Popüler Bir Muamma: Çanakkale'de Kimyasal Silah Kullanıldı mı?-2 (Ozan Bodur )

Tarih: 08/02/2009   /   Toplam Yorum 8   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 13155

Ozan Bodur, makalesinin ikinci b├Âl├╝m├╝nde ├çanakkaleÔÇÖde kimyasal silah kullan─▒m─▒yla ilgili tart─▒┼čmalara de─činiyor. Kara harekat─▒ ba┼člad─▒─č─▒nda gerek Osmanl─▒ H├╝k├╝metinin gerekse ─░ngilizlerin birbirlerine kar┼č─▒ kimyasal silah kullanaca─č─▒na dair ku┼čkular besledi─čini belirten Bodur , Hilal-i Ahmer CemiyetiÔÇÖnin 40000 adet gaz maskesi yap─▒p orduya verdi─čini yaz─▒yor. ─░ngiliz h├╝k├╝meti ise seferin sonlar─▒na do─čru ├çanakkaleÔÇÖye kimyasal silah g├Ândermi┼č , hatta General Birdwood ÔÇťYar─▒madadan ├žekilmemiz durumunda e─čer r├╝zg├ór da uygun olursa savunma ama├žl─▒ gaz kullan─▒m─▒, ├Ârne─čin Sedd├╝lbahirÔÇÖden en son ├žekilen birliklerin korunmas─▒ i├žin ├žok b├╝y├╝k bir taktik avantaj sa─člayabilirÔÇÖÔÇŁ demi┼čti. ChurchillÔÇÖin s├Âzleri daha ilgin├žtir: ÔÇśÔÇÖÔÇŽEminim ki T├╝rklere kar┼č─▒ gaz kullan─▒m─▒na kar┼č─▒ var olan yersiz ├Ânyarg─▒lar art─▒k sona erecektir. T├╝rklerin Ermeni soyk─▒r─▒m─▒ ve binlerce askerimizin kay─▒p olmas─▒na ra─čmen; ger├žek anlamda hi├žbir askerin Gelibolu Yar─▒madas─▒nda esir d├╝┼čmemi┼č olmas─▒ ger├že─či bu konuda ki yanl─▒┼č duygular─▒ ortadan kald─▒rmal─▒d─▒r. Zira bu sadece kendi askerlerimizin hayat─▒na mal olmaktad─▒r.ÔÇÖÔÇÖ G├Âr├╝len o ki; ─░ngilizler ├Âzellikle ├žekilme d├Ânemine yak─▒n zamanda ├çanakkaleÔÇÖde kimyasal silah kullan─▒m─▒n─▒ ciddi ciddi d├╝┼č├╝nm├╝┼člerdi.

 

Evet, birinci b├Âl├╝mde Kimyasal silah ve sava┼č─▒n tan─▒m ve tarif ve ├že┼čitleri ile tarihte ve 1.D├╝nya Sava┼č─▒ s├╝recinde kullan─▒m─▒n─▒ anlatmaya ├žal─▒┼čt─▒k, peki, tarihin ilk kara-deniz-hava ortak harek├ót─▒ olan Gelibolu Muharebelerinde Kimyasal Gaz kullan─▒ld─▒ m─▒, ana sorumuz bu ve biz ┼čimdi ona yo─čunla┼č─▒yoruzÔÇŽ

 

Son y─▒llarda her ├çanakkale ┼×ehitleri Haftas─▒ yakla┼čt─▒─č─▒nda (g├Âreceksiniz bu sene de de─či┼čmeyecek) ├╝zerinde en ├žok ┼či┼čirme haber yap─▒lan konulardan biri olan bu mesele; baz─▒ yazar ve gazeteciler taraf─▒ndan 90ÔÇÖl─▒ y─▒llardan sonra s├╝rekli ─▒s─▒t─▒larak g├╝ndemimize sokulmaktad─▒r. Kald─▒ ki bu haberler sadece g├╝ya ─░tilaf Devletlerinin T├╝rklere zehirli gaz atmas─▒yla da s─▒n─▒rl─▒ de─čildir. Masa ba┼č─▒ senaryolar─▒na g├Âre; Churchill ÔÇťT├╝rkler insan de─čildirÔÇŁ diyerek (─░ngiliz yetkililerin insanl─▒k su├žudur demesine ra─čmen)  zehirli gaz att─▒rm─▒┼čt─▒r. Ancak o g├╝n, r├╝zg├ór─▒n farkl─▒ y├Ânden esmesiyle Osmanl─▒ g├╝├žleri bu gazdan etkilenmemi┼čtir. Sonras─▒n da Almanlar bize de zehirli gaz vermi┼čler ancak, biz atmam─▒┼č─▒z, zaten ─░tilaf Devletleri askerleri de T├╝rkler mert sava┼č─▒r diye da─č─▒t─▒lan gaz maskelerini bile takmam─▒┼člard─▒rÔÇŽ

 

 

─░ddialar bunlar ┼čimdi de ger├žekleri g├ÂrelimÔÇŽ

 

 

Neden D├╝nya Sava┼č─▒?  Bir Mecburiyet mi Yoksa Asr─▒n Hatas─▒ m─▒?

 

─░ki Alman sava┼č gemisi Goeben ve Breslau, A─čustos 1914 ba┼č─▒nda AkdenizÔÇÖde ─░ngiliz kuvvetleri taraf─▒ndan takibe al─▒nm─▒┼čt─▒.  ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖna do─čru ilerleyen gemilere Osmanl─▒ taraf─▒ giri┼č izni vermezse arkadan yeti┼čen ─░ngiliz filosu ile karasular─▒m─▒zda bir deniz sava┼č─▒ cereyan etmesi i├žten bile de─čildi. Arkadan bir yard─▒mda beklenmedi─čine g├Âre Alman gemilerine iki se├ženek kalm─▒┼čt─▒; ya teslim olacaklard─▒ ya da imha edileceklerdiÔÇŽ S─▒k─▒┼čan Almanlara 9 A─čustosÔÇÖta Said Halim Pa┼ča ├žok parlak (!) bir ├ž├Âz├╝m ├Ânermi┼čti;Gemiler, D├╝nya kamuoyuna kar┼č─▒ sat─▒n al─▒nm─▒┼č gibi bir g├Âr├╝nt├╝ ├žizilecek, Almanlar─▒n eli rahatlat─▒lacak Ayn─▒ zamanda ─░ngilizlere sipari┼č edilip paras─▒ ├Âdendi─či halde ChurchillÔÇÖin g├╝venlik ┼čartlar─▒n─▒ ├Âne s├╝ren bahanesi ile el konulan Sultan Osman ve Re┼čadiye gemilerinin ├Âc├╝ ─░ngilizlerden al─▒nm─▒┼č olacakt─▒ÔÇŽAlmanlar─▒n bu parlak fikri kabul etmesinin sebebi ├Âne s├╝r├╝len senaryonun Alman Genel Kurmay─▒na ait b├╝y├╝k plan─▒n bir par├žas─▒ oldu─čundan m─▒ yoksa ┼čartlar─▒n uygunlu─čundan m─▒ kaynakland─▒─č─▒n─▒ net bi├žimde ├Â─črenemesek de bildi─čimiz Yavuz ve Midilli ad─▒n─▒ alan gemilerin Osmanl─▒ Deniz Kuvvetlerine d├óhil oldu─čudur.D├óhil olmu┼čtur olmas─▒na ama bahriyemizde bu son model gemileri kullanacak teknik eleman bulunmad─▒─č─▒ndan(!)..Alman m├╝rettebata bir fes giydirilerek ┼čip┼čak Osmanl─▒ yap─▒l─▒vermi┼člerdi.  Bunun ├╝zerine Churchill, 1 Eyl├╝lÔÇÖde T├╝rkiyeÔÇÖye sald─▒r─▒ planlar─▒na ba┼člamak i├žin kabineden yetki ald─▒. ├ľncelikli ama├ž, ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖndan ├ž─▒kmas─▒ durumunda iki geminin bat─▒r─▒lmas─▒yd─▒.(77)

Gemideki Alman m├╝rettebat─▒n varl─▒─č─▒ ─░ngilizleri her ge├žen g├╝n ├žileden ├ž─▒kartm─▒┼čt─▒. Asl─▒nda yap─▒lan bu son hamle Osmanl─▒lar─▒n tarafs─▒zl─▒klar─▒n─▒ yitirdikleri anlam─▒na geliyordu. Do─črusu da buydu. ─░ttihat├ž─▒ grup m├╝ttefiklerini ├žoktan se├žmi┼čti ama ├žakt─▒rmak istemiyorlard─▒. Sadrazam─▒ devre d─▒┼č─▒ b─▒rakarak Almanlarla gizlice anla┼čan Enver Pa┼ča, inisiyatifi tamamen ele ge├žirmi┼č, Liman Von SandersÔÇÖe ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ kapatma ve may─▒n d├Â┼čeme emrini vermi┼čti. ─░ngiltere yine de sabrediyor, sava┼č a├žm─▒yordu. (78)

