95. Y─▒ld├Ân├╝m├╝nde Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek -1(Muzaffer Albayrak)

Tarih: 24/01/2010   /   Toplam Yorum 8   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 27185

GeliboluÔÇÖyu Anlamak, son d├Ânemde Sar─▒kam─▒┼č Harekat─▒ ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č en ├Ânemli analizlerden birini yay─▒nl─▒yor. Tarihi bir olaya bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒n zaman i├žerisinde nas─▒l de─či┼čebilece─čine en g├╝zel ├Ârneklerden biri de Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ ku┼čkusuz. ─░ki b├Âl├╝m halinde yay─▒nlayaca─č─▒m─▒z makalesinin ilk b├Âl├╝m├╝nde Muzaffer Albayrak, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒'n─▒n hemen ba┼člar─▒nda uygulanan sans├╝rle unutturulmaya ├žal─▒┼čan facian─▒n , 1920'den sonra ise siyasi ├žeki┼čme ve m├╝cadelelerde propaganda malzemesi olarak kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirtiyor. Etkileri bug├╝ne kadar ula┼čan baz─▒ yanl─▒┼č ve m├╝bala─čal─▒ anlat─▒mlar─▒n Sar─▒kam─▒┼č'ta asl─▒nda ne oldu─čunu saklad─▒─č─▒n─▒, yanl─▒ ve ├Âznel yakla┼č─▒mlar─▒n ├Âne ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ vurguluyor. AlbayrakÔÇÖa g├Âre bu hatal─▒ ÔÇťSar─▒kam─▒┼č alg─▒s─▒ndaÔÇŁ , harekat─▒n harp tarihi y├Ân├╝ atlanarak daha ├žok siyasi m├╝lahazalarla yakla┼č─▒lmas─▒n─▒n etkisi b├╝y├╝k.
─░lk b├Âl├╝mde ayr─▒ca harek├ót─▒n neden planland─▒─č─▒ ve seyri tart─▒┼č─▒lacak. Yaz─▒n─▒n ikinci b├Âl├╝m├╝nde ise neden ba┼čar─▒s─▒z olundu─čunun ayr─▒nt─▒l─▒ analiziyle birlikte Sar─▒kam─▒┼č harek├ót─▒ hakk─▒nda do─čru bilinen yanl─▒┼člar─▒ da okuyacaks─▒n─▒z.

 

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ba┼č─▒nda Osmanl─▒ Devleti'nin ilk cephesi, do─čuda Ruslara kar┼č─▒ a├ž─▒lan cephedir. Bu cephede, 1914 Kas─▒m ay─▒ i├žinde vuku bulan K├Âpr├╝k├Ây ve Azap Muharebeleri ilk s─▒cak ├žat─▒┼čmalard─▒r.

 

22 Aral─▒k 1914 - 18 Ocak 1915 tarihleri aras─▒nda ger├žekle┼čen ve ad─▒na Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ denilen ku┼čatma hareketi ise bu yaz─▒n─▒n konusunu olu┼čturmaktad─▒r.

 

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ aradan ge├žen 95 sene sonunda, bilhassa son on y─▒ld─▒r artan bir ilgi dolay─▒s─▒yla ├╝zerinde ├žok├ža konu┼čulan, tart─▒┼č─▒lan ve maalesef kamuoyunda genel olarak yanl─▒┼č bilinen tarihi bir olayd─▒r. Bu yanl─▒┼čl─▒─č─▒n olu┼čmas─▒nda ise, olaya bak─▒┼č tarz─▒nda umumiyetle harp tarihi y├Ân├╝ atlanarak daha ├žok siyasi m├╝lahazalarla yakla┼č─▒lmas─▒n─▒n etkisi b├╝y├╝kt├╝r.

 

Kara bahtl─▒ Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒'n─▒n tarihe mal olu┼ču da talihsizliklerle doludur. Harek├ót─▒n hemen sonras─▒nda uygulanan sans├╝rle, ├╝st├╝ kapat─▒larak unutturulmaya ├žal─▒┼čan facia; 1920'den sonra ise siyasi ├žeki┼čme ve m├╝cadelelerde propaganda malzemesi olarak kullan─▒larak etkileri bug├╝ne kadar ula┼čan baz─▒ yanl─▒┼č ve m├╝bala─čal─▒ anlat─▒mlarla , Sar─▒kam─▒┼č'ta asl─▒nda ne oldu─ču saklanm─▒┼č, yanl─▒, ├Âznel yakla┼č─▒mlar ├Âne ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

 

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ anlat─▒l─▒rken konu umumiyetle Enver Pa┼ča odakl─▒ ele al─▒n─▒r ki bunun temelinde Milli M├╝cadele d├Ânemindeki siyasi ├žeki┼čmeler, n├╝fuz ve iktidar m├╝cadeleleri yatmaktad─▒r.

