli hapishane ve zindanlarda harbin sonuna kadar esir olarak tutuldular. Ancak Lozan Anla┼čmas─▒ndan sonra b─▒rak─▒larak memlekete d├Ânebildiler.

            YunanistanÔÇÖda esarette bulunan 3963 sivil ve 7000 den fazla askerin[191] kald─▒─č─▒n─▒ tesbit edilmi┼č, daha sonra elde edilen bilgiler ─▒┼č─▒─č─▒nda LozanÔÇÖda K─▒z─▒lha├ž kay─▒tlar─▒na g├Âre verilen rakam esir olarak 6404 sivil 8589 oldu─ču, T├╝rkiyeÔÇÖnin elindeki esir say─▒s─▒n─▒n da 17108 oldu─ču g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝. Daha sonra gelen rakamlara g├Âre T├╝rk OrduÔÇÖsunun elindeki esirlerin 22 bini a┼čk─▒n oldu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒. verilen edebildi─čimiz yerler:

Atina - Paleostratos[192] Atina ÔÇô Prapigmata[193]       Atina ÔÇô Lutiye[194] Atina ÔÇô Manastraki Atina - Lonsiya[195] Pire ÔÇô Kodi Esir Kararg├óh─▒  Egina Adas─▒[196] Midilli Adas─▒ Hapishanes Kefken  Adas─▒[197] Korfu Adas─▒ Milos Adas─▒ Nastasimus             Makuvenisa Lefkat[198] Larissa[199] Volos[200] G├╝m├╝lcine[201] Sak─▒z Adas─▒ Hapishanesi Sisam Adas─▒ Hapishanesi Nastasimus Makuvenisa Riyo[202] Kandiye-─░zzettin Kalesi(Girit) Hanya Singros Hapishanesi[203] Patras 

 

T├╝rkiyeÔÇÖde Yunan Esirlerinin Kald─▒─č─▒ Yerler[204]

Adana

Afyon (1116 esir)

Afyon ÔÇô K├Âm├╝rler (498 nefer)

Azar─▒ K├Ây├╝ (56 esir ┼čimendifer hatt─▒ in┼čaat─▒nda)

Ayd─▒n    (1944 esir)

Bursa

Bal─▒kesir  (559 esir)( 20. ├ťsera Taburu)

Susurluk  (700 esir)(18. ├ťsera Taburu)

Band─▒rma   (485 esir) (19. ├ťsera Taburu)

Bal─▒kesir ÔÇô ─░vrindi

Bayrami├ž  (581 esir)

Bilecik  (808 esir)

Eski┼čehir (567 esir)

Manisa  (2914 esir)

Nazilli  (766 esir)

Turgutlu  (1343 esir)

G├Ârdes

Akhisar

Kay─▒┼člar

Bilecik   (611 esir)

Karak├Ây

Adapazar─▒ (559 esir)

Geyve   1156 esir)

Erzincan[205] ( 3 esir)

Rize(Sivil esirler)

Yozgat

Kastamonu

Kayseri ÔÇô Talas (347si subay 1105 esir)

K─▒r┼čehir  238 esir)

Konya (235 Esir) 

K├╝tahya

U┼čak (2403 esir) esir)

G├╝ney (119 esir )

Cumra   (1079 esir)

Çorum

Ankara (600 esir)

Ankara-Yah┼čihan

─░zmir   (2784 esir)

Ahmetli  (758 esir)

Ala┼čehir  (41 esir)

Kemer

Torbal─▒  (492 esir)

Salihli  (1298)

Samsun

Sivas

G├╝m├╝┼čhane

U┼čak  2403)

Yunan esirleri, Lozan Anla┼čmas─▒na m├╝teakip, YunanistanÔÇÖdaki T├╝rk asker ve sivil esirlerle de─či┼čtirilerek  YunanistanÔÇÖa g├Ânderilmi┼člerdir. YunanistanÔÇÖa g├Ânderilen esirler, burada kurulan mahkemelerde yarg─▒lanm─▒┼člar, yenilginin su├žu bunlara y├╝klernmi┼č, pek ├žok ├╝st r├╝tbeli Yunan subay─▒ kur┼čuna dizilerek idam edilmi┼člerdir.