 ├ľte yandan Almanlar iki sava┼č gemilerini kaybetmi┼č ama Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni sava┼ča ├žekmeyi ba┼čaramam─▒┼člard─▒. Asl─▒nda Enver Pa┼ča ve arkada┼člar─▒n─▒n hedefinde, ─░ngiltere de─čil, Rusya vard─▒. Bu ezel├« d├╝┼čman─▒m─▒z─▒ ├ž├Âkertmek ve Alman-Rus sava┼č─▒n─▒n cephesini yaymak i├žin d├╝─čmeye bas─▒lmas─▒ gerekiyordu. Peki kim basacakt─▒ d├╝─čmeye? Tabi├« ki ─░ttihat├ž─▒lar─▒n ├ž─▒lg─▒n ismiÔÇŽ EnverÔÇŽ9 EkimÔÇÖde Alman B├╝y├╝kel├žisi WangenheimÔÇÖa, sava┼ča girilmesi hususunda MeclisÔÇÖin deste─čini arkas─▒na ald─▒─č─▒ teminat─▒n─▒ verirken g├Âr├╝yoruz onu. Ekim ortas─▒nda sava┼ča gireceklerini de ekliyordu s├Âzlerine. Ancak k├╝├ž├╝k bir ayr─▒nt─▒da ekliyorduÔÇŽ Ordunun mal├« deste─če ihtiyac─▒ vard─▒. Yani Almanlardan kesenin a─čz─▒n─▒ a├žmalar─▒n─▒ istiyordu. 11 EkimÔÇÖde ─░ttihat├ž─▒ liderler, Enver taraf─▒ndan ikna edilmi┼č, 2 milyon alt─▒n lira geldi─či takdirde Almanlar─▒n saf─▒nda sava┼ča girebilecekleri bildirilmi┼čti. Alt─▒nlar gelmi┼č ama nas─▒l olmu┼čsa bu arada Talat Pa┼ča karar─▒ndan caym─▒┼čt─▒. Ancak ─░ngilizler sald─▒r─▒rsa sava┼ča girecek, aksi takdirde tarafs─▒zl─▒klar─▒n─▒ koruyacaklard─▒. O durumda bile Enver ve ikna etti─či Cemal Pa┼čalardan ba┼čka kimse sava┼ča girme riskini ├╝stlenmek istemiyordu. Enver Pa┼ča, Almanlar nezdinde itibar─▒n─▒ yitirme tehlikesiyle burun buruna gelmi┼čti. Kariyerinin ÔÇśÔÇÖkader an─▒ÔÇÖÔÇÖkar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalan Enver, verdi─či gizli emirlerle Donanmay─▒ KaradenizÔÇÖe ├ž─▒karm─▒┼čt─▒ÔÇŽ Ate┼č a├žma emrinin kim taraf─▒ndan verildi─či bug├╝ne kadar ├ž├Âz├╝lememi┼č olmakla birlikte muhtemelen SouchonÔÇÖun AlmanyaÔÇÖdan ald─▒─č─▒ talimat ├╝zerine -T├╝rkleri sava┼ča girmek mecburiyetinde b─▒rakmak i├žin- 28 EkimÔÇÖde Sivastopol ve Odessa limanlar─▒ bombaland─▒. Buna cevap olarak Rusya 2 Kas─▒mÔÇÖda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne sava┼č a├žt─▒. Ve ├çanakkale a├ž─▒klar─▒nda bekleyen ─░ngiliz gemileri ertesi g├╝n LondraÔÇÖdan bombard─▒mana ba┼člama emrini ald─▒lar. Tarihler 3 Kas─▒m 1914ÔÇÖ├╝ g├Âsteriyordu. (79)Ve Osmanl─▒ art─▒k Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda taraf olmu┼čtuÔÇŽ

EvetÔÇŽ ─░├žinde; toplamda 80.000ÔÇÖe yak─▒n ┼čehit,100.000ÔÇÖin ├╝zerinde yaral─▒, g├Ân├╝ll├╝ teslim olanlarla birlikte 20.000ÔÇÖin ├╝zerinde esir verdi─čimiz, binlerce askerimizin ak─▒betinin me├žhul oldu─ču, ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n da bulundu─ču, Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ denilen k─▒yamet, ├╝lkeyi virana ├ževirdikten sonra 2 Kas─▒m 1918 gecesi bir Alman torpidosuna binerek ka├ž─▒p giden ─░ttihat├ž─▒lar─▒n ┼č─▒mar─▒k ├žocu─ču EnverÔÇÖin ├╝st├╝n gayretleri(!)  nihayetinde ba┼č─▒m─▒za gelmi┼čti..Ne biz bu sava┼ča girmeye mecburduk ne de binlerce askerimizi kaybetmeyeÔÇŽ Bug├╝n ÔÇśÔÇÖBiz Sava┼čmaya Mecbur muydukÔÇÖÔÇÖdiye ge├žmi┼če sordu─čumuzda, maalesef tarihin bize verdi─či cevap; Hay─▒rÔÇÖd─▒r!

Bakmay─▒n siz, ÔÇśÔÇÖ─░yi yeti┼čmi┼č ak─▒ll─▒ bir ─░ngiliz centilmeniÔÇÖÔÇÖ (80) olan ─░ngiliz El├ži Sir Louis Mallet, ─░ttihat ve Terakki y├Ânetimini defalarca uyarm─▒┼čt─▒r.Sadece EnverÔÇÖi de de─čil sava┼č yanl─▒s─▒ t├╝m bakanlara,Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ├žok g├╝├ž durumda bulundu─čunu,Balkan Sava┼č─▒ndan yeni ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒,bu tipte bir sava┼č─▒ kald─▒racak durumunun asla olmad─▒─č─▒n─▒ yollar─▒n─▒ a┼č─▒nd─▒rd─▒─č─▒ Bab-─▒ Ali de g├Ârd├╝─č├╝ her yetkiliyi anlatm─▒┼čt─▒r.Sadece O da de─čil..Rus El├žisi Giers,Frans─▒z Bompard da ayn─▒ ┼čekildeÔÇŽHatta buras─▒ ├žok ilgin├žtir,A─čustos ay─▒n─▒n sonlar─▒na do─čru Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n sava┼č─▒ b─▒rak─▒p tarafs─▒z kalmas─▒ durumunda;ÔÇÖÔÇÖ─░ngiltere,Fransa ve RusyaÔÇÖn─▒n Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čunu her t├╝rl├╝ sald─▒r─▒dan koruyacaklar─▒ÔÇÖÔÇÖ g├╝vencesini de vermi┼člerdi. Ama nafileÔÇŽ Wilhelmstrasse (Alman D─▒┼č ─░┼čleri ) taraf─▒ndan, T├╝rkleri pohpohlamak, Almanya ad─▒na g├Âzlerini boyamak ve onlar─▒ b├╝y├╝lemek, b├Âylelikle ufukta Alman Ordusunun ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ve teknolojik fark─▒ d─▒┼č─▒nda bir ┼čey g├Ârmemelerini sa─člamakla g├Ârevlendirilen Alman El├ži Wangenheim maalesef tarihini g├Ârevini yerine getirmi┼čti; T├╝rkler art─▒k D├╝nya Sava┼č─▒nda bir taraf te┼čkil ediyorlard─▒ÔÇŽ(81)

Yollar ├çanakkaleÔÇÖye ├ç─▒k─▒yorÔÇŽ

3 Kas─▒m 1914 de Gelibolu da cereyan eden ─░ngiliz bombard─▒man─▒n─▒n hususi bir ├çanakkale Operasyonu ile alakas─▒ yoktu. Bu hareket bo─čaza kar┼č─▒ haz─▒rlanm─▒┼č bir h├╝cum tertip plan─▒ndan de─čil istihk├ómlar─▒n silahland─▒r─▒lmas─▒na ait bilgileri yoklama g├╝d├╝s├╝nden ileri geliyordu.

├çanakkale Bo─čaz─▒na kar┼č─▒ yap─▒lacak taarruz meselesi bu sald─▒r─▒dan ├╝├ž hafta sonra hen├╝z yeni olu┼čturulmu┼č olan Harp Meclisinin ilk toplant─▒s─▒nda sava┼č─▒n idaresinden sorumlu ├╝st d├╝zey yetkililer ve bakanlar taraf─▒ndan ilk defa tart─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒. M─▒s─▒r ile S├╝vey┼č Kanal─▒ konusundaki tedbirlerin tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ bir anda Deniz Bakan─▒ W.Churchill, bu hedefe varman─▒n en uygun yolunun ├çanakkale Bo─čaz─▒na ger├žekle┼čtirilecek bir askeri harek├ót oldu─čunu ifade etmi┼čti. Bu resmi bir a─č─▒zdan ├çanakkale Bo─čaz─▒na ger├žekle┼čtirilecek harek├ót─▒n ilk sinyali idi. Yine ChurchillÔÇÖe g├Âre bu hareketin hedefini bar─▒┼č ┼čartlar─▒n─▒ ─░stanbulÔÇÖa dikte ettirmek olarak a├ž─▒klam─▒┼č ve buna benzer birka├ž proje daha ├Âne s├╝rm├╝┼č ancak hi├ž biri uygun g├Âr├╝lmemi┼čti. Lakin Aral─▒k 1914ÔÇÖÔÇÖ├╝n sonuna do─čru durum de─či┼čmi┼čtiÔÇŽ(82) Birinci b├Âl├╝mde belirtti─čimiz gibi Bat─▒ Cephesi tam bir k├Ârd├╝─č├╝me d├Ânm├╝┼čt├╝, Siperlerinde bu k├Ârd├╝─č├╝m├╝ kabul etmek istemeyen sava┼č kurmaylar─▒ Bat─▒ Cephesinde ki bu ├Âl├╝m kilidini k─▒rmak i├žin pratik taktiklerin yer ald─▒─č─▒ yani fikirler ├Âne s├╝r├╝yorlard─▒. ├ľrne─čin ─░ngilizlerin me┼čhur 1915 Gelibolu Askeri Harek├ót─▒ÔÇÖn─▒n alt─▒nda yatan en m├╝him sebeplerden biri de bu kilidi k─▒rmakt─▒. Hem RusyaÔÇÖya yard─▒m getirmi┼č olacaklard─▒ hem de Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ y─▒k─▒p ├Ânlerini a├žacaklard─▒.(83) Bu plan─▒ asl─▒nda bir├žok askeri kural─▒ ihlal ederek haz─▒rl─▒ks─▒z geldikleri 18 Mart Deniz Harek├ót─▒nda devreye sokmu┼člard─▒ ancak sonu├ž hezimet olmu┼čtuÔÇŽ ┼×imdi, yeni umut Kara Harek├ót─▒ idiÔÇŽ

 

 

├çanakkale Kara Harek├ót─▒ bir rastlant─▒ olarak Almanlar─▒n 22 Nisan 1915 de tarihi Ypres kasabas─▒nda gaz kullanmas─▒ndan ve Avrupa Kamuoyunun kimyasal silahlar─▒n so─čuk y├╝z├╝ ile tam olarak tan─▒┼čmas─▒ndan ├╝├ž g├╝n sonra 25 Nisan 1915 de ba┼člam─▒┼čt─▒. Bu beklenen bir geli┼čme de─čildi ├ž├╝nk├╝ Bat─▒ Cephesinde d├╝┼čmanlar─▒na ├Âl├╝mlerden ├Âl├╝m be─čendiren Almanlar─▒n kimyasal gaz teknolojisine hi├žbir Avrupa g├╝c├╝ ula┼čam─▒yordu. Olay─▒n ┼ča┼čk─▒nl─▒─č─▒n─▒ ├╝zerinden tam atamayan ─░ngiliz ─░stihbarat─▒, ─░ttifak Devletlerinin kimyasal gaz sevk─▒yat─▒ ve haz─▒rl─▒klar─▒ konusunda bilgi toplamaya ba┼člam─▒┼čt─▒ ki Almanlar─▒n T├╝rklerin sair cephelerde kullanmas─▒ i├žin ─░stanbulÔÇÖa kimyasal silah sevk─▒yat─▒nda bulundu─ču haberi ─░ngiliz Genel Kurmay─▒na ve Kabinesine ivedi bir ┼čekilde g├Ânderilmi┼čti. Olay tam bir bomba etkisi yapm─▒┼čt─▒. Osmanl─▒lar─▒n ├çanakkale de Kimyasal Gaz kullanabilme ihtimalini Gelibolu Harek├ót─▒n─▒n sonu olarak de─čerlendiren ─░ngiliz kurmaylar─▒ olduk├ža tedirgin olmu┼čtu. (84)