 

Sar─▒kam─▒┼č bir felaketle neticelendikten sonra bu plan─▒n haz─▒rlan─▒p uygulanmas─▒nda en ├Ânemli fig├╝r ve etken olan Harbiye Naz─▒r─▒ ve Ba┼čkomutan Vekili Enver Pa┼ča, daha harbin ba┼č─▒nda 3. Ordu gibi elde bulunan en iyi yeti┼čmi┼č ve en g├╝├žl├╝ orduyu neredeyse saf d─▒┼č─▒ b─▒rakan hadiseyi ├Ârtmek ve bunu kamuoyundan gizlemek yolunu se├žmi┼čtir. Hemen s─▒k─▒ bir sans├╝r uygulanm─▒┼č genelkurmay─▒n cephelerdeki resmi tebli─čleri haricinde, sava┼č─▒n gidi┼čat─▒, cephelerdeki durumla alakal─▒ haberler bas─▒nda ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r. Zaten Sar─▒kam─▒┼č'tan bir ay sonra ─░tilaf Devletleri donanmas─▒n─▒n ├çanakkale Bo─čaz─▒'n─▒ zorlayarak ba┼čkent ─░stanbul'u tehdit etmeleri ├╝zerine b├╝t├╝n dikkatler ├çanakkale'ye ├ževrildi─činden, Sar─▒kam─▒┼č'ta ya┼čananlar─▒ kimse hat─▒r─▒na bile getirmez olmu┼čtu. Sar─▒kam─▒┼č'ta kazan─▒lan zafer ve bir kolordunun esir al─▒nd─▒─č─▒na dair Rus bas─▒n─▒nda ├ž─▒k─▒p Avrupa gazetelerinde iktibas edilen Sar─▒kam─▒┼č felaketiyle ilgili haberler ise resmi a─č─▒zdan yalanlanm─▒┼čt─▒r.

 

Sar─▒kam─▒┼č'ta ya┼čananlar─▒n yeniden ortaya ├ž─▒kar─▒l─▒p, ├╝zerinde yaz─▒l─▒p tart─▒┼č─▒lmaya ba┼članmas─▒ 1921'den sonra olmu┼čtur. 1921 Ekim ay─▒nda, Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ÔÇÖna 9. Kolordu'nun Kurmay Ba┼čkan─▒ unvan─▒yla kat─▒lm─▒┼č olan K├Âpr├╝l├╝l├╝ ┼×erif (─░lden), Sar─▒kam─▒┼č hat─▒ralar─▒n─▒ Ak┼čam gazetesinde tefrika etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. ┼×erif Bey'in bir y─▒l sonra kitap haline de getirilen bu hat─▒rat─▒, Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ ├╝zerine yaz─▒lm─▒┼č ilk kitap olmas─▒ yan─▒nda; edebi ├╝slubu, ak─▒c─▒ anlat─▒m─▒ sayesinde ├žok tutulmu┼č daha sonra yaz─▒lan kitaplara kaynak te┼čkil etmi┼čtir. ┼×erif Bey bu hat─▒rat─▒nda Sar─▒kam─▒┼č felaketinin m├╝sebbibi olarak g├Ârd├╝─č├╝ Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča ve bilhassa Enver Pa┼ča'y─▒ yerden yere vurmu┼č, tahkir edici bir lisanla ele┼čtirmi┼čtir. O tarihte Haf─▒z Hakk─▒ alt─▒ sene ├Ânce vefat etmi┼č, Enver Pa┼ča ise Mondros M├╝tarekesi akabinde ─░ttihat ve Terakki ileri gelenleriyle birlikte yurtd─▒┼č─▒na ka├žm─▒┼č olduklar─▒ndan T├╝rkiye'de bulunmuyordu.

 

BerlinÔÇÖden MoskovaÔÇÖya oradan da BatumÔÇÖa gelen Enver Pa┼ča, 1921 y─▒l─▒ i├žinde Anadolu'ya ge├žme te┼čebb├╝s├╝nde bulunmu┼čtu. Hatta Ankara ve Trabzon'daki baz─▒ ─░ttihat├ž─▒larla mektupla┼čarak ge├ži┼čin altyap─▒s─▒ haz─▒rlanmaktayd─▒. ─░┼čte bu haz─▒rl─▒klardan haberdar olan do─ču cephesi komutan─▒ K├óz─▒m Karabekir Pa┼ča, bu te┼čebb├╝sleri engelleyip i┼čtirak├žilerden baz─▒lar─▒n─▒ tutuklat─▒p baz─▒ m├╝lki ve askeri g├Ârevlilerin de yerlerini de─či┼čtirerek tedbirler ald─▒─č─▒ gibi; Ankara'da bulunan Genelkurmay Ba┼čkan─▒ Fevzi Pa┼ča ile T.B.M.M Reisi Mustafa Kemal Pa┼ča'y─▒ durumdan haberdar etmi┼čti[1]. K├óz─▒m Karabekir Pa┼ča, Enver'in Anadolu'ya ge├ži┼čine mani olmak i├žin onun ┼čahs─▒na h├╝cum edilerek halk nezdindeki itibar─▒n─▒n ve etkisinin yok edilmesi gerekti─čini, bunun i├žin de bas─▒n yoluyla aleyhinde bir kampanya ba┼člat─▒lmas─▒ gerekti─čini tavsiye etmi┼čti. Ankara'dan ona yaz─▒lan Mustafa Kemal imzal─▒ cevab├« telgrafta, ├Ânerilerin uygun bulundu─ču ve kampanyan─▒n ba┼člat─▒ld─▒─č─▒ bildirilmi┼čti[2].

 

Hakikaten de Ankara'da Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, Sar─▒kam─▒┼č'ta da K├óz─▒m KarabekirÔÇÖin ├ž─▒kard─▒─č─▒ Varl─▒k Gazetesi, Enver Pa┼ča aleyhine kampanya ba┼člatarak bir tak─▒m d├╝zmece haberler ve yorumlar ne┼čretmeye ba┼člad─▒lar. Bunlar aras─▒nda Enver'in Almanlardan para alarak devleti sava┼ča soktu─ču ve memleketi harabeye ├ževirerek ka├ž─▒p gitti─či, ┼čimdi de Ruslardan para alarak Bol┼čevik oldu─ču, dinden ├ž─▒kt─▒─č─▒, Bol┼čevik ordusuyla Anadolu'ya girip kad─▒nlar─▒ erkeklerle birlikte a├ž─▒k gezdirece─či vs. haberler yay─▒ld─▒[3].