Frans─▒z Esirleri Kald─▒klar─▒ Yerler:

(Adana ve AntepÔÇÖde ele ge├žen Frans─▒z Esirler)

Antep Amerikan Konsoloslu─ču

Antep Kele┼čhoca Ma─čaras─▒

Kayseri[206]

Mill├« M├╝cadele boyunca T├╝rkler taraf─▒ndan esir al─▒nan Yunan Harp esirlerinin say─▒s─▒ ├žok kesin bir rakam olmamakla beraber, 3ÔÇÖ├╝ general, 381ÔÇÖi subay, 14.385ÔÇÖi asker ve 10.527ÔÇÖsi sivil olmak ├╝zere toplam 25.299ÔÇÖdur7. Ayn─▒ ┼čekilde YunanistanÔÇÖ─▒n elinde bulunan T├╝rk harp esirleri konusunda da T├╝rk ve Yunan taraflar─▒ farkl─▒ rakamlar vermi┼člerdir8. Yunan K─▒z─▒lha├žÔÇÖ─▒ T├╝rk esir say─▒s─▒n─▒ 5l0 subay, 6012 asker 309ÔÇÖu da sivil olmak ├╝zere 6813 olarak verirken, m├╝badeleye esas olan T├╝rk esir say─▒s─▒ ise 329 subay, 6002 asker, 15740 ki┼čide sivil esir olarak belirtilmi┼čtir.[207]

Mondros M├╝tarekesiÔÇÖnden sonra ─░til├óf Devletleri taraf─▒ndan 14 ┼×ubat 1921 tarihine kadar iade edilen T├╝rk esirlerinin say─▒s─▒ ┼č├Âyledir: ─░ngiltereÔÇÖden 7626 subay, 102 950 asker, FransaÔÇÖdan 24 subay, 772 asker, ─░talyaÔÇÖdan 41 subay, 53 asker, RusyaÔÇÖdan 634 subay, 18926 askerdir. Toplam 8326 subay, 122 701 asker olmak ├╝zere 131 027ÔÇÖdir. Bu say─▒n─▒ d─▒┼č─▒nda hala iade edilmeyen T├╝rk esir say─▒s─▒ bir hayli fazlad─▒r.[208]

 

 

 

 

 

 



[1] Cemalettin Ta┼čk─▒ran-1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirler-Ana Ben ├ľlmedim- s:143-147

[2] Mustafa T├╝t├╝nc├╝-Hat─▒ra Defterimden- s:71   ├çorum 2006(BirmanyaÔÇÖda Rangon Esir Kamp─▒ndan hat─▒ralar)

[3] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:36 g├Âmlek:6 -02 Recep 1335(24.04.1917)

[4] BOA.DH.EUM.5.┼×b dosya:29 g├Âmlek 36 -02 Zilhicce 1336 (09.09.1918)

[5] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:28 g├Âmlek 14 -09 Zilkade 1334 (09.08.1816)

[6] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:37 g├Âmlek:21- 25 Recep 1335( 17.05 1917)

[7] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:38 g├Âmlek:34 -23 ┼×aban 1335(13.06.1917)

[8] BOA.DH.UM. dosya:20/27 g├Âmlek:14/30 ÔÇô 25 Receb 1339

[9] Karasi Gazetesi:23 ┼×ubat 330 Numaro:46 (─░ngilizler Sar─▒msa─č─▒ ve DikiliÔÇÖyi bombalad─▒lar..)