 

 

 

ChurchillÔÇÖin M├╝thi┼č Fikri;ÔÇÖÔÇÖT├╝rklere Kar┼č─▒ Kimyasal Gaz Kullanal─▒m!ÔÇÖÔÇÖ

 

Londra da Amirallik Birinci Lordu olan Winston Churchill, konuyu bamba┼čka bir boyuta ta┼č─▒yarak ilk etapta Almanlara kar┼č─▒ kesinlikle bir misillemenin yap─▒lmas─▒ fikrini ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝. OÔÇÖnu bu denli sivri ve keskin g├Âr├╝┼člere iten ┼čey Gelibolu da ya┼čanacak bir hezimeti siyasi kariyerinin sonu olarak g├Ârmesiydi. (85)

 

Bat─▒ Cephesi bir kilidi and─▒r─▒yordu ve bu kilidi a├žacak anahtar, Gelibolu da kazan─▒lacak bir zaferdi. Churchill bu anahtar─▒ elde edecek tek ┼čey olarak kar┼č─▒ kimyasal gaz sald─▒r─▒s─▒n─▒ g├Âr├╝yordu. Bunun i├žin ├çanakkale Bo─čaz─▒nda ki ─░tilaf Devletleri Donanmas─▒ ─░kinci Komutan─▒ de RobeckÔÇÖe ve General Ian HamiltonÔÇÖa T├╝rklerin b├╝y├╝k ihtimalle kullanacaklar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ kimyasal gaz konusunda uyan─▒k olmalar─▒ hususunda bir telgraf g├Ândermi┼čti. May─▒s 1915ÔÇÖin ortalar─▒nda ChurchillÔÇÖin bu mesaj─▒n─▒ alan General Hamilton gayet tedirgin olmu┼čtu. Sava┼č y─▒llar─▒nda i┼čaret parma─č─▒n─▒ uzatt─▒─č─▒ y├╝z binlerce ─░ngiliz askerini etkilemesi ile tan─▒nan K─▒tchenerÔÇÖdan bol miktarda gaz maskesi ve en az misilleme yapacak kadar kimyasal silah istemi┼čti ancak bu iste─čin alt─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝ not m├╝himdi;ÔÇÖÔÇÖT├╝rklere kar┼č─▒ b├Âyle bir silah─▒ kullanmak gibi bir hataya d├╝┼čmeyece─čim!ÔÇÖÔÇÖ  

 

 

─░ngiliz Sava┼č kabinesi bu mesaja hemen yan─▒t vermi┼čti; 50.000 gaz maskesi g├Ânderilmesi kabul edilmi┼č fakat kimyasal silahlar─▒ kullanmalar─▒ndan dolay─▒ ─░ngiliz bas─▒n─▒ taraf─▒ndan yerden yere vurulan Alman y├Ânetimine g├Âsterilen tepkilerden dolay─▒ kimyasal silah g├Ânderme fikrine so─čuk bakm─▒┼člard─▒. E─čer Almanlar ya da Osmanl─▒lar ├çanakkale de b├Âyle bir silah─▒n ilk kez ─░ngilizler taraf─▒ndan kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ ortaya koyacak olurlarsa ─░ngiliz ahlaki de─čerlerinin de sorgulanaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼člerdi. (86)Churchill net ve ─▒srarc─▒yd─▒ ├çanakkale Sava┼člar─▒nda ─░tilaf Devletlerine yeniden ve g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde h├╝cum imk├ón─▒ verece─činin d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ bu silahlar─▒n kullan─▒lmas─▒n─▒ a├ž─▒k├ža istiyordu. K─▒tchener ├žekingendi ancak Hamilton bu b├Âyle bir silah─▒n kullan─▒lmas─▒n─▒n ─░ngilizlerin ─░slam D├╝nyas─▒nda ki Prestijini sarsaca─č─▒ndan dolay─▒ a├ž─▒k├ža istememektedir. (87)

 

GeliboluÔÇÖda Kimyasal Gaz Dedikodular─▒ÔÇŽ

 

 

├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n kimyasal boyu ─░ngiliz Bakanlar kurulunda ilk kez 1915 Haziran ay─▒nda tart─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒. Bu toplant─▒dan ├çanakkale de bulunan Akdeniz Sefer Kuvvetleri i├žin bir kimyasal sald─▒r─▒ g├╝c├╝ yaratma projesine onay ├ž─▒kmamas─▒n─▒n en m├╝him nedeni yukar─▒da s├Âz eti─čimiz g├Âr├╝┼č ayr─▒l─▒klar─▒yd─▒.

 

 

Ancak Kara ├ç─▒karmalar─▒n─▒n ilk aylar─▒nda olay─▒n boyutu gelen istihbarat bilgileri ile olduk├ža de─či┼čecekti. ├ľzellikle ─░ngilizlerin m├╝ttefiki olan Rus ajanlar ve ─░ngiliz istihbarat─▒n─▒n yeni olu┼čturdu─ču Akdeniz ┼×ubesi ajanlar─▒ taraf─▒ndan g├Ânderilen bilgiler olduk├ža kayg─▒ vericiydi. ─░stihbarat ┼×ubelerinin ├žal─▒┼čma ofislerine d├╝┼čen son bilgilere g├Âre Alman Kimyasal Silah uzmanlar─▒ ─░stanbulÔÇÖa gelmi┼č ve kimyasal sava┼č haz─▒rl─▒klar─▒na ├žoktan ba┼člam─▒┼člard─▒. Hatta T├╝rk Sava┼č Muhabirlerinin yapt─▒klar─▒ haberlere g├Âre bu uzanmalar kanal─▒yla ─░stanbulÔÇÖa getirilen kimyasal silahlar ├žoktan Gelibolu Yar─▒madas─▒na ula┼čm─▒┼čt─▒ bileÔÇŽ (88)

 

 

 

Bu haberler ve s├Âylentiler May─▒s-Haziran-Temmuz  1915 de Avrupa ve Osmanl─▒ bas─▒n─▒nda ├že┼čitli dedikodular─▒n ├ž─▒kmas─▒na neden olmu┼čtu. ─░ngilizler Almanlar─▒n T├╝rklere sald─▒r─▒ i├žin gaz verdi─čini iddia ediyor, hatta b├Âyle bir sald─▒r─▒ i├žin faal haz─▒rl─▒klar bile yap─▒yordu. (89)

 

 

 Osmanl─▒ bas─▒n─▒ ve Osmanl─▒ Devleti de ─░ngilizlerin ├çanakkale de kimyasal gaz olarak alg─▒lad─▒klar─▒ muhnik (bo─čucu) gaz kulland─▒─č─▒n─▒ iddia ediyordu. Bu sadece bas─▒na de─čil devletin resmi yaz─▒┼čmalar─▒na ve politikalar─▒na da yans─▒yordu.

 

Mesela; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Atina B├╝y├╝kel├žili─či 21 Haziran 1915 tarihli telgraf ile ─░tilaf Devletlerinin ├çanakkale de bo─čucu gazlardan (muhnik) olu┼čan mermiler kulland─▒─č─▒ istihbarat─▒n─▒ Osmanl─▒ Devleti D─▒┼č ─░┼čleri Bakanl─▒─č─▒na bildirmi┼čti. (90) Osmanl─▒ Bas─▒n─▒ da sadece Kimyasal Gaz konusunda de─čil ─░tilaf Devletlerinin hukuk d─▒┼č─▒ olarak d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ davran─▒┼člar─▒ konusunda da s─▒kl─▒kla haber yap─▒yordu. ├ľrne─čin Tanin Gazetesi 13 A─čustos 1915 de ─░tilaf Devletlerine ait Hava Kuvvetleri taraf─▒ndan Ar─▒burnuÔÇÖn da ki Osmanl─▒ Hastanesinin 12 mermi ile bombalanmas─▒n─▒ k├Â┼česine ta┼č─▒m─▒┼čt─▒. (91)

 

4 Temmuz 1915 tarihli olup Kararg├óh-─▒ Umumi ─░stihbarat ┼×ubesi M├╝d├╝r├╝ Erkan-─▒ Harb Binba┼č─▒s─▒ Seyfi imzas─▒ ta┼č─▒yan belge de ─░tilaf Devletlerinin ├çanakkale de ye┼čilimsi renk ta┼č─▒yan fena kokulu bo─čucu gazlar kulland─▒─č─▒ kamuoyuna duyuruluyordu. (92) Osmanl─▒ Devleti bu tipte raporlar─▒n ├žo─čalmas─▒ sonucunda bu olay─▒ Uluslararas─▒ arenada protesto etmi┼čtiÔÇŽ(93)

 

Ancak bu iddialar ─░ngiltere Sava┼č Bakanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan reddediliyordu.(94)Do─črusu da buydu ├ž├╝nk├╝ Haziran-Temmuz 1915 d├Âneminde ─░ngilizlerin elinde ├çanakkale de kullanabilecekleri kimyasal silahlar yoktu...

 

Bu raporlar tamamen d├Ânemin Osmanl─▒ Sava┼č Bakanl─▒─č─▒n─▒n ve toplumunun kimyasal gaz konusunda yeterli bilgiye ve donan─▒ma sahip olmamas─▒ndan kaynaklan─▒yordu. ├çe┼čitli resmi belge, rapor, incelemeler ve bas─▒nda yer alan yaz─▒larda niteli─či muhnik gaz (bo─čucu gaz) olarak belirtilen ┼čey asl─▒nda bir kimyasal gaz de─čildi. Bunlar; d├╝┼čman bombard─▒man─▒ndan sonra patlay─▒c─▒lar─▒n i├žinde bulunan ola─čan gazlard─▒. Sar─▒ ve ye┼čil renkte olan bu gazlar hava de─či┼čim ve dola┼č─▒m─▒n─▒n az oldu─ču yerlerde havadan a─č─▒r olduklar─▒ i├žin yere ├ž├Âk├╝yor ve siperler ile sava┼č─▒n cereyan etti─či derin yar─▒k ve vadilerde do─čaya temas ederek yap─▒┼č─▒yordu. Sava┼č─▒n cereyan etti─či baz─▒ noktalarda bombard─▒man ve patlamalar o kadar ┼čiddetli idi ki patlay─▒c─▒lardan ├ž─▒k─▒p sar─▒ ve ye┼čil renkte olan bu gazlar yo─čun olmalar─▒ndan dolay─▒ i├žeriklerinde ki sar─▒ ve ye┼čil dumanlarla ├ž├Âkt├╝kleri yerleri boyayabiliyorlard─▒. ├çanakkale de Kimyasal Gaz kulland─▒─č─▒n─▒ iddia eden baz─▒ tarih├žilerin ├Âne s├╝rd├╝kleri ├Ârneklerden biri olan Milli Ajans muhabiri Cemil Hakk─▒ BeyÔÇÖin 22 Ocak 1916 tarihinde ÔÇťSava┼č─▒n Ard─▒ndan ├çanakkaleÔÇÖden MektupÔÇŁ ba┼čl─▒─č─▒yla kaleme ald─▒─č─▒ makalede ┼ču ifadelere yer vermi┼čtir: (95)

  

 

ÔÇťÔÇŽ Bu ate┼č sahas─▒n─▒n ve siperlerimizin ├žo─čunlu─čunda koyu pasl─▒ sar─▒, ye┼čilimsi lekelere tesad├╝f olunuyorÔÇŽ Bunlar d├╝┼čman─▒n att─▒─č─▒ bo─čucu gazl─▒ mermilerden meydana gelmi┼čtir. Siper hatlar─▒n─▒n g├Âz├╝mle g├Ârebildi─čim uzun s├╝re de hep ay─▒ lekeler var. Bu bo─čucu gazlar ihtimal ki havan─▒n cereyan─▒ndan ziyade lekesinden pek ├žok insan bo─čulmam─▒┼č ise de kustuklar─▒ ve bay─▒ld─▒klar─▒ olmu┼čtur.