 

B├╝t├╝n bunlar─▒n yan─▒nda Enver Pa┼ča'ya vurmak i├žin, bu yaz─▒n─▒n konusunu i├žeren Sar─▒kam─▒┼č'ta ya┼čanan facia da yeniden ─▒s─▒t─▒l─▒p ortaya ├ž─▒kar─▒ld─▒. ┼×erif Bey'in hat─▒rat─▒n─▒ kaleme al─▒┼č zamanlamas─▒ da bu kampanya d├óhilindeydi. Kaderin bir cilvesi olarak, bug├╝n bile dile getirilen "Sar─▒kam─▒┼č'ta 90 bin asker d├╝┼čmana kur┼čun atamadan donarak ┼čehit oldu" s├Âz├╝ Sar─▒kam─▒┼č'ta ├ž─▒kan bir gazete yoluyla yay─▒ld─▒.

 

Enver Pa┼ča Sakarya MuharebesiÔÇÖnin neticesini BatumÔÇÖda bekledi. ┼×ayet Yunan ordusu muharebeyi kazan─▒p Ankara ├╝zerine y├╝r├╝seydi, Enver bir kurtar─▒c─▒ gibi AnadoluÔÇÖya ge├žerek Milli M├╝cadeleÔÇÖnin ba┼č─▒na ge├žmeyi d├╝┼č├╝n├╝yordu. Ancak SakaryaÔÇÖda T├╝rk ordusu zafer kazan─▒p Mustafa KemalÔÇÖin itibar─▒ art─▒p yeri sa─člamla┼č─▒nca Enver Pa┼ča AnadoluÔÇÖya ge├žmekten vazge├žerek T├╝rkistanÔÇÖa gitmi┼č ve aradan bir sene ge├žmeden Ruslarla girdi─či bir ├žat─▒┼čmada ┼čehit olmu┼čtu.

 

Enver Pa┼čaÔÇÖya kar┼č─▒ o tarihte y├╝r├╝t├╝len kampanya mevcut durum ve ┼čartlar gere─či yap─▒lmas─▒ gereken bir hareketti. Nitekim K├óz─▒m Karabekir, Balkan Sava┼č─▒ sonras─▒ bir su├žlamadan dolay─▒ divan-─▒ harp├že hakk─▒nda verilen; "ordudan at─▒larak memleketten ihrac─▒na" ili┼čkin karar─▒ Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n y─▒rt─▒p atmas─▒ sayesinde askerlik hayat─▒n─▒n devam etti─čini ve bu sayede Milli M├╝cadeleÔÇÖde vatana hizmet edebildi─čini itiraf ettikten ve ona kar┼č─▒ olan sevgi ve h├╝rmetini muhafaza etti─čini belirttikten sonra, Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n memlekete girmesinin do─čuraca─č─▒ olumsuz sonu├žlar─▒, i├ž ├žat─▒┼čmay─▒ ve bunun Milli M├╝cadeleÔÇÖyi akamete u─čratmak ihtimalini d├╝┼č├╝nerek ona kar┼č─▒ tav─▒r almakta teredd├╝t etmemi┼čtir[4].

 

Ancak aradan ge├žen y├╝z y─▒la yak─▒n bir s├╝re sonra 1920ÔÇÖli y─▒llarda Milli M├╝cadeleÔÇÖnin buhranl─▒ bir d├Âneminde siyaseten s├Âylenmi┼č s├Âzlerin, yap─▒lan propagandan─▒n hi├ž de─či┼čtirilmeden bug├╝n de anlat─▒lmas─▒ tarih├« ger├žek├žilik a├ž─▒s─▒ndan sakatt─▒r.

 

Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖta Asl─▒nda Ne Oldu?

 

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ÔÇÖna dair anlat─▒mlarda farkl─▒ etkenlerin ve gerek├želerin nas─▒l ├Ân plana ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ ve bir d├Ânem i├žin ge├žerli olmak ├╝zere mevcut h├ól ve ┼čartlara istinaden tahrif edilerek aktar─▒ld─▒─č─▒n─▒ belirttikten sonra, gelelim "Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖta asl─▒nda ne oldu?" sorusuna cevap vermeye.

 

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Almanya ile ittifak yapt─▒ktan sonra Karadeniz bask─▒n─▒ ile fiili olarak sava┼ča girmesiyle askeri hareketlilik ba┼člam─▒┼čt─▒. M├╝ttefikimiz Almanya 1914 A─čustosundan beri bat─▒da Fransa ve ─░ngiltere do─čuda Rusya ile harp halindeydi. Biz ise Kas─▒m ay─▒na kadar bir taraftan seferberlik haz─▒rl─▒klar─▒na devam ederken di─čer taraftan sava┼č─▒n d─▒┼č─▒nda kalabildik. AlmanyaÔÇÖn─▒n bat─▒ cephesinde A─čustos ay─▒ndaki h─▒zl─▒ ve ba┼čar─▒l─▒ harek├ót─▒ Eyl├╝lde Marn Muharebesi ile k─▒r─▒l─▒p siper harbi ba┼člay─▒nca ve do─ču cephesinde de di─čer m├╝ttefik Avusturya-Macaristan ordusunun kof ├ž─▒kmas─▒ ve Ruslar kar┼č─▒s─▒nda peri┼čan olmas─▒ ├╝zerine Almanya neredeyse tek ba┼č─▒na Ruslarla harp etmek durumunda kalm─▒┼čt─▒.