[10] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:34 g├Âmlek:16 -13 Cemazi├╝levvel 1335 (07.03.1917)

[11] BOA.DH.EUM.5.┼×b.  dosya 28 g├Âmlek 10 ÔÇô 06 Zilkade 1334 (05.09.1916) ÔÇťEski┼čehirÔÇÖde Hindli ─░ngiliz esirler i├žin Alman Protestan rahibinin bo┼č duran ik├ómetg├óh─▒na el konulmu┼čtur.ÔÇŁ

[12] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:53 g├Âmlek:38- 14 Rebi├╝lahir 1336(27.01.1918)

[13] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:72 G├Âmlek:5 ÔÇô 16 Muharrem 1337(Romanya ve Rusya'daki esaretten kurtularak Avusturya'ya giden esirlerin beraberinde bulunan kad─▒nlar─▒n sak─▒ncal─▒ olmas─▒ dolay─▒s─▒yla al─▒konulmas─▒ÔÇŽ)

[14] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:39 g├Âmlek:30 -18 Ramazan 1335 (18.07.1917)

[15] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:45 g├Âmlek:6 -12 Zilkade 1335(05.10.1917)

[16] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:47 g├Âmlek:36 -16 Muharrem 1336 (02.11.1917)

[17] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:72 g├Âmlek:19 -01 Muharrem 1337(08.10.1918)

[18] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:49 g├Âmlek :20 -09 Safer 1336 (25.11.1917)

[19] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:74 g├Âmlek:6 -22 Muharrem 1337 (29.10.1918)

[20] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:53 g├Âmlek25- 10 Rebi├╝lahir 1336( 23.01.1918)

[21] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:53 g├Âmlek25- 10 Rebi├╝lahir 1336( 23.01.1918)

[22] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:34 g├Âmlek:16 -13 Cemazi├╝levvel 1335 (07.03.1917)

[23] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:19 g├Âmlek:36 ÔÇô 18 Muharrem 1334(07.12.1915)

[24] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:57 g├Âmlek:12- 18 Cemazi├╝lahir 1336 (31.03.1918)

[25] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:57 g├Âmlek:30 ÔÇô 26 Cemazi├╝lahir 1336 (08.04.1918)

[26] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:63 g├Âmlek:43 -22 Ramazan 1336 (01.07.1918)

[27] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:71 g├Âmlek:38 -8 Muharrem 1337 ( 15.10.1918)

[28] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:72 g├Âmlek 25 -11 muharrem 1337( 18.10.1918)

[29] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:52 g├Âmlek:24 ÔÇô 25 Rebi├╝levvel 1336(09.01.1918)

[30] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:73 g├Âmlek:44 ÔÇô 20 Muharrem 1337 (27.10.1918)

[31] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:75 g├Âmlek:13 ÔÇô 04 Safer 1337 ( 09.11.1918)

[32] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:70 g├Âmlek:11 ÔÇô 22  Zilhicce 1336 ( 29.09.1918)

[33] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:57 g├Âmlek:6  - 01 Muharrem 1333 (20.11.1914)

[34] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:23 g├Âmlek:16 -09 Cemazi├╝lahir 1334(12.04.1916)

[35] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:32 g├Âmlek:27-15 Rebi├╝levvel 1335(09.01.1917)

[36] BOA.DH.EUM.AY┼×.dosya:67 g├Âmlek:20 ÔÇô 14 Safer 1338

[37] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:32 g├Âmlek:3 ÔÇô 02 Rebi├╝levvel 1335 (26.01.1917)(Bug├╝n IrakÔÇÖta kald─▒)

[38] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:37 g├Âmlek:19-25 Recep 1335 (17.05.1917)

[39] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:45 g├Âmlek:47- 28 Zilhicce 1335 (16.10.1917)

[40] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:74 g├Âmlek:6- 22.Muharrem 1337 (29.10.1918)

[41] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:47 g├Âmlek:15- 12 Muharrem 1336 (29.10.1917)

[42] Harp Panoramas─▒  Numara:4  s: 10-12 (M├╝dafay─▒ Milliye Cemiyeti- Ahmet ─░hsan ve ┼×├╝rekas─▒ Matbaas─▒

[43] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:50 g├Âmlek:40 ÔÇô 28 Safer 1336 (14.12.1917)

[44] BOA.DH.EUM.5,┼×b.dosya:12 g├Âmlek:9 -10 Muharrem 1337 (17.10.1918)

[45] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:54 g├Âmlek:35 -09 Rebi├╝levvel 1336 ( 24.12.1917)

[46] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:56 g├Âmlek:13-29 Cemazi├╝levvel 1336(13.03.1918)