  

 

ÔÇťÔÇŽ ─░ngilizleri medeni harpten uzakla┼čt─▒ran bu kimyasal gaz─▒ kullanmalar─▒ belki yarad─▒l─▒┼č ├Âzelliklerinden belki de acizlik neticesidir. ─░ngiliz siperlerinde bu gaz lekelerine hi├ž tesad├╝f edilmemesi de bizim medeni harp yapt─▒─č─▒m─▒za tesad├╝f ederÔÇŽÔÇŁ

  

 

─░┼čte Cemil Hakk─▒ BeyÔÇÖin ifade etti─či bu sar─▒ ve ye┼čilimsi renkte ki lekeler bir kimyasal gaz belirtisi de─čil yukar─▒ da s├Âz etti─čim bombard─▒man yo─čunlu─čundan dar alanlara ├ž├Âken dumandan kalan izlerdi. Cemil Hakk─▒ BeyÔÇÖin yazd─▒─č─▒ mektupta yer alan ÔÇśÔÇÖ─░ngiliz siperlerinde bu gaz lekelerine hi├ž tesad├╝f edilmemesi de bizim medeni harp yapt─▒─č─▒m─▒za tesad├╝f ederÔÇŽÔÇŁifadesi ise ger├žekleri yans─▒tmamaktad─▒r. ─░ngiliz siperlerinde bu lekelerin g├Âz├╝kmemesinin sebebi medeni harp yap─▒lmas─▒ndan de─čil Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ate┼č g├╝c├╝n├╝n ─░ngilizlerin ate┼č g├╝c├╝ne g├Âre k─▒yaslanamayacak derece zay─▒f olmas─▒ndan kaynaklan─▒yordu. ├ç├╝nk├╝ bu sar─▒ ve ye┼čilimsi renkte ki lekeler ─░ngilizlerin modern top ve silahlar─▒ ile patlay─▒c─▒lardan ├ž─▒kan dumanlard─▒ÔÇŽ

 

Kimyasal Gaz m─▒ G├╝lle ┼×oku Mu?

 

Bunun yan─▒nda yine ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Kimyasal Gaz kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ iddia eden tarih├žilerin s─▒─č─▒nd─▒─č─▒ ├Ârneklerinden biri de ─░ngiliz Gazeteci Ellis Ashmead Bartlett' in Sava┼č Notlar─▒nda gizlidir; (96)

 

ÔÇśÔÇÖYirmi d├Ârt saat ├Âncesine kadar d├╝┼čman─▒n elinde bulunan derenin bu k─▒sm─▒n─▒ g├Ârmek ├╝zere yukar─▒ do─čru y├╝r├╝d├╝─č├╝m zaman muharebenin iz olmak ├╝zere b─▒rakm─▒┼č oldu─ču insan─▒n i├žini s─▒zlatan enkaz─▒ g├Ârd├╝m; ├Âtede beride yar─▒s─▒ toprak i├žine sokulmu┼č cesetler, alelacele kaz─▒lm─▒┼č mezarlar baz─▒lar─▒ k─▒r─▒k ve ekserisi sapasa─člam y├╝zlerce t├╝fek ve s├╝ng├╝, y├╝z binlerce at─▒ml─▒k kur┼čun, siper kazmaya mahsus alet ve edevat, ekmek somunlar─▒, askeri e┼čya, asker mektuplar─▒ imamlardan birinin vaaz k├╝rs├╝s├╝, kaput ve ├žantalar, battaniye ve ├žuvallar mutfak edevat─▒, odun y─▒─č─▒nlar─▒, cesur askerlerimizin s├╝ng├╝ h├╝cumuyla T├╝rklerin i├žine sald─▒rd─▒─č─▒ zaman nas─▒l b─▒rak─▒lm─▒┼č ise ├Âylece duruyordu.. Muhtelif yerlerde b├╝y├╝k ate┼čler yak─▒lm─▒┼čt─▒. Etrafta bulunan ve alelacele toplanan T├╝rk cesetleri, bu s─▒cak iklimde bir an evvel kurtulmak en m├╝him bir mesele te┼čkil etti─činden dolay─▒ " ate┼čte yak─▒l─▒yordu" , bunlardan etrafa yay─▒lan ├ž├╝r├╝m├╝┼č ceset kokusu hakikaten dayan─▒lmayacak derecede i─čren├žti. Derenin bu k─▒sm─▒nda atla y├╝r├╝meye m├╝sait olacak surette iyi yollar yap─▒lmam─▒┼č oldu─čundan ve bir de yolumuzun ├Ân├╝ne ├ž─▒kan engeller ile kar┼č─▒daki siperlerden at─▒lan kur┼čunlardan dolay─▒ attan a┼ča─č─▒ inmek mecburiyeti vard─▒. ÔÇśÔÇÖ

ÔÇśÔÇÖHerkes yaya y├╝r├╝yordu, yeni i┼čgal edilmi┼č siperleri tefti┼čten d├Ânen t├╝men kumandan─▒ ile beraberindeki kurmay heyetine tesad├╝f ettim. Bu yolda yine ayn─▒ ┼čekilde bir sel gibi gidip gelen teskerecilere de rastlad─▒m ki bunlar son yirmi d├Ârt saat zarf─▒nda hi├ž durmadan yaral─▒lar─▒m─▒z─▒ ta┼č─▒makla me┼čgul idiler. H├╝cumumuzun son derecede ba┼čar─▒l─▒ oldu─ču ve d├╝┼čman siperlerinde canl─▒ bir ferdin kalmad─▒─č─▒n─▒ bunlar ├Âv├╝nerek anlat─▒yorlard─▒. Teskereciler yeni haz─▒rlam─▒┼č oldu─čumuz ufak bir mezarl─▒─ča g├Âmmek ├╝zere maktullerimizi de ta┼č─▒yorlard─▒. ÔÇśÔÇÖ

ÔÇśÔÇÖBuras─▒ da derenin i├ži gibi enkaz ve pislik ile doludur, her taraftan dayan─▒lmaz derecede i─čren├ž bir koku yay─▒l─▒yor ve milyonlarca sinek s├╝r├╝lerle h├╝cum ediyordu. Bir k├Â┼čede t├╝feklerini dizleri ├╝zerine ayk─▒r─▒ koymu┼č ve birlikte oturmu┼č yedi T├╝rk vard─▒. Bunlardan biri, arkada┼č─▒n─▒n boynuna kolunu dolam─▒┼č ve y├╝z├╝ne m├╝tebessimine bak─▒yordu. ─░┼čte bu anda ├Âl├╝m, bu yedi arkada┼č─▒ avlam─▒┼čt─▒. Bunlar─▒n tamam─▒ sanki uyuyor gibi g├Âr├╝n├╝yorlard─▒ ├ž├╝nk├╝ bu yedi T├╝rk askerinden ancak birisinde yara izi g├Ârd├╝m.ÔÇÖÔÇÖ

 ─░ngiliz Gazeteci Ellis Ashmead Bartlett' in ┼čehit olan yedi T├╝rk askerinin ancak birisinde yara izi g├Ârmesi hadisesini de kimyasal gaz sald─▒r─▒s─▒ olarak yorumlamak D├╝nya Sava┼č─▒ tarihini pek bilmemekten kaynaklanmaktad─▒r.

 

├ç├╝nk├╝ Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda top ate┼činin fiziksel hi├žbir yaraya yol a├žmaks─▒z─▒n insan y─▒─č─▒nlar─▒n─▒ an─▒nda ├Âld├╝rd├╝─č├╝ durumlar olmu┼čtur. Yani g├Âzle g├Âr├╝l├╝r yaralanma belirtisi ta┼č─▒mayan ├Âl├╝mc├╝l vakalardan s├Âz ediyorum. Bu duruma askeri-t─▒p literat├╝r├╝nde ÔÇśÔÇÖg├╝lle ┼čokuÔÇÖÔÇÖismi verilmi┼čtir. S├Âz├╝m ona; ─░ngiliz Gazeteci Ellis Ashmead Bartlett' in ÔÇśÔÇÖBir kolunu arkada┼č─▒n─▒n boynuna dolam─▒┼č, y├╝z├╝ndeki g├╝l├╝msemeye bak─▒l─▒rsa, ├Âl├╝m geldi─činde ┼čakala┼č─▒yorlarm─▒┼č. ┼×imdi hepsi uykuda gibi; i├žlerinden yaln─▒zca birinin g├Âzle g├Âr├╝nen yaras─▒ var.ÔÇÖÔÇÖ Diye Gelibolu Sava┼č─▒ndan anlatt─▒─č─▒ yukar─▒ da ki elim olayda bir g├╝lle ┼čoku hadisesidir. ├çanakkale de meydana gelen m├╝thi┼č sald─▒r─▒lar─▒ ve bu sald─▒r─▒lar─▒n meydana getirebilece─či feci g├╝r├╝lt├╝y├╝ rab─▒ta etti─čimizde ÔÇśÔÇÖg├╝lle ┼čokuÔÇÖÔÇÖifadesi ger├žek manas─▒nda anla┼č─▒labilecektir. (97)

 

 

Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 3000 LevantenÔÇÖden Canl─▒ Kalkan ProjesiÔÇŽ

 

 