 

─░┼čte bu s─▒k─▒┼č─▒k durumdayken Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bir an evvel sava┼ča girerek Ruslar─▒ ve ─░ngilizleri me┼čgul edecek birer cephe a├ž─▒p AlmanyaÔÇÖn─▒n y├╝k├╝n├╝ hafifletmesi gerekiyordu. Sava┼ča girip girmemek hususunda teredd├╝t eden Osmanl─▒ h├╝k├╝meti, bir oldu bittiyle planlan─▒p tatbik edilen Karadeniz bask─▒n─▒n─▒ ile kendini sava┼č─▒n i├žinde buldu.

 

Sava┼č ba┼člay─▒nca Alman genelkurmay─▒n─▒n da talebi do─črultusunda Kafkasya ├╝zerinden Ruslara, S├╝vey┼č Kanal─▒ ├╝zerinden de ─░ngilizlere kar┼č─▒ birer cephe a├ž─▒lmas─▒na karar verildi. Zaten daha sava┼ča fiili olarak girmeden ├Ânce Alman subaylardan Von Kress 20 Eyl├╝lÔÇÖde Kanal Seferi haz─▒rl─▒klar─▒ i├žin SuriyeÔÇÖdeki 8. Kolordu kurmay ba┼čkan─▒ olarak b├Âlgeye g├Ânderilmi┼čti bile[5].

 

Do─čuda ise Ruslar─▒n sald─▒r─▒s─▒ ile Kas─▒m ay─▒ ba┼č─▒nda ba┼člayan sava┼č, K├Âpr├╝k├Ây ve Azap Muharebeleriyle geli┼čmi┼čti. Bu muharebelerde 3. Ordu say─▒ca kendinden daha az olan Rus kuvvetlerini geri p├╝sk├╝rtmeye muvaffak olmu┼č k─▒sm├« ba┼čar─▒lar kazanm─▒┼čt─▒. Ancak zay─▒f Rus ordusunu ezebilecek kuvvetteki 3. Ordu Ruslara kati darbeyi vuramam─▒┼čt─▒. Ordu komutan─▒ olan Hasan ─░zzet Pa┼čaÔÇÖn─▒n a┼č─▒r─▒ temkinli ve pasif tavr─▒ y├╝z├╝nden ba┼čar─▒l─▒ olunan Azap muharebesi bitiminde beyhude korkular ve tedbirler y├╝z├╝nden ordu hi├ž gere─či yokken 15 km geriye ├žekilmi┼čtir. Halbuki Ruslar da bu s─▒rada geri ├žekilmekteydi. Ancak 3. Ordu Kumandanl─▒─č─▒ teredd├╝tler ve endi┼čeler i├žindeydi. Ruslar bizden biz Ruslardan korkuyorduk[6].

 

3. OrduÔÇÖnun bu gev┼ček hareketi ve ├╝st├╝n olmas─▒na ra─čmen Ruslara kati bir darbe vuramamas─▒ ├╝zerine Ba┼čkumandan Vekili ve Harbiye Naz─▒r─▒ Enver Pa┼ča durumu yerinde incelemek ve Ruslar─▒ sa─č yanlar─▒ndan ku┼čat─▒c─▒ bir harek├ót─▒n uygulanabilir olup olmad─▒─č─▒n─▒ rapor etmek ├╝zere Genelkurmay ikinci ba┼čkan─▒ Yarbay Haf─▒z Hakk─▒ÔÇÖy─▒ ErzurumÔÇÖa g├Ânderdi.

 

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒ Haf─▒z Hakk─▒ÔÇÖn─▒n ErzurumÔÇÖa geli┼čidir.

 

ErzurumÔÇÖa gelen Haf─▒z Hakk─▒, 7 Aral─▒kÔÇÖta gev┼ček davrand─▒─č─▒ ileri s├╝r├╝len 10. Kolordu komutan─▒ Ziya Pa┼čaÔÇÖn─▒n yerine r├╝tbesi albayl─▒─ča terfi edilerek komutan tayin edildi. Daha ├Ânce Azap Muharebesi sonras─▒ geri ├žekilmeye kar┼č─▒ ├ž─▒kan ve genel olarak sava┼ča girilmesine muhalif oldu─ču ├Âne s├╝r├╝len 9. Kolordu komutan─▒ Ahmet Fevzi Pa┼ča da emekliye sevk edilerek yerine 34. T├╝men komutan─▒ ─░hsan Pa┼ča tayin edilmi┼čti. B├Âylece Sar─▒kam─▒┼č harek├ót─▒ ├Âncesi 3. OrduÔÇÖnun iki kolordusunda komutanlar de─či┼čmi┼č oldu.

 

Haf─▒z Hakk─▒ kolordu kumandan─▒ olur olmaz daha ├Ânce ─░stanbulÔÇÖda kendisiyle beraber Enver Pa┼ča, Bronsart Pa┼čaÔÇÖn─▒n birlikte haz─▒rlad─▒klar─▒ ve 3. Ordu komutan─▒ Hasan ─░zzet Pa┼čaÔÇÖn─▒n da i┼čtirak etti─či Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ÔÇÖn─▒n tatbiki i├žin haz─▒rl─▒klara ba┼čland─▒[7]. Esas─▒nda Hasan ─░zzet Pa┼ča daha Eyl├╝l ay─▒nda sava┼ča girilmeden ├Ânce bu harek├ót─▒n prototipi denilebilecek bir taarruz plan─▒n─▒ genelkurmaya arz etmi┼čti[8].