[47] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:63 g├Âmlek:11 ÔÇô 13 Ramazan 1336(22.06.1918)

[48] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:71 g├Âmlek:35 ÔÇô 07Muharrem 1337 (13.10.1918)

[49] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:74 g├Âmlek:32 ÔÇô 28 Muharrem 1337 (04.11.1918)

[50] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:74 g├Âmlek:31 ÔÇô 28 Muharrem 1337 (04.11.1918)

[51] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:70 g├Âmlek:11- 23 Zilhicce 1336(30.09.1918)

[52] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:42 g├Âmlek:29 ÔÇô 15 Zilkade 1335(03.09.1917)

[53] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:43 g├Âmlek 24 ÔÇô 25.Zilkade 1335(13.10.1917)

[54] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:31 g├Âmlek:37-21 Safer 1335(17.12.1916)

[55] BOA.DH.EUM.SSM.dosya:29 g├Âmlek:36-02 Zilhicce1336(09.09.1918)

[56] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:67 g├Âmlek:4 ÔÇô 11 Zilkade 1336(19.08.19189

[57] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:11 g├Âmlek:24 -25 Cemazi├╝levvel 1333 (09.04.1915)

[58] BOA.DH.EUM.ECB dosya:113 g├Âmlek:71- 27 Rebi├╝lahir 1338(19.01.1920)

[59] BOA.DH.MV.dosya:203 g├Âmlek:112 -04 Muharrem 1335(01.11.1916)

[60] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:67 g├Âmlek:1 -11 Zilkade 1336(19.08.1918)

[61] BOA.DH.UVMV.dosya:72 g├Âmlek:25-14 ┼×aban 1335(04.06.1917)

[62] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:76 g├Âmlek:37- 17 Rebi├╝levvel 1337(21.12.1918)

[63] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:44 g├Âmlek:43-07 Zilhicce 1335(25.09.1917)

[64] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:68 g├Âmlek:38 ÔÇô 06 Zilhicce 1336( 13.09.1918)

[65] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:44 g├Âmlek:43-07 Zilhicce 1335(25.09.1917)

[66] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:76 g├Âmlek:34- 12 Rebi├╝levvel 1337(16.12.1918)

[67] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:56 g├Âmlek:4 -28 Cemazi├╝levvel 1336(12.03.1918)

[68] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:68 g├Âmlek:51-08 Zilhicce 15.09.1918)

[69] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:75 g├Âmlek:22-06 Safer 1337(11.11.1918)

[70] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:75 g├Âmlek:31-09 Safer 1337(14.11.1918)

[71] Kaz─▒m Karabekir ÔÇô ─░stikl├ól Harbimiz   s:924

[72] BOA.DH.KMS dosya:50-2 g├Âmlek:47- 06 Zilhicce 1337(02.09.1919)

[73] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:46 g├Âmlek:19-06 Muharrem 1336(23.10.1917)

[74] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:81 g├Âmlek:63 -02 Rebi├╝levvel 1336(14.02.1918)

[75] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:51 g├Âmlek:25-11 Rebi├╝levvel 1336(23.02.1918)(Zengin k├Ây├╝nde i┼č├ži esirler)

[76] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:61 g├Âmlek:30-25 ┼×aban 1336(05.06.1918)

[77] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:47 g├Âmlek:2-08 Muharrem 1336(25.10.1917)

[78] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:63 g├Âmlek:11-13 Ramazan 1336(26.01.1918)

[79] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:65 g├Âmlek:23-19 ┼×evval 1336(26.07.1918)

[80] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:65 g├Âmlek:32-22 ┼×evval 1335(29.07.1918) ve Dr. Yusuf Gedikli ÔÇô age  s:134

[81] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:73,74

[82] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:33

[83] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:153 g├Âmlek:5- 08 Receb 1335(30.04.1917)

[84] Nurettin Peker ÔÇô T├╝fek Omza(Balkan Sava┼č─▒ÔÇÖndan Kurtulu┼č Sava┼č─▒na Bir ├ľm├╝r)  s:216

[85] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:42

[86] BOA.DH.UMVM.dosya:8 g├Âmlek:50-06 Zilkade 1336(14.08.1918)