Anlayaca─č─▒n─▒z Gelibolu da kulaktan kula─ča dola┼čarak ├že┼čitli bas─▒n organlar─▒na ve matbuata yans─▒yan hatta devletin resmi belgelerine bile s─▒├žrayan bu gaz dedikodular─▒n─▒n ger├žek bir gaz sald─▒r─▒s─▒ ile alakas─▒ yoktuÔÇŽ

─░┼čin en ilgin├ž yan─▒ ise EnverÔÇÖin bu gaz dedikodular─▒n─▒ ve ─░tilaf Devletlerinin ├že┼čitli sava┼č d─▒┼č─▒ uygulamalar─▒n─▒ bahane ederek yakla┼č─▒k iki ├╝├ž nesildir Osmanl─▒ Devletinde ya┼čayan 3000 LevantenÔÇÖden Gelibolu da ÔÇśÔÇÖ canl─▒ kalkan ÔÇśÔÇÖ olu┼čturma te┼čebb├╝s├╝d├╝rÔÇŽ

Enver Pa┼ča, ├çanakkale Kara ├ž─▒karmalar─▒n─▒n ba┼člamas─▒ndan bir hafta sonra 2 May─▒s 1915 g├╝n├╝, yaverini Frans─▒z ve ─░ngiliz B├╝y├╝kel├žiliklerine ├Ânemli bir uyar─▒y─▒ iletmesi i├žin A.B.D.B├╝y├╝kel├žisi Henry MorgenthauÔÇÖnun yan─▒na g├Ândermi┼čti. Enver, g├Ândermi┼č oldu─ču mesaj ile MorgenthauÔÇÖyu ─░ngiliz ve Frans─▒z gemilerinin pervas─▒zca bombard─▒man yap─▒p sivil alanlar─▒ da ate┼č alt─▒na alarak uluslar aras─▒ kurallar─▒ ihlal ettikleri hususunda uyar─▒yordu.(98)

 

 

 Bu hususta ileri tarihlerde ilgili b├╝y├╝kel├žiler nezdinde uyar─▒larda bulunmaktan da ├žekinmeyecekti.(99)G├Ânderilen bu ├Ânemli mesaja g├Âre; ─░tilaf Devletleri Ordusu, savunmas─▒z M├╝sl├╝man k├Âylerini mahvetmekte ve sava┼č├ž─▒ olmayan y├╝zlerce masum insan─▒ ├Âld├╝rmekteydi..(100)

1915 de ─░stanbul da ya┼čayan b├╝t├╝n ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼člar─▒n─▒ toplay─▒p Gelibolu Yar─▒madas─▒nda bombaland─▒─č─▒n─▒ s├Âyledi─či savunmas─▒z M├╝sl├╝man k├Âylerine yerle┼čtirmeyi d├╝┼č├╝nen Enver, b├Âylece onlara da ayn─▒ ac─▒y─▒ ya┼čataca─č─▒na inan─▒yordu. OÔÇÖnun d├╝┼č├╝ncesine g├Âre ─░ngiliz ve Frans─▒z el├žiliklerine iletilecek bu tehdit k─▒sa s├╝re de bu ┼čekil de ki ÔÇśÔÇÖac─▒mas─▒zl─▒klaraÔÇÖÔÇÖ ve ÔÇśÔÇÖrezilliklereÔÇÖÔÇÖ son verecekti. MorganthauÔÇÖya bu mesaj─▒ Londra ve ParisÔÇÖe iletmesi i├žin Enver taraf─▒ndan birka├ž g├╝nl├╝k s├╝re tan─▒nm─▒┼čt─▒..(101)

Enver ayr─▒ca ileri tarihlerde ─░ngiliz H├╝k├╝metiÔÇÖnin Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin hastane gemileri ile asker nakli yapt─▒─č─▒ hususunda ki ┼čik├óyetlerine de ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kacakt─▒ ─░ngiliz denizalt─▒lar─▒nca Osmanl─▒ hastane gemilerine yap─▒lan sald─▒r─▒lar da ┼čehit d├╝┼čen her yaral─▒ Osmanl─▒ askeri i├žin de bir ─░ngiliz esirin ├Âld├╝r├╝lece─či tehdidini savurmay─▒ da ihmal etmeyecekti.(102)

O S─▒ralar ─░stanbul da yakla┼č─▒k 3000 ─░ngiliz ve Frans─▒z as─▒ll─▒ insan ya┼čamaktayd─▒. Bunlar─▒ ├žok b├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču Levantenler denilen s─▒n─▒f─▒ mensuptular. Bu insanlar─▒n neredeyse hepsi T├╝rkiye de do─čmu┼člard─▒ ve Aileleri iki veya daha fazla ku┼čaktan beri bu ├╝lke de ikamet etmekte idiler. ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼č─▒ olduklar─▒n─▒ bilmeleri nereyse bu ├╝lkelerle aralar─▒nda tek ba─č─▒ olu┼čturuyordu. O d├Ânemde T├╝rkiyeÔÇÖnin b├╝y├╝k ┼čehirlerinde ─▒rk olarak ─░ngiliz olup dil olarak Frans─▒zcay─▒ konu┼čan bu insanlar─▒n varl─▒─č─▒ ola─čan bir ┼čeydi ve bu insanlar ├Âm├╝rleri boyunca ne ParisÔÇÖe gitmi┼člerdi ne de LondraÔÇÖyaÔÇŽ Tek vatanlar─▒ vard─▒; o da T├╝rkiye. Levantenlerin d─▒┼č─▒nda ├Ânemli misyoner i┼č adamlar─▒ ve misyoner okullar─▒nda e─čitim veren ├žok say─▒da ─░ngiliz veya Frans─▒z ├Â─čretmen de ─░stanbul da ya┼čamaktayd─▒. (103)

 

Enver, ┼čimdi b├╝t├╝n bu sakinleri yani ─░ngiltere ve Fransa ile do─črudan ili┼čki de bulunanlar─▒ bir araya toplay─▒p onlar─▒ m├╝ttefik filosuna kar┼č─▒ canl─▒ kalkan olarak kullanmay─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordu. ├ľzellikle Osmanl─▒ Genel Kurmay─▒na ─░ngilizlerin g├Âzetleme yapt─▒klar─▒ balonlar─▒n─▒n yard─▒m─▒yla Maydos (Eceabat)  Kasabas─▒nda Hilal-i Ahmer bayra─č─▒ ├žekilmi┼č bir hastaneyi bombalad─▒─č─▒ hususunda raporlar gelmesinden hemen sonra hiddetlenen Enver,10 May─▒s 1915 de e─čer bir daha Osmanl─▒ÔÇÖya ait hastane veya hastane gemisi bombalan─▒rsa sivil veya asker ─░ngiliz esirlerini kullanarak ┼čiddetli bir ┼čekilde misilleme yapaca─č─▒n─▒ a├ž─▒klayacakt─▒..Burada belirtti─či ┼čiddetli kar┼č─▒l─▒k kafas─▒nda tasarlad─▒─č─▒ ÔÇśÔÇÖcanl─▒ kalkan projesiÔÇÖÔÇÖidiÔÇŽ (104) Enver,benzer ┼čekilde ki sert bir uyar─▒y─▒ 31 May─▒s 1915 dede tekrar edecekti.(105)

A.B.D. El├žisi Morgenthau, EnverÔÇÖden ald─▒─č─▒ bu mesaj sonras─▒nda ilk etapta bu tipte uluslar aras─▒ s├Âzle┼čmelere ayk─▒r─▒ sava┼č ihlallerinin olup olmad─▒─č─▒n─▒ ara┼čt─▒rm─▒┼čt─▒. ├ç├╝nk├╝ E─čer, ├çanakkale Sava┼č─▒nda ─░tilaf Devletleri bu tipte ihlaller yap─▒yorsa bu biraz da olsa EnverÔÇÖin canl─▒ kalkan projesine hakl─▒l─▒k kazand─▒racakt─▒. Ancak Morgenthau bir t├╝rl├╝ ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n bu tipte katliamlar yapt─▒─č─▒na inanmak istemiyordu. ├ç├╝nk├╝ daha ├Ânce T├╝rk subaylar─▒ndan bu tipte ihlaller yap─▒ld─▒─č─▒ y├Ân├╝nde bir├žok ┼čik├óyet alm─▒┼čt─▒. ├ľrne─čin; T├╝rk Genelkurmay─▒ Askeri Sa─čl─▒k Personeli Komutan─▒ S├╝leyman Numan BeyÔÇÖin yard─▒mc─▒s─▒ Dr.Meyer, bizzat MorgentahauÔÇÖya ─░ngiliz filosunun bir T├╝rk hastanesini bombalad─▒─č─▒n─▒ ve yakla┼č─▒k bin hastan─▒n ├Âld├╝─č├╝n├╝ bildirmi┼čti. Ancak A.B.D.El├žisi konuyu tahkik edince olay─▒n asl─▒n─▒n bu ┼čekilde olmad─▒─č─▒n─▒ binan─▒n sadece biraz hasar g├Ârd├╝─č├╝n├╝ ve yaln─▒zca bir T├╝rk yaral─▒n─▒n ├Âld├╝─č├╝n├╝ ├Â─črenmi┼čti. ┼×imdi EnverÔÇÖin bu son ┼čik├óyetlerinin ayn─▒ ┼čekilde ÔÇśÔÇÖmesnedi ve dayana─č─▒ olmayan ÔÇśÔÇÖ ┼čik├óyetler oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yordu. (106)

 

O bu ┼čekilde d├╝┼č├╝nedursun Osmanl─▒ Genelkurmay─▒na sava┼č boyunca gelen raporlarda ─░tilaf Devletlerinin bu tipte ki sald─▒r─▒lar─▒ndan s─▒kl─▒kla s├Âz ediliyordu. Daha Kara ├ž─▒karmalar─▒ ba┼člamadan 5 g├╝n ├Ânce 20 Nisan 1915 de askeri ama├žla kullan─▒lmayan ve Bolay─▒r da bulunan ┼×ehzade S├╝leyman Pa┼ča T├╝rbesinin, ─░ngilizlerin Agememnon Z─▒rhl─▒s─▒ taraf─▒ndan bombalanmas─▒ ┼čiddetle protesto edilmi┼čti. (107) May─▒s ve Haziran aylar─▒nda m├╝ttefik u├žaklar─▒, ├╝zerinde Hilal-i Ahmer i┼čaretleri bulunan Akba┼č Tekkesi Hastane ve ├žad─▒rlar─▒n─▒ bombalam─▒┼č ve m├╝ttefik denizalt─▒lar─▒ da Marmara Havzas─▒nda bulunan yolcu gemilerine sald─▒rm─▒┼čt─▒.(108) Yine m├╝ttefik denizalt─▒lar─▒ Mudanya ve Tekfurda─č─▒ÔÇÖnda ki yolcu gemilerini hedef almaktan ├žekinmemi┼čti. (109)