 

Enver Pa┼ča, orduyu harekete ge├žirmek ve yap─▒lacak harek├ót hakk─▒nda son d├╝zenlemeleri yapmak ├╝zere 12 Aral─▒kÔÇÖta ErzurumÔÇÖa geldi. ├ť├ž g├╝n s├╝ren m├╝zakerelerden sonra taarruz plan─▒ son ┼čeklini ald─▒. Taarruzun 22 Aral─▒kÔÇÖta ba┼člamas─▒na karar verildi.

 

Taarruz plan─▒na g├Âre; 3. OrduÔÇÖyu olu┼čturan ├╝├ž kolordudan 11. Kolordu Ruslar─▒ Aras Nehri kuzeyinde cephede tutarken, 9 ve 10. Kolordular d├╝┼čman─▒n sa─č yan─▒ndan bir yay ├žizerek arkas─▒na d├╝┼čecek ve sa─č cenahtan ku┼čat─▒lan d├╝┼čman, ├žekilmesine meydan verilmeden yenilgiye u─črat─▒lacak ve esir edilecekti. (Bkz. Kroki-1)

 

 

 

 

 

Harek├ót─▒ icra etme g├Ârevi 3. Ordu Komutan─▒ Hasan ─░zzet Pa┼čaÔÇÖya verildikten sonra, Enver Pa┼ča 17 Aral─▒kÔÇÖta ErzurumÔÇÖa geri d├Ând├╝. Ancak Hasan ─░zzet Pa┼ča 19 Aral─▒kÔÇÖta taarruz hakk─▒nda teredd├╝tleri oldu─čuna dair g├Âr├╝┼člerini i├žeren bir telgraf g├Ânderince, Enver Pa┼ča derhal onu g├Ârevden al─▒p 3. Ordu komutanl─▒─č─▒n─▒ bizzat ├╝stlendi[9].

 

Sar─▒kam─▒┼č harek├ót─▒ 22 Aral─▒k g├╝n├╝ ba┼člad─▒. Plana g├Âre:

 

9. Kolordu Ko┼ča b├Âlgesinden hareket ederek 23 Aral─▒kÔÇÖta ├çatak 24 Aral─▒kÔÇÖta Yenik├Ây K├Âtek aras─▒nda Rus cephe hatt─▒n─▒n arkas─▒na d├╝┼čecekti. (Bkz. Kroki-1)

 

10. Kolordu ise Tortum b├Âlgesinden hareket ederek bir t├╝meniyle ─░dÔÇÖi (Narman) alacak di─čer iki t├╝meniyle OltuÔÇÖyu zaptederek Ruslar─▒ geri att─▒ktan sonra 24 Aral─▒kÔÇÖta Bard─▒zÔÇÖda olacak, buradan Sar─▒kam─▒┼č y├Ân├╝n├╝ emniyete ald─▒ktan sonra 9. KolorduÔÇÖyla beraber Rus ordusunu ├ževirecekti. (Bkz. Kroki-1)

 

Haz─▒rlanan plan bu idi; ancak uygulama ┼č├Âyle oldu:

 

10. Kolordu Albay Haf─▒z Hakk─▒ komutas─▒nda bir g├╝n ├Ânce 21 Aral─▒kÔÇÖta ileri y├╝r├╝y├╝┼č├╝ne ba┼člam─▒┼č, 22 Aral─▒kÔÇÖta Rus kuvvetlerinin kar┼č─▒s─▒nda harekete haz─▒rd─▒. Kolorduyu olu┼čturan t├╝menlerden 30 ve 32. T├╝menler birlikte hareket ederken, 31. T├╝men ─░d (Narman) yolu ├╝zerinde y├╝r├╝yerek her iki kolordu aras─▒nda irtibat sa─člamak ├╝zere 9. Kolordu emrine verilmi┼čti. Bu t├╝men ─░dÔÇÖi (Narman) ele ge├žirdikten sonra Oltu y├Ân├╝nde ilerleyerek burada kolordusuna kat─▒ld─▒.

 

OltuÔÇÖdan sonra g├╝neye Bard─▒z y├Ân├╝ne d├Ânmesi gereken 10. Kolordu Rus birliklerinin pe┼čine tak─▒larak 30 ve 31. T├╝menlerle KosorÔÇÖa do─čru gitti. Yaln─▒z 32. T├╝men g├╝neye d├Ând├╝r├╝lerek Bard─▒z y├Ân├╝ne ilerledi. (Bkz. Kroki-2)

 

10 Kolordu komutan─▒ taraf─▒ndan 24 Aral─▒kÔÇÖta taarruz plan─▒nda yap─▒lan bu de─či┼čiklik Sar─▒kam─▒┼č felaketine sebep olan en b├╝y├╝k hatalardan biridir. 25 Aral─▒kÔÇÖta Sar─▒kam─▒┼č bat─▒s─▒nda Rus ordusunun arkas─▒na d├╝┼čmesi planlanan 10. Kolordu y├╝r├╝y├╝┼č hedefinden saparak yolunu 75 km uzatm─▒┼čt─▒. Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖa varmak i├žin Allahuekber Da─člar─▒n─▒ a┼čmak zorunda kalm─▒┼č bu da─člarda f─▒rt─▒na ve tipiye yakalanan birlikler b├╝y├╝k zayiat verdi─či gibi son derece de─čerli olan vakit kayb─▒na u─čram─▒┼člard─▒. As─▒l ├Ânemlisi ilk planda yeri olmayan Sar─▒kam─▒┼č kasabas─▒ harek├ót─▒n tek hedefi haline gelerek kesin sonu├ž al─▒nacak yerin uza─č─▒nda kolordu eriyip gitmi┼čtir.