[87] Mustafa T├╝t├╝nc├╝ ÔÇô Hat─▒ra Defterimdir   s:61 ÔÇô ├çorum 2006

[88] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:22

[89] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:26

[90] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:194

[91] Yd.P.T─čm.─░brahim Sorgu├žÔÇÖun An─▒lar─▒-─░stakl├ól Harbi Hat─▒ralar─▒  s:52

[92] BOA.DH.EUM.MH.dosya:154 g├Âmlek:40-28 Receb 1335(20.05.1917)

[93] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:45 (Yakalanan ka├žak esirler kapat─▒l─▒rd─▒.)

[94] BOA.DH.EUM.4.┼×b.dosya:7 g├Âmlek:3 -14 Ramazan 1334(15.07.1916)

[95] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:116

[96] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:47

[97] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:5 g├Âmlek:45- 20 Muharrem 1333(19.12.1914)

[98] Burada esir tutulan,  1166 Numaral─▒ esir Y├╝zba┼č─▒ Mehmet NuriÔÇÖin ailesine yollad─▒─č─▒ mektup.

[99] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:194

[100] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:17 g├Âmlek:46- 26 Zilkade 1333(07.10.1915)

[101] Prof.Dr.Zeki Ba┼čar-An─▒tlar─▒m─▒z,┼×ehitlerimiz  s:111

[102] Nurettin Peker ÔÇôage s:181

[103] Nurettin Peker ÔÇô age s 184 ve Mustafa T├╝t├╝nc├╝-Hat─▒ra Defterimdir  s:56

[104] Nurettin Peker ÔÇô age     s:186

[105] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:50

[106] BOA.DH.EUM.MH.dosya:151 g├Âmlek:60- 16 Cemazielahir 1335(08.04.1917)

[107] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:135

[108] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:143

[109] Ekmel Molla-─░ngilizlerin ─░dama Mahk├╗m Etti─či T├╝rk Ajan─▒Tarih D├╝nyas─▒- 1A─čustos 1950 say─▒:8 s:336

[110] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:50 g├Âmlek:5-16 Safer 1336(02.12.1917)

[111] Dr. Yusuf Gedikli ÔÇô Hasan Basri Efendi- Bir Gemi KatibiÔÇÖnin Cephe ve Esaret Hat─▒ralar─▒  s:175

[112] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:34 g├Âmlek:7 -06 Cemazielahir 1335(28.02.1917)

[113] Cemalettin Ta┼čk─▒ran- age.  s:200

[114] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:207

[115] BOA.DH.EUM.MH.dosya:38 g├Âmlek:66-05 ┼×evval 1330(20.07.1912)

[116] BOA.DH.EUM.MH.dosya:44 g├Âmlek:59-26 Muharrem 1331(05.01.1913)

[117] BOA.DH.EUM.MV.dosya:182 g├Âmlek:19-05 Zilhicce 1331(05.11.1913)

[118] BOA.─░.DU─░T.dosya:117 g├Âmlek:33-21 Zilhicce 1336(28.09.1918)

[119] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:61 g├Âmlek:16 ÔÇô 17 ┼×evval 1336

[120] BOA.DH.EUM.VRK.dosya:10 g├Âmlek77-14 Cemazi├╝levvel 1331(21.04.1913)

[121] BOA.DH.UMVM.dosya:15 g├Âmlek:123- 30 Rebi├╝levvel 1336(12.02.1918)

[122] BOA.DH..─░.UM.dosya:20-29 g├Âmlek:14-13 ÔÇô 26 Muharrem 1340

[123] e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/ad/article/download/1117/1110

[124] Adil Hikmet Bey ÔÇô Asyada Be┼č T├╝rk    s:397,402

[125] BOA.DH.EUM.MH.dosya:38 g├Âmlek:66-05 ┼×evval 1330(20.07.1912)

[126] BOA.DH.EUM.MH.dosya:44 g├Âmlek:59-26 Muharrem 1331(05.01.1913)

[127] BOA.DH.EUM.MV.dosya:182 g├Âmlek:19-05 Zilhicce 1331(05.11.1913)