A─čustos ay─▒nda da Mudanya ve Emirali Adas─▒na yolcu ta┼č─▒yan kay─▒─č─▒n m├╝ttefiklerce kur┼čunlanmas─▒ ve Ar─▒burnun da bir T├╝rk hastanesinin bombalanmas─▒ ┼čiddetle protesto edilmi┼čti(110)

 

 

Morgenthau, ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n b├Âyle insanl─▒k d─▒┼č─▒ sald─▒r─▒lar yapmayaca─č─▒na inand─▒─č─▒n─▒ hat─▒ralar─▒nda belirtse de (111) Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 3000 LevantenÔÇÖden Canl─▒ Kalkan Projesini yaveri vas─▒tas─▒yla ona iletti─či g├╝n olan 2 May─▒s 1915 de Osmanl─▒ Devleti, ─░tilaf Devletlerinin sald─▒r─▒lar─▒ sonucu evleri ve e┼čyalar─▒ zarar g├Âren ├çanakkale ahalisinin zorunlu ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lama y├Ân├╝nde karar alm─▒┼čt─▒..(112) Hatta 16 May─▒s 1915 de ─░tilaf Devletlerinin bombard─▒man─▒ sonras─▒nda ┼čehrin ├╝├ž farkl─▒ noktas─▒nda ├ž─▒kan yang─▒nlar─▒ s├Ând├╝rme konusunda g├Âstermi┼č olduklar─▒ ├╝st├╝n gayretten dolay─▒ ├çanakkale Mutasarr─▒f─▒ Murad Fuad Bey ile Polis Merkezi Memuru Naci BeyÔÇÖin taltif edilmelerine karar verilmi┼čti. (113)

 

 

EnverÔÇÖin Levanten Projesinden dolay─▒ deh┼čete kap─▒lan Morgenthau,bu durumu tart─▒┼čmak i├žin ─░stanbul da ki Frans─▒z vatanda┼člar─▒n─▒n en ├Ânde geleni olarak tan─▒nan Ernest Weyl  ve B├╝y├╝kel├žilik M├╝ste┼čar─▒ Hoffman PhilipÔÇÖin yan─▒na gitmi┼čti.B├╝y├╝kel├ži Morgenthau bir s├╝re bu konuyu dostlar─▒ ile biraz m├╝zakere ettik sonra Bab─▒aliÔÇÖye giderek EnverÔÇÖi protesto etmeye karar vermi┼čti,Bab─▒aliÔÇÖye vard─▒─č─▒nda Enver,Bakanlar kurulu ile toplant─▒ halindeydi ve  az sonra d─▒┼čar─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒.(114)

 

Ancak Morgenthau bu defa kar┼č─▒s─▒nda senli-benli samimi olabildi─či sakin EnverÔÇÖi de─čil de M├╝ttefiklerin sald─▒r─▒lar─▒ndan dolay─▒ iyice bunalm─▒┼č olan bir EnverÔÇÖi g├Ârm├╝┼čt├╝ÔÇŽ

 

 

─░ngiltereÔÇÖnin sald─▒r─▒lar─▒n─▒ anlatt─▒─č─▒ bir vakitte iyice hiddetlenen Enver, ├Âfkeli bir ┼čekilde ba─č─▒rmaya ba┼člam─▒┼čt─▒; (115)

 

 

 

ÔÇö              Bu korkak ─░ngilizlerÔÇŽ Onlar ├çanakkale Bo─čaz─▒n─▒ ge├žmek i├žin uzun bir s├╝re ├žaba sarf ettiler ve biz onlara biraz fazla geldik. Onlar─▒n ne t├╝r bir intikam almakta oldu─čunu g├Âr! Bizim toplar─▒m─▒z─▒n onlar─▒ vuramayaca─č─▒ uzakl─▒kta ki bir koyun i├žine s─▒v─▒┼č─▒yor ve tepelerin ├╝st├╝nden k├╝├ž├╝k k├Âylerimize ate┼č ederek zarars─▒z ya┼čl─▒ adamlar─▒, kad─▒nlar─▒ ve ├žocuklar─▒ ├Âld├╝r├╝yor, hastanelerimizi bombal─▒yorlar. Onlar─▒n bunu yapmas─▒na m├╝saade edece─čimizi zannediyorsun? S├Âyler misiniz Say─▒n B├╝y├╝kel├ži; Ne yapabiliriz? Silahlar─▒m─▒z o tepelerin ├╝zerinden onlara ula┼čam─▒yor, bu y├╝zden onlarla bir sava┼č i├žinde hesapla┼čmam─▒z m├╝mk├╝n de─čil e─čer bunu yapabilseydik, emin olun onlar─▒ s├╝r├╝p bo─čaz─▒n d─▒┼č─▒na atard─▒k, t─▒pk─▒ bir ay ├Ânce yapt─▒─č─▒m─▒z gibiÔÇŽ Bak─▒n Say─▒n Morgenthau, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bizimkileri bombalad─▒─č─▒ gibi tutup ─░ngiltereÔÇÖnin tahkim edilmemi┼č kasabalar─▒n─▒ bombalamak i├žin ─░ngiltereÔÇÖye g├Ânderece─či bir filosu yok! Bundan dolay─▒ bulabildi─čimiz b├╝t├╝n ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒ GeliboluÔÇÖya s├╝rmeye karar verdik ki bizim insanlar─▒m─▒z─▒ ├Âld├╝rd├╝kleri gibi kendi insanlar─▒n─▒ ├Âld├╝rs├╝nlerÔÇŽ

 

 

 

 

 

Morgenthau, EnverÔÇÖi sakin bir ┼čekilde dinledikten sonra; (116)

 

 

-                Do─črudur, ┼čartlar sizin ifade etti─činiz bi├žimde, bunun i├žin k─▒zmak konusunda hakl─▒s─▒n─▒z. Ancak baz─▒ konularda hatal─▒s─▒n─▒z. Siz M├╝ttefikleri i┼člemedikleri su├žlardan dolay─▒ su├žluyorsunuz. Gelelim ┼ču ┼čimdiye kadar tasarlad─▒─č─▒n─▒z en barbarca ┼čey olan ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼člar─▒n─▒n canl─▒ kalkan olarak GeliboluÔÇÖya s├╝r├╝lmesi projesine, bence M├╝ttefik ordular─▒n─▒n, Gelibolu gibi sivillerin ya┼čad─▒─č─▒n─▒ iddia etti─činiz ama asl─▒nda askeri bir kararg├óh gibi kulland─▒─č─▒n─▒z bir ┼čehri bombalamaya tamamen haklar─▒ var!

Ancak MorgenthauÔÇÖnun s├Âyledikleri EnverÔÇÖi etkilememi┼čti. B├╝y├╝kel├ži, bu durumun tamamen Enver ve ├žal─▒┼čma arkada┼člar─▒n─▒n yap─▒lan ├ž─▒karmalar─▒ndan kaynaklanan bir k─▒zg─▒nl─▒─č─▒ olarak de─čerlendiriyordu. Bu konu┼čman─▒n sonucunda Morgenthau sadece bir tane ama ├žok m├╝him bir taviz koparabilmi┼čti. Enver -Morganthau g├Âr├╝┼čmesi 2 May─▒s 1915 de Pazar g├╝n├╝ yap─▒lm─▒┼čt─▒ ve Enver ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼člar─▒n─▒n GeliboluÔÇÖya s├╝rg├╝n edilme i┼čini 6 May─▒s 1915 Per┼čembe g├╝n├╝ne kadar ertelemeyi, kad─▒n ve ├žocuklar─▒ bu emrin d─▒┼č─▒nda tutmay─▒, Amerikan kurumlar─▒yla o esnada ili┼čkisi bulunan hi├žbir ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼č─▒n─▒ GeliboluÔÇÖya g├Ândermemeyi kabul etmi┼čti. Ard─▒ndan da sert bir ┼čekilde eklemeyi unutmam─▒┼čt─▒; (117)

 

ÔÇö              Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda herkes gidecek Say─▒n B├╝y├╝kel├ži! Dahas─▒, ├çanakkale Bo─čaz─▒na g├Ânderece─čimiz deniz vas─▒talar─▒n─▒ Marmara da ki d├╝┼čman denizalt─▒lar─▒na torpilletmek niyetinde de─čiliz. ─░leri de oraya g├Ânderece─čimiz her gemiye kendi askerimiz i├žin bir koruma ├Ânlemi olarak birka├ž ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼č─▒ koyaca─č─▒z!

Morgenthau, A.B.D. B├╝y├╝kel├žilik binas─▒ d├Ând├╝─č├╝ zaman, planlanan bu s├╝rg├╝n olay─▒n─▒n kamuoyunca da duyuldu─čunu ├Â─črenmi┼čti. Bu olay─▒n duyulmas─▒ ─░stanbul da ki ─░ngiliz ve Frans─▒z vatanda┼člar─▒ aras─▒nda b├╝y├╝k bir ├╝z├╝nt├╝ye sebep olmu┼čtu. Adeta bir cinnet ge├žiren insan seli A.B.D. B├╝y├╝kel├žili─čine ak─▒n etmi┼čti, hemen hemen herkes B├╝y├╝kel├žiÔÇÖden GeliboluÔÇÖya s├╝rg├╝n gitmeme konusunda bir ayr─▒cal─▒k bekliyordu. Kimisi o─člunu kurtarma derdindeydi, kimisi babas─▒n─▒ veya e┼činiÔÇŽ Morgentahau bu manzaray─▒ g├Ârd├╝─č├╝ anda ilk etapta bir protesto eylemi olarak istifa etmeyi d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝, akl─▒ndan ├žok u├ž d├╝┼č├╝nceler ge├žmekteydi bir ara A.B.D. olarak T├╝rkleri sava┼č ilan─▒ ile tehdit etmeyi bile d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝. Ertesi g├╝n (3 May─▒s 1915 Pazartesi g├╝n├╝ ) Osmanl─▒ Devleti ─░stanbul Emniyet M├╝d├╝r├╝ Bedri baz─▒ Levantenleri tutuklamaya bile ba┼člam─▒┼čt─▒. Morgenthau mutlaka bir ┼čeyler yapmal─▒yd─▒. Sabah saatlerinde b├╝y├╝kel├žili─če gelen bir AlmanÔÇÖ─▒n s├Âyledikleri yeni bir fikir ve ├ž─▒k─▒┼č yolu olarak g├Âr├╝lebilirdi. (118)

 