 

 

 

9. Kolordu, 3. Ordu komutanl─▒─č─▒n─▒ ├╝stlenen Enver Pa┼ča ve yan─▒ndaki genelkurmay karargah─▒ ile birlikte (bunlar aras─▒nda Alman General Bronsart, Yarbay Feldman da vard─▒) 17, 28 ve 29. T├╝menlerle 22 Aral─▒kÔÇÖta hareket etti. 23 Aral─▒kÔÇÖta ├çatakÔÇÖa gelen Enver Pa┼ča yolunu Bard─▒zÔÇÖa kadar uzatt─▒ktan sonra Sar─▒kam─▒┼č ├╝zerine y├╝r├╝m├╝┼čt├╝r.

 

24 Aral─▒kÔÇÖta Bard─▒zÔÇÖa varan 9. Kolordu buradan K├Âtek y├Ân├╝ne d├Ânerek cephe arkas─▒ndaki Rus ihtiyatlar─▒na bask─▒n vermesi gerekirken Sar─▒kam─▒┼č ├╝zerine y├Ânelmesi, planda yap─▒lan ikinci bir sapma olmu┼čtur. Ancak bu sapmada, Haf─▒z Hakk─▒ÔÇÖn─▒n Kosor y├Ân├╝ne giderek buradan 25 Aral─▒kÔÇÖta Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖta olaca─č─▒n─▒ bildirmesinin etkisi b├╝y├╝kt├╝r. Enver Pa┼ča, 25 Aral─▒kÔÇÖta Sar─▒kam─▒┼č ├Ân├╝ne varacak olan Haf─▒z Hakk─▒ÔÇÖy─▒ yaln─▒z b─▒rakmamak i├žin y├Ân├╝n├╝ K├ÂtekÔÇÖten Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖa ├ževirmi┼čtir. Bir di─čer etken de Bard─▒zÔÇÖda ele ge├žirilen bir esirin Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖ─▒n Ruslar taraf─▒ndan tutulmad─▒─č─▒n─▒, bo┼č oldu─čunu s├Âylemesi olmu┼čtur[10]. Ancak Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖa varmak i├žin acele ettirilen 9. Kolordu 25-29 Aral─▒k g├╝nleri boyunca tek ba┼č─▒na Ruslarla m├╝cadele etmek zorunda kalm─▒┼čt─▒r. Haf─▒z Hakk─▒ÔÇÖn─▒n 25 Aral─▒kÔÇÖta Sar─▒kam─▒┼č ├Ân├╝nde olmas─▒na ise imkan yoktu. Nitekim 10. Kolordu Allahuekber Da─člar─▒n─▒ %20 mevcutla a┼čarak yorgun, bitkin bir halde Beyk├Ây-Ba┼čk├Ây hatt─▒na varm─▒┼č toparlan─▒p Sar─▒kam─▒┼č ├╝zerine y├╝r├╝mesi 29 Aral─▒k tarihini bulmu┼čtur. (Bkz. Kroki-2).

 

 

 

 

 

 

 

 

9. Kolordu Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖ─▒ kuzeybat─▒dan, 10. Kolordu kuzeydo─čudan tazyik etmi┼čse de hakikaten 25/26 Aral─▒k gecesine kadar neredeyse bo┼č olan Sar─▒kam─▒┼č kasabas─▒ KarsÔÇÖtan gelen takviyeler ve as─▒l cephe hatt─▒nda bulunan birliklerden g├Ânderilen imdat kuvvetleriyle g├╝├žlendirilmi┼č ve nihayet 31 Aral─▒kÔÇÖtan itibaren say─▒ ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ ele ge├žiren Ruslar savunmadan ├ž─▒k─▒p taarruza ge├žmi┼člerdi.

 

Sar─▒kam─▒┼č ├Ân├╝ne gelen her iki T├╝rk kolordusu ├žok b├╝y├╝k zayiat vermi┼čti. 30 Aral─▒kÔÇÖta Enver Pa┼čaÔÇÖya bir rapor veren 9. Kolordu Komutan─▒ ─░hsan Pa┼ča; 22 Aral─▒kÔÇÖta 21 bin muharip erle ba┼članan harek├ót─▒n 24 Aral─▒kÔÇÖta Bard─▒zÔÇÖa gelindi─činde kuvvetinin 18 bine d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝, 26-30 Aral─▒k aras─▒ndaki muharebeler ve dondurucu so─ču─čun etkisiyle h├ólen mevcut asker say─▒s─▒n─▒ ├╝├ž t├╝men i├žin yakla┼č─▒k 1000 olarak vermektedir. Ancak ┼čunu da eklemektedir; "┼×ayet on g├╝n vakit bulunsa mevcut kuvvet 10 bine ├ž─▒kar─▒labilir".[11]

 