[128] BOA.─░.DU─░T.dosya:117 g├Âmlek:33-21 Zilhicce 1336(28.09.1918)

[129] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:61 g├Âmlek:16 ÔÇô 17 ┼×evval 1336

[130] BOA.DH.EUM.VRK.dosya:10 g├Âmlek77-14 Cemazi├╝levvel 1331(21.04.1913)

[131] BOA.DH.UMVM.dosya:15 g├Âmlek:123- 30 Rebi├╝levvel 1336(12.02.1918)

[132] BOA.DH..─░.UM.dosya:20-29 g├Âmlek:14-13 ÔÇô 26 Muharrem 1340

[133] e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/ad/article/download/1117/1110

[134] Adil Hikmet Bey ÔÇô Asyada Be┼č T├╝rk    s:397,402

[135] (Bu listenin haz─▒rlanmas─▒nda, Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Devlet ar┼čivleri belgelerinden, Say─▒n Cemalettin Ta┼čk─▒ranÔÇÖ─▒n 1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirleri-Ana Ben ├ľlmedim- eserinden  ve Say─▒n  Mahmut AkkorÔÇÖun 1.D├╝nya Sava┼č─▒nda ├çe┼čitli ├ťlkelerdeki T├╝rk Esir Kamplar─▒ isimli y├╝ksek lisans tezinden(Sakarya ├ťniversitesi May─▒s 2006)  yararlan─▒lm─▒┼čt─▒r.)

 

[136] Sami ├ľnal ÔÇô Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖtan Esaret(Tu─čgen.Ziya Yerg├ÂkÔÇÖ├╝n An─▒lar─▒   s:139

[137] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:99

[138] BOA. 29.3.1925 dosya:1744 g├Âmlek:51-55 Fon kot:30.18.1.1 yer no:17.80..20

[139] Sami ├ľnal ÔÇô Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖtan Esaret(Tu─čgen.Ziya Yerg├ÂkÔÇÖ├╝n An─▒lar─▒   s:148

[140] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:20 g├Âmlek:35-05 Rebi├╝levvel 1334(11.01.1916)

[141] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:8 g├Âmlek:37-11 Ramazan 1334(12.07.1916)

[142] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:42 g├Âmlek:26-12 Zilkade 1335(31.08.1917)

[143] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:29, 95

[144] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:32 g├Âmlek:18-09 Rebi├╝levvel 1335(03.01.1917)

[145] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:41 g├Âmlek:42-25 ┼×evval 1335(25.08.1916)

[146] Dr. Yusuf Gedikli ÔÇô Cephe ve Esaret Hat─▒ralar─▒  s:178  ve  Faik Tongu├ž ÔÇô Birinci  D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bir Yedek Subay─▒n An─▒lar─▒

[147] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:15

[148] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:405

[149] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:15

[150] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:43

[151] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:286

[152] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:371

[153] Hasan Basri Efendi ÔÇô Bir Gemi K├ótibinin Esaret Hat─▒ralar─▒   s:391

[154] Metin Tekin ÔÇô Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖtan SibiryaÔÇÖya ÔÇô 1.D├╝nya Sava┼č─▒ An─▒lar─▒   s:100

[155] Herbert Volck ÔÇô die W├Âlfe  s:41

[156] Sami ├ľnal ÔÇô Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖtan Esaret(Tu─čgen.Ziya Yerg├ÂkÔÇÖ├╝n An─▒lar─▒   s:144

[157] Bedi├╝zzaman Said Nurs├« ÔÇô s:107-  ─░stanbul 1976

[158] Zafer Karatay-Hamza AkayÔÇÖ─▒n Kahvesi-Bah├žesaray dergisi  say─▒:2009/59-60

[159] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:28

[160] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:185

[161] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:83

[162] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:74

[163] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:41

[164] Adil Hikmet Bey ÔÇô AsyaÔÇÖda Be┼č T├╝rk   s:160-165

[165] Adil Himet Bey - age. s:168

[166] Prof.Dr.Se├žil Karal Akg├╝n,├ľ─črt.G├Âr.Murat Ulu─čtekin- Akcurao─člu Yusuf  s:142