Alman ziyaret├žiye g├Âre e─čer Enver bu plan─▒ uygularsa Almanlar─▒n itibar─▒ bundan b├╝y├╝k bir zarar g├Ârebilirdi. D├╝nya kamuoyu bu plan─▒n, Almanlar─▒n fikri olmad─▒─č─▒ hususunda belki ikna edilebilirdi. Yine bu Alman ziyaret├žiye g├Âre A.B.D. B├╝y├╝kel├žisi Morgenthau mutlaka Alman El├žisi Wangenheim ve Avusturya El├žisi PallaviciniÔÇÖnin yard─▒mlar─▒n─▒ istemeliydi.(119)

Morgenthau da ├Âyle yapm─▒┼čt─▒ ama hi├žbir netice elde edemedi.(120) Ama bu konuda g├Ân├╝ll├╝ olarak MorgentahuÔÇÖya g├Ân├╝ll├╝ olarak yard─▒m edecek kor diplomatl─▒─č─▒n bir ├╝yesi vard─▒. Bu ki┼či; Bulgaristan El├žisi KoloucheffÔÇÖdiÔÇŽ O,Morgenthau gibi Levantenlerin canl─▒ kalkan olarak kullan─▒lmas─▒ durumunu SadrazamÔÇÖa protesto ├žekerek durdurabilece─čini d├╝┼č├╝nm├╝yordu. Osmanl─▒ da ki otoritenin kayna─č─▒n─▒ ├žok iyi biliyordu; EnverÔÇŽ Tam bu d├Ânem de Koloucheff ├žok m├╝him bir ki┼čilikti, ├ž├╝nk├╝ Bulgaristan o s─▒rada tarafs─▒zd─▒ ve her iki blokta onlar─▒ yan─▒na ├žekmek i├žin ├že┼čitli ├žabalar sarf ediyordu. Bu arada Emniyet M├╝d├╝r├╝ Bedri baz─▒ Levantenleri tutuklamaya bile ba┼člam─▒┼čt─▒. S├╝rg├╝n 6 May─▒s 1915 Per┼čembe g├╝n├╝ ger├žekle┼čecek ┼čekilde tasarlanm─▒┼čt─▒. Tasarlanan s├╝rg├╝ne bir g├╝n kala ├çar┼čamba g├╝n├╝ heyecan kontrol edilmez bir a┼čamaya gelmi┼čti. A.B.D.El├žili─činin i├ži MorgenthauÔÇÖdan yard─▒m dilenen insanlar ile dolmu┼čtu. G├Ârd├╝─č├╝ manzara kar┼č─▒s─▒nda ├žok etkilenen b├╝y├╝kel├ži direk telefona sar─▒larak EnverÔÇÖi aram─▒┼čt─▒ ve bir g├Âr├╝┼čme talep etti. Enver, b├╝y├╝kel├žiyi ancak Per┼čembe g├╝n├╝ kabul edece─čini s├Âyledi─činde Per┼čembe g├╝n├╝ s├╝rg├╝n├╝n ger├žekle┼čece─čini d├╝┼č├╝nen b├╝y├╝kel├ži ÔÇśÔÇÖhay─▒rÔÇÖÔÇÖdiye cevap vermi┼čti; (121)

 

 

ÔÇöSizi bug├╝n ├Â─čleden sonra g├Ârmek g├Ârmem gerekiyor.

 

 

Enver, ├že┼čitli bahaneler ├Âne s├╝rerek bu g├Âr├╝┼čmeyi ger├žekle┼čtirmek istemiyordu, o g├╝n i├žin b├╝t├╝n randevular─▒n─▒n dolu oldu─čunu ifade etmi┼čti. Ayr─▒ca;

 

 

ÔÇöBeni e─čer Levantenler konusunda g├Ârmek istiyorsan─▒z kendinizi bo┼čuna yormay─▒n, Onlar─▒n hepsinin bu geceye kadar toplanmas─▒ ve yar─▒n sabaha kadar gemilere bindirilmesi i├žin emniyet m├╝d├╝rl├╝─č├╝ne gerekli emirler verildiÔÇŽ

 

 

 

Morgenthau, ─▒srarc─▒yd─▒ o g├╝n ├Â─člen sonra mutlaka g├Âr├╝┼čmeleri gerekti─čini s├Âylemi┼čti. Ancak Enver bu randevudan kurtulmak i├žin ├žaba sarf ediyordu;

 

 

ÔÇöZaman─▒m tamamen dolu, Bakanlar Kurulu saat d├Ârtte toplanmaya ba┼čl─▒yor ve bu ├žok ├Ânemli bir toplant─▒ Bu toplant─▒ya mutlaka kat─▒lmak zorunday─▒m.

 

 

Morgenthau B├╝y├╝kel├žili─či yard─▒m dilenmeye akan kalabal─▒─č─▒n verdi─či bir cesaretle o g├╝ne kadar g├Âr├╝lmemi┼č bir davran─▒┼čta bulunarak;

 

ÔÇöBenden bir g├Âr├╝┼čme esirgenemez! Saat d├Ârtte bakanlar kurulu salonuna gelece─čim. E─čer o zamanda beni konuk etmeyi reddederseniz, kurul salonuna girmek ve konuyu b├╝t├╝n bir bakanlar kurulu ile tart─▒┼čmak i├žin ─▒srarc─▒ olaca─č─▒m. T├╝rkiye Bakanlar KuruluÔÇÖnun A.B.D.B├╝y├╝kel├žisini kabul etmeyi reddedip etmeyece─čini ├Â─črenmenin merak─▒ i├žindeyim!

 

 

Enver olduk├ža ┼ča┼č─▒rm─▒┼čt─▒ÔÇŽ Hi├ž b├Âyle bir davran─▒┼č bekliyordu, k─▒s─▒k bir ses tonu ile

 

 

ÔÇö┼×ayet 15.30 da Bab─▒├óli de benimle bulu┼čacak olursan─▒z, sizi g├Ârmek i├žin bir ayarlama yapaca─č─▒mÔÇŽ (122)

 

 

 

Morgenthau, ├Â─čleden sonra Bab─▒├óliÔÇÖye vard─▒─č─▒nda Bulgar El├žisi KoloucheffÔÇÖin EnverÔÇÖle uzat─▒lm─▒┼č bir g├Âr├╝┼čme yapt─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenmi┼čti. Bu iki adam─▒n i├žeri de ne tart─▒┼čt─▒klar─▒ bildi─či i├žin beklemeye ba┼člam─▒┼čt─▒. K─▒sa bir beklemeden sonra Bulgar El├žisi d─▒┼čar─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒, y├╝z├╝ gergin ve tedirgindi;

 

 

ÔÇöDurum tamamen ├╝mitsiz, Hi├žbir ┼čey EnverÔÇÖi etkileyemez, Bu s├╝rg├╝nÔÇÖ├╝n ger├žekle┼čtirilmesi konusunda kesin kararl─▒. Sana ┼čans dileyece─čim Say─▒n Morgenthau ├ž├╝nk├╝ hi├ž ┼čans─▒n─▒z yok! (123)

 

 

Ancak Enver kadar B├╝y├╝kel├ži Morgenthau da kararl─▒yd─▒. Beklemeden i├žeri dald─▒. EnverÔÇÖle yakla┼č─▒k bir saat boyunca yabanc─▒lar─▒n ak─▒betini tart─▒┼čm─▒┼čt─▒. Ancak Enver o g├╝n en kibar fakat en tavizsiz bir ruh hali sergiliyordu. Zaten B├╝y├╝kel├ži s├Âze ba┼člar ba┼člamaz Enver hemen ├Ân├╝ne ge├žerek, konu┼čman─▒n yarars─▒z oldu─čunu ve bu konunun kapand─▒─č─▒n─▒ belirtmi┼čti. Bunun ├╝zerine Morgenthau, T├╝rkiyeÔÇÖnin bu sava┼č an─▒nda d├╝┼čmanlar─▒na kar┼č─▒ muamelesinin d─▒┼č d├╝nya taraf─▒ndan dikkatle izlendi─čini ifade etmi┼čti;

ÔÇöOsmanl─▒ÔÇÖn─▒n sava┼č esnas─▒nda yabanc─▒lara davranma konusunda ki sicili bug├╝n sava┼č─▒n i├žinde olan di─čer devletlere g├Âre ├žok daha iyi. Onlar─▒ toplama kamplar─▒na yerle┼čtirmeyin burada kalmalar─▒na m├╝saade edin, Almanlar─▒n ba┼čka t├╝rl├╝ davranman─▒z konusunda ki bask─▒lar─▒na ra─čmen daha ├Ânce buna direndiniz, bence ┼čimdi de bunu yap─▒n. ┼×imdiye kadar korudu─čunuz temiz sava┼č sicilinizi neden b├Âyle bir proje ile mahvediyorsunuz ki?

Ancak Enver, m├╝ttefik filolar─▒n─▒n sivillere yapt─▒─č─▒ katliamlar─▒ ├Âne s├╝rerek Osmanl─▒ Genel Kurmay─▒na gelen feci raporlar s├Âz etmi┼čti, Morgenthau asla ─░ngiliz ve Frans─▒zlar─▒n bu tipte sald─▒r─▒lar yapt─▒─č─▒na inanm─▒yordu ama bu konu┼čma da EnverÔÇÖi m├╝ttefiklerin bu tipte sald─▒r─▒lar yapmad─▒─č─▒na ve yapt─▒klar─▒ sald─▒r─▒lar─▒n da hukuk d─▒┼č─▒ olmad─▒─č─▒na inand─▒raca─č─▒na inanm─▒yordu. Ayr─▒ca Enver, m├╝ttefikleri bu konuda defalarca uyard─▒klar─▒n─▒ ama m├╝ttefiklerin bu gibi sald─▒r─▒lara devam etti─čini s├Âylemi┼čti. Morgenthau, EnverÔÇÖi karar─▒ndan cayd─▒rmak i├žin karal─▒yd─▒. Konuya tekrar bir giri┼č yapmak bir hamle daha yapt─▒;

ÔÇöBen size daha ├Ânce hi├ž diplomatik olarak sizin ba┼č─▒n─▒za a─čr─▒tacak bir tavsiyede bulundum mu? Yanl─▒┼č hat─▒rlam─▒yorsam benim tekliflerimi dikkate alman─▒zdan dolay─▒ hi├žbir ┼čekilde hata yapmad─▒n─▒z!

 

ÔÇöHay─▒r, bu tavsiyelerinizden dolay─▒ ├╝z├╝c├╝ hi├žbir durumla kar┼č─▒la┼čmad─▒kÔÇŽ

 

ÔÇö├çok iyi, o zaman bu tavsiyeme de kulak verin, bu durumda da k─▒sa s├╝re de hata yapt─▒─č─▒n─▒z anlayacaks─▒n─▒z. Benim samimi g├Âr├╝┼č├╝me g├Âre Bakanlar Kurulu e─čer s├╝rg├╝n karar─▒n─▒ onaylarsa ├žok b├╝y├╝k bir hataya imza atm─▒┼č olacakt─▒r.