Ger├žekten de hem 9. Kolordu hem de 10. Kolordu Sar─▒kam─▒┼č ├Ân├╝ne mevcudunun %20ÔÇÖsi ile gelebilmi┼čtir. Bunun bir sebebi yollarda yanc─▒ ve art├ž─▒ olarak b─▒rak─▒lan birliklerdir. Mesela 10. KolorduÔÇÖnun bir t├╝meni Bard─▒zÔÇÖda d├╝┼čmana kar┼č─▒ yanc─▒ kalm─▒┼čt─▒r. 9. KolorduÔÇÖnun da iki alay─▒ gerilerde kalm─▒┼čt─▒. Karl─▒ tipili bir havada yap─▒lan harek├ótta y├╝r├╝y├╝┼č derinli─či zaman zaman 15-20 kmÔÇÖyi buldu─čundan so─čuktan fazlas─▒yla etkilenen erler civar k├Âylere mezralara da─č─▒l─▒p saklanmakta idiler. Ayn─▒ durum 10. KolorduÔÇÖnun Allahuekber Da─člar─▒ÔÇÖn─▒ a┼čmas─▒ esnas─▒nda da g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Sar─▒kam─▒┼č ├Ân├╝nde muharebe devam ederken her iki kolordudan subaylar gerilere g├Ânderilerek civar k├Âylerde da─č─▒l─▒p kalm─▒┼č askerler toplan─▒p getirilmekteydi. Bunun i├žin ─░hsan Pa┼čaÔÇÖn─▒n verdi─či rakam o an yan─▒nda bulunan asker mevcudu idi. 26 Aral─▒kÔÇÖtan 4 Ocak tarihine kadar Sar─▒kam─▒┼č ├Ân├╝ndeki m├╝cadele, i┼čte bu gerilerden toparlanan ve par├ža par├ža cepheye g├Ânderilen askerlerle sa─članm─▒┼čt─▒r.

 

9. Kolordu Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖa 2 km mesafedeki Yukar─▒ Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖa (├çerkezk├Ây) 27 Aral─▒kÔÇÖta 300 ki┼čilik bir kuvvetle girmeye muvaffak olmu┼čtu. Ancak bu kuvvet desteklenemedi─či i├žin k├Ây├╝ takviye edilen Ruslar taraf─▒ndan ku┼čat─▒lm─▒┼č 31 Aral─▒k g├╝n├╝ne kadar sakland─▒klar─▒ evlerde m├╝cadeleye devam ettikten sonra son kalan 20-30 ki┼čilik grup Ruslara esir d├╝┼čm├╝┼čt├╝.

 

Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖa kuzeydo─čudan taarruz eden 10. Kolordu birliklerinden bir alay, 600 ki┼čilik bir kuvvetle kasabaya girmeye muvaffak olmu┼čsa da asker a├ž oldu─čundan yiyecek bulmak i├žin kasabaya da─č─▒l─▒nca takviye edilen Rus birli─či taraf─▒ndan kasaba d─▒┼č─▒na at─▒lm─▒┼čt─▒[12].

 

Esas─▒nda Sar─▒kam─▒┼č harek├ót─▒n─▒n ba┼čar─▒ ├╝midi kalmad─▒─č─▒ 31 Aral─▒kÔÇÖta ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Enver Pa┼ča ve kurmay heyeti ├žekilme karar─▒ al─▒p bunu kolordulara tebli─č etmi┼čken sonradan vazge├žerek bulunulan mevkilerde m├╝dafaa karar─▒ alm─▒┼člard─▒[13]. Bu tarihten sonra Enver Pa┼ča Ruslar─▒ as─▒l cepheden tazyik eden 11. KolorduÔÇÖnun yeti┼čmesini beklemi┼čtir. Ancak 11. Kolordu Ruslar─▒ geriye do─čru s├╝rmekte ise de kati darbeyi vuramad─▒─č─▒ndan 9 ve 10. Kolordulara yard─▒m edememi┼čtir.

 

Enver Pa┼ča 2 OcakÔÇÖta Haf─▒z Hakk─▒ÔÇÖy─▒ tu─čgeneral r├╝tbesine terfi ettirerek 9 ve 10. Kolordulardan olu┼čan "Sol Kanat Ordusu" komutanl─▒─č─▒na getirdi. 4 Ocak g├╝n├╝ Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖtan ayr─▒larak ZivinÔÇÖdeki 11. Kolordu karargah─▒na gitti.

 

4 OcakÔÇÖta taarruza ge├žen Ruslar 9. Ordu karargah─▒n─▒ basarak kolordu komutan─▒ ─░hsan Pa┼ča, Kurmay Ba┼čkan─▒ Yarbay ┼×erif Bey ve kurmay heyetinin de i├žinde bulundu─ču 106 subay 150 er esir edilmi┼čtir[14]. 10. Kolordu geri ├žekilmeye muvaffak olarak ├Ânce Bard─▒zÔÇÖa gelmi┼čti. Enver Pa┼ča, 7 OcakÔÇÖta Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼čaÔÇÖy─▒ 3. Ordu komutanl─▒─č─▒na tayin ettikten sonra 9 OcakÔÇÖta ─░stanbulÔÇÖa gitmek ├╝zere cepheden ayr─▒ld─▒.

 

10. Kolordu ve 9. KolorduÔÇÖnun enkaz─▒ kendilerini takip eden Rus kuvvetleri ├Ân├╝nde geri ├žekilerek 18 Ocak g├╝n├╝ ─░dÔÇÖi (Narman) Ruslara b─▒rakt─▒lar. Cephede Rus ordusu kar┼č─▒s─▒ndaki 11. Kolordu da K├Âpr├╝k├Ây hatt─▒na kadar geri ├žekildi.

 

B├Âylece 19 OcakÔÇÖta her iki taraf Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ ├Âncesindeki mevkilerine d├Ânm├╝┼č oldu.