[167] BOA.DH.EUM.MV.dosya:219 g├Âmlek:82- 04 ┼×evval 1338(21.06.1920)

[168] Dr. Engin Berber ÔÇô Te─čmen Cemil Zeki(Yolda┼č)  s:93-95 (Yenig├╝n ÔÇô 7 Te┼črinsani 1335)

[169] Cemalettin Ta┼čk─▒ran-Ana Ben ├ľlmedim.  S:48 ve ─░smail Hami Dani┼čmend-─░zahl─▒ Osmanl─▒ Tarihi Kronolojisi- cilt:4.  s:453 (Daha kesin bir rakam vererek esirlerin 129 644 oldu─čunu belirmektedir.)

[170] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:44 g├Âmlek:41 -06 Zilhicce 1335 (24.09.1917)

[171] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:28 g├Âmlek:14 -09 Zilkade 1334 (09.08.1916)

[172] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:37 g├Âmlek:21 ÔÇô 25 Recep 1335 (17.06.1917)

[173] BOA.DH.UMVM. dosya:72 g├Âmlek:25 ÔÇô 14 ┼×aban 1335 (04.06.1917)

[174] BOA.DH.EUM.5.┼×b.dosya:28 g├Âmlek:69 ÔÇô 25 Ra. 1336

[175] BOA.DH..─░..UM.dosya:20-27 g├Âmlek:14-30 ÔÇô 25 Receb 1339

[176] M├╝dafay─▒ Mill├«ye Cemiyeti- Harp Panaromas─▒  s:8, 18

[177] BOA.DH.EUM.5.┼×b. dosya:28 g├Âmlek:36 ÔÇô 02 Zilhicce 1336 (09.09.1918)

[178] BOA.DH.EUM.SSM. dosya:55 g├Âmlek:105 ÔÇô 29 Muharrem 1336 (15.11.1917)

[179] BOA.DH.EUM.SSM. dosya:14 g├Âmlek:05 ÔÇô 13 Safer 1336 (29.11.1917)

[180] BOA.DH.EUM.SSM. dosya:56 g├Âmlek:14 ÔÇô 18 Safer 1336 (04.12.1917) ve BOA.DH.EUM.SSM. dosya:56 g├Âmlek:75 ÔÇô 17 Cemazi├╝levvel 1336 (01.03.1918)

[181] BOA.DH.EUM.SSM. dosya:56 g├Âmlek:53 ÔÇô 21 Rebi├╝lahir 1336 (03.02.1918)

[182] Ayten Alt─▒nta┼č-O─čuz Ceylan ÔÇô Viladethane  -T─▒p tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒ say─▒ 14 s: 329 ─░stanbul 2006

[183] Aykut Kazanc─▒gil- T├╝rkiyeÔÇÖde Do─čum Bilgisi ve Kad─▒n Hastal─▒klar─▒ E─čitiminin 103.Y─▒l─▒ ÔÇô T─▒p Tarihi Arst─▒rmalar─▒ .8   s:219     ─░stanbul A─čustos 1999

[184] Karasi Sanca─č─▒ Meclis-i Umumisi 1331 sene-i Maliyesinde Vuku bulan ─░├žtima─▒na Mahsus Zab─▒tname  s:3

[185] Karasi Gazetesi-28 Rebi├╝lahir 1332-02 Mart 1331(15 Mart 1915) numara:47

[186] Karasi Gazetesi-8 ┼×aban 1335-08 haziran 1331 (21 Haziran 1915) numara:9/61

[187] BOA.DH.UMVM. dosya:8 g├Âmlek:45 ÔÇô 16 ┼×aban 1335 (06.06.1917)

[188] Cemalettin Ta┼čk─▒ran- 1.D├╝nya Sava┼č─▒nda T├╝rk Esirleri-Ana Ben ├ľlmedim-  s:131