 

 

Enver art─▒k son noktay─▒ koymak istiyordu;

 

ÔÇöFakat bu s├╝rg├╝n i├žin emirleri ├žoktan vermi┼č bulunuyorum ve onlar─▒ kesinlikle iptal edemem! ┼×ayet bu emirleri iptal edecek olursam ordu ├╝zerinde ki b├╝t├╝n etkinli─čim ve itibar─▒m sars─▒l─▒r. Benim e┼čim hizmet├žilerini ve hizmet├žilerini askeri hizmetten muaf tutmam─▒ istedi benden ve ben bunu reddettim. Sadrazam, kendi sekreteri i├žin muafiyet istedi ve ben Onu da ├ževirdim. ├ç├╝nk├╝ onlar─▒n askeri hizmette kullan─▒lmas─▒ i├žin gereken emirleri ├Ânceden vermi┼čtim. Emirleri asla geri almam! Bu olayda da bildi─čimden ┼ča┼čmayaca─č─▒m ve emirleri geri almayaca─č─▒m. Ancak hem bu emirleri uygulayabilece─čim hem de korudu─čun ki┼čilerin kurtulabilece─či bir ├ž├Âz├╝m ├Ânerebilirsen dinlemekten memnuniyet duyaca─č─▒mÔÇŽ (124)

 

 

 

Morgenthau hemen a├ž─▒k b─▒rak─▒lan bu kap─▒dan girerek EnverÔÇÖin fikrini de─či┼čtirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒;

 

 

ÔÇöPek├ól├ó, san─▒r─▒m b├Âyle bir fikir s├ÂyleyebilirimÔÇŽ Frans─▒z ve ─░ngiliz sakinleri s├╝rg├╝ne g├Ândermeden de emirleriniz uygulayabilirsiniz. ┼×ayet sadece birka├ž ki┼či g├Ânderirsiniz,yine de amac─▒n─▒za ula┼čm─▒┼č olursunuz ve bu birka├ž ki┼či m├╝ttefik filosu ├╝zerinde hepsini g├Ândermek kadar g├╝├žl├╝ ve cayd─▒r─▒c─▒ bir etki yapar.

Bu teklif ├╝zerine ikilemde bulundu─ču gibi bir g├Âr├╝nt├╝ ├žizen Enver, hemen at─▒ld─▒;

ÔÇöKa├ž tane g├Ândermeme m├╝saade edeceksin?

Bu soru ├╝zerine B├╝y├╝kel├ži Morgenthau hedefine ula┼čt─▒─č─▒n─▒ anlam─▒┼čt─▒ hemen ekledi;

ÔÇöYirmi Frans─▒z ve yirmi ─░ngiliz g├Ândermenizi teklif edecektimÔÇŽ

Enver;

ÔÇöElli ki┼či alay─▒mÔÇŽ

ÔÇöPek├ól├ó, on ki┼či i├žin tart─▒┼čmayaca─č─▒mÔÇŽ Yaln─▒z bir ayr─▒cal─▒k daha vermelisiniz, gitmek zorunda olan 50 ki┼čiyi ben se├žmeliyim.

--- Hay─▒r, Say─▒n B├╝y├╝kel├ži, bug├╝n ├Â─čleden sonra benim bir hata yapmam─▒ siz engellediniz, ┼čimdi de sizin bir hata yapman─▒z─▒ ben engelleyece─čim, ┼čayet gitmek zorunda olan elli ki┼čiyi siz se├žerseniz, kolayca elli d├╝┼čman kazanm─▒┼č olacaks─▒n─▒z. Bunu yapman─▒za m├╝saade etmenin sizi a─č─▒r bir y├╝k alt─▒na sokmak oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. Sizin ger├žek bir dostunuz oldu─čumu size ispat edece─čim. Ba┼čka bir teklifte bulunmaz m─▒s─▒n─▒z? (125)

ÔÇöNiye en gen├ž olanlar─▒ s├╝rg├╝ne g├Ât├╝rm├╝yorsunuz? A┼č─▒r─▒ yorgunlu─ča en ├žok onlar dayan─▒r.

ÔÇöBu makul ve adilaneÔÇŽ

 

 

O s─▒rada Bab─▒├óli de bulunan Emniyet M├╝d├╝r├╝ BedriÔÇÖye seslenen Enver, s├╝rg├╝ne g├Ânderilecek Levantenlerin se├žilmesini s├Âylemi┼čti. Bu Morgenthau da biraz tedirginli─če yol a├žm─▒┼čt─▒. ├ç├╝nk├╝ EnverÔÇÖin fikrinin 3000 LevantenÔÇÖin g├Ânderilmesi fikrini birden 50 Levanten ┼čeklinde bir de─či┼čikli─če u─čratmas─▒n─▒n Emniyet M├╝d├╝r├╝ BedriÔÇÖnin can─▒n─▒ s─▒kaca─č─▒na d├╝┼č├╝n├╝yordu. Nitekim ├Âyle de olmu┼čtu i├žeri girdi─činde EnverÔÇÖin projesi hakk─▒nda ki de─či┼čikli─či ├Â─črenen Bedri, bir sa─ča bir sola d├Ânerek; (126)

ÔÇöHay─▒r, hay─▒r, bu asla olmaz! En gen├ž olanlar─▒ de─čil e┼čraftan olanlar─▒ istiyorum!ÔÇÖÔÇÖ dediÔÇŽAncak Enver, antla┼čmaya sad─▒k kalm─▒┼čt─▒. BedriÔÇÖye sadece gen├žlerin g├Ât├╝r├╝lece─čini uygun bir ┼čekilde anlatm─▒┼čt─▒ÔÇŽ

 

 

B├╝y├╝kel├ži Morgenthau, kesinlikle BedriÔÇÖnin g├Ânl├╝n├╝n al─▒nmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yordu ├ž├╝nk├╝ BedriÔÇÖnin bu k─▒zg─▒nl─▒─č─▒ ile s├╝rg├╝ne g├Ânderileceklere k├Ât├╝ davranmas─▒ndan ├žekiniyordu. OÔÇÖnu kibarca A.B.D.B├╝y├╝kel├žili─čine hem ├žay i├žmeye hem de s├╝rg├╝n├╝n ayr─▒nt─▒lar─▒na konu┼čmaya davet etmi┼čti. Bu i┼če yaram─▒┼čt─▒ ├ž├╝nk├╝ Morgenthau o zaman BedriÔÇÖnin hi├ž olmad─▒─č─▒ kadar uysalla┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Ârm├╝┼čt├╝. B├╝y├╝kel├žili─če gelindi─či zaman OÔÇÖnu hemen i├ž odalardan birine g├Âr├╝nmemesi i├žin adeta saklayan Morgenthau yine y├╝zlerce insan─▒ yard─▒m dilemek i├žin kendisini B├╝y├╝kel├žilik binas─▒n─▒n i├žinde bekler halde bulmu┼čtu. Morgenthau, onlara hepsinin veya 3000 ki┼činin gidece─čini de─čil de sadece 50 ki┼činin g├Ânderilece─čini s├Âyledi─čini an kendini sevin├ž g├Âsterilerinin ortas─▒nda ve omuzlar─▒n ├╝zerinde bulmu┼čtu. (127)

 

 

 

Sonra BedriÔÇÖnin yan─▒na ge├žen Morgenthau, onunla s─▒k─▒ bir pazarl─▒─ča oturmu┼čtu. BedriÔÇÖnin derdi ba┼čkayd─▒;

 

ÔÇöS├╝rg├╝ne g├Ânderilmesine m├╝saade edilen ki┼čilerin aras─▒na birka├ž ├Ânemli ki┼či alabilir miyim?

 

ÔÇöSana sadece bir ki┼či verece─čimÔÇŽ

 

 

ÔÇö├ť├ž ki┼či alamaz m─▒y─▒m?

 

 

ÔÇöZaten hepsini elli ya┼č─▒n alt─▒nda olanlardan alacaks─▒n!

 

 

Ancak bu durum BedriÔÇÖnin hi├ž ho┼čuna gitmemi┼čti, O,hem elli ya┼č─▒n alt─▒nda olup hem de sayg─▒nl─▒─č─▒ olan pek az insan─▒n bulundu─čunu ├žok iyi biliyordu. OÔÇÖnun g├Âzleri daha ziyade; o g├╝n Levanten toplumu i├žin ├Ânemli isimlerden olan; Bay Weyl, Bay Rey veya Dr.Frew gibi isimlerin s├╝rg├╝ne g├Ânderilmesini istiyordu. Ancak MorgenthauÔÇÖnun zihninde teslim etmek istedi─či ├žok farkl─▒ bir isim vard─▒. Bir Anglikan Rahibi olan Dr.WigramÔÇŽ

Dr.Wigram, bu topraklarda ya┼čayan yabanc─▒lar─▒n i├žinde ki en se├žkin ki┼čilerden biriydi ve tutsaklarla birlikte gitmeyi onlar─▒ ancak din duygusunun teselli edece─čini bildi─či i├žin kendisi g├Ân├╝ll├╝ olarak istemekteydiÔÇŽ Morgenthau, BedriÔÇÖye d├Ânerek;

 

-Dr.Wigram alabilece─činiz tek ├Ânemli ki┼čiÔÇŽÔÇÖÔÇÖ demi┼čtiÔÇŽ (128)

 

Ertesi g├╝n oldu─čunda takvimler; 6 May─▒s 1915 Per┼čembe g├╝n├╝n├╝ g├Âstermekteydi. Emniyet M├╝d├╝r├╝ Bedri Bey o kadar konu┼čmaya ve s├╝rg├╝ne gideceklere ak┼čamdan haber verilerek ertesi sabah saat 06.00 da GeliboluÔÇÖya hareket edecekleri s├Âylenmesine ra─čmen emniyet g├Ârevlileri ile gece yar─▒s─▒ evleri basarak, s├╝rg├╝ne gidecekleri yollara d├Âkm├╝┼čt├╝. Bedri s├╝rg├╝ne gidecekleri toplad─▒─č─▒ limanda onlara Gelibolu ├╝zerinde dola┼čan ─░ngiliz u├žaklar─▒n─▒n GeliboluÔÇÖya bomba ya─čd─▒rd─▒─č─▒n─▒ balland─▒rarak  anlatmaktan ├žekinmiyordu, belki de bir nebze intikam ald─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordu ama orada bulunan insanlardan 25 Ki┼čilik ─░ngiliz k├Âkenliler grubundan sadece ikisi ─░ngiltere de do─čmu┼čtu, yine