 

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ asl─▒nda tatbik kapasitesi y├╝ksek uygulanabilir bir pland─▒. Yap─▒lan ele┼čtirilerden biri bu harek├ót─▒n k─▒┼č aylar─▒nda yap─▒lmas─▒na y├Âneliktir. Bu ele┼čtiri do─čru de─čildir zira bask─▒n niteli─či ta┼č─▒yan harek├ót─▒n ├Âz├╝nde d├╝┼čman─▒n beklemedi─či bir zaman ve yerden yap─▒lmas─▒ hususu yatmaktad─▒r. Harek├ót─▒ planlayanlar da ├Ânlerindeki arazinin karlar alt─▒nda ve zorlu bir yol oldu─čunu biliyordu. Harek├ót─▒n bask─▒n niteli─či ta┼č─▒mas─▒ i┼čte b├Âyle bir mevsimde T├╝rk ordusunun b├Âylesine c├╝retk├ór bir harekete giri┼čebilece─čini Ruslar─▒n d├╝┼č├╝nmeyecek olmas─▒yd─▒.

 

Nitekim Sar─▒kam─▒┼čÔÇÖ─▒ anlatan Rus yazarlardan Maslofski T├╝rk ordusunun Sar─▒kam─▒┼č Muharebesini kazanmalar─▒na ramak kald─▒─č─▒n─▒ itiraf etmi┼čtir[15]. Ruslar harek├ót─▒n bir ku┼čatma plan─▒ oldu─čunu anlad─▒klar─▒nda Kafkas Cephesi komutan─▒ Mi┼člayefski panik halinde geri ├žekilme emri vermi┼čti bile. ┼×unu s├Âyleyebiliriz ki ┼čayet ilk yap─▒lan plan uygulansayd─▒ ve k─▒sa yoldan Rus cephe hatt─▒n─▒n arkas─▒ ku┼čat─▒lsayd─▒ harek├ót ba┼čar─▒l─▒ olurdu.

 

 

 

├ľn├╝m├╝zdeki hafta yay─▒nlanacak II.B├Âl├╝m'de:

 

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ Neden Ba┼čar─▒s─▒z Oldu?

Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒'nda Do─čru Bilinen Yanl─▒┼člar

 

 

 



[1] K├óz─▒m Karabekir, ─░stiklal Harbimizde Enver Pa┼ča ve ─░ttihat Terakki Erk├ón─▒, Tekin Yay─▒nevi, ─░stanbul 1990, s. 144.

[2] A.g.e, s. 147

[3] A.g.e, 145

[4] A.g.e, s. 77 ve 207

[5] Kress von Kressenstein, Son Ha├žl─▒ Seferi; Kuma G├Âm├╝len ─░mparatorluk, Yeditepe yay─▒nevi, ─░stanbul 2007, s. 22.

[6] ┼×erif (─░lden), Sar─▒kam─▒┼č, T. ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay., ─░stanbul, 1999, s. 115.,

[7] Selahattin, Kafkas Cephesinde 10. Kolordunun Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n Ba┼člang─▒c─▒ndan Sar─▒kam─▒┼č Muharebelerinin Sonuna Kadar Olan Harek├ót─▒, Genelkurmay ATASE Yay─▒nlar─▒, Ankara 2006, s.73.

[8] Fevzi ├çakmak, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Do─ču Cephesi, Genelkurmay Bas─▒mevi, Ankara 2005, s.12-13

[9] Fevzi ├žakmak, a.g.e, s.48.

[10] A.g.e, s. 51

[11] Selahattin, a.g.e, s.152

[12] Fevzi Çakmak, a.g.e, s.57.

[13] Yarbay Guse, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Kafkas CephesiÔÇÖndeki Muharebeler, ├çev. Yarbay Hakk─▒, Genelkurmay ATASE Yay─▒nlar─▒, Ankara 2007, s.51. (Bu bilgiyi GuseÔÇÖnin kitab─▒n─▒ Almancadan ├ževiren Yarbay Hakk─▒ Bey, Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒ ile alakal─▒ b├Âl├╝me yazd─▒─č─▒ a├ž─▒klama k─▒sm─▒nda vermektedir. Geri ├žekilme emrinin yaz─▒l─▒p sonradan iptal edilmesine bizzat ┼čahit olmu┼čtur).

[14] Birinci D├╝nya HarbiÔÇÖnde T├╝rk Harbi, Kafkas Cephesi 3. Ordu Harek├ót─▒, Genelkurmay Bas─▒mevi, Ankara 1993, c. I, s. 513.

[15] Fevzi Çakmak, a.g.e, s. 64.


  27185 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

8290_Burakn ├ťnsal 09-12-2015, 12:48:41
Sava┼čta sadece iki sonu├ž vard─▒r ya kazm─▒┼čs─▒nd─▒r ya kaybetmi┼čsindir, benim g├Âr├╝┼č├╝me g├Âre Enver Pa┼čan─▒n sava┼č karar─▒ almas─▒ mant─▒ks─▒zcayd─▒, e─čer iyi bir komutan olsayd─▒ bask─▒lara ra─čmen sava┼ča girmemeye ├žaba g├Âsterebilirdi. Ayr─▒ca Iraktan askerleri haz─▒rl─▒ks─▒z bir ┼čekilde Erzurum kadar a├ž, susuz,yorgun bir ┼čekilde y├╝r├╝tmek ve Sar─▒kam─▒┼čta o iklim ┼čartlar─▒nda sava┼čta savunma yerine taarruz karar─▒ almak b├╝y├╝k risktir. Yan─▒ ┼č├Âyle bir bakarsak kar─▒n, buzun i├žinde b├╝y├╝m├╝┼č Ruslar ve hayatlar─▒nda kar g├Ârmemi┼č Irak cephesinden gelen askerlerimiz sonucun facia olmas─▒ muhtemel. Yanl─▒┼č─▒m varsa affola.
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)