[189] Kaz─▒m Karabekir ÔÇô ─░stikl├ól Harbimiz   s:888

[190] Kaz─▒m Karabekir ÔÇô ─░stikl├ól Harbimiz   s:889-891

[191] BOA.HR.─░M.dosya:235 g├Âmlek:55 ÔÇô 20.01.1023

[192] Esat Tomruk ÔÇô T├╝rk Casusu ─░ngiliz Kemal  s:512

[193] Esat Tomruk ÔÇô T├╝rk Casusu ─░ngiliz Kemal  s:507

[194] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:111

[195] S─▒nd─▒rg─▒ Kad─▒s─▒ Kas─▒m Sami EfendiÔÇÖnin  buradan K─▒z─▒l Ha├ž vas─▒tas─▒yla yollad─▒─č─▒, Bal─▒kesir kuvay─▒ Mill├«ye M├╝zesiÔÇÖndeki kart

[196] Esat Tomruk ÔÇô T├╝rk Casusu ─░ngiliz Kemal  s:516

[197] T├╝rk Dili ÔÇô 12 ┼×ubat 1943   say─▒:3505

[198] Dr. Engin Berbero─člu Te─čmen Cemil Zeki (Yolda┼č)  s:51

[199] BOA.HR.─░M.dosya:13 g├Âmlek:31 ÔÇô 09.11.1923

[200] Dr. Engin Berbero─člu Te─čmen Cemil Zeki (Yolda┼č)  s:60

[201] BCA. 25.12.1923  Fon Kod. 272..0.0..11  Yer no:16.70..14

[202] T├╝rkiye B├╝y├╝k Millet Meclisi Zab─▒tlar─▒-─░├žtima:11 ÔÇô 13.03.1340

[203] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:106

[204] Ahmet ├ľzdemir ÔÇô Mill├« M├╝cadeleÔÇÖde ├ťsera Taburlar─▒  s:143 (esir rakamlar─▒n─▒n ├žo─ču buradan al─▒nm─▒┼čt─▒r.)

[205] Ergun Hi├žy─▒lmaz ÔÇô Esir Kamplar─▒  s:119

[206] BCA.Fon K:30..18.1.1.Yer No:4.43..17 say─▒:1302 dosya├ç51-8 ÔÇô 15.01.1922

[207] Ahmet ├ľzdemir, ÔÇťSava┼č Esirlerinin Mill├« M├╝cadeledeki YeriÔÇŁ, s. 328-329.

[208]Ahmet ├ľzdemir, ÔÇťSava┼č Esirlerinin Mill├« M├╝cadeledeki YeriÔÇŁ, Atat├╝rk Yolu, Ankara ├ťniversitesi T├╝rk ─░nk─▒l├óp Tarihi Enstit├╝s├╝ Dergisi, C. 2, Y─▒l: 3, Say─▒: 6 (Kas─▒m 1990), s.322.

 


  67418 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

1545_Tosun Saral 14-04-2011, 19:29:31
Say─▒n ara┼čt─▒rmac─▒ya emegi i├žin te┼čekk├╝r ederim. Bu arada m├╝saadesi ile katk─▒da bulunmak istiyorum. selam ve sevgilerimle;
1-2nci resim alt─▒nda eski yaz─▒ ile "Bal─▒kesir'dfe esir ─░ngiliz efrad─▒" yazmaktad─▒r.
 
4477_verdi 06-07-2014, 13:39:12


Say─▒n Ayd─▒n Ayhan hocama ├žok ├žok te┼čekk├╝rler ederim.Ara┼čt─▒rmas─▒n─▒ bilgisayar─▒m─▒n s─▒k kullan─▒lanlar─▒na sayfas─▒na kay─▒tlad─▒m.Belli ki ├žok emek harcam─▒┼čs─▒n─▒z. Ayn─▒ zamanda Bal─▒kesirde ta┼čayan bir vatanda┼č olarak yazd─▒klar─▒n─▒z─▒ s─▒k s─▒k okuyor ve ├ževremdeki dost ve yak─▒nlarla payla┼č─▒yorum.Bilhassa "Kirli mendil"beni ├žok duyguland─▒rd─▒.├çanakkale sava┼člar─▒n─▒n bu y├Ânleri ile de ara┼čt─▒r─▒l─▒p incelenmesini ├žok faydal─▒ buluyorum.
Ecz.Verdi Bayram
Bal─▒kesir
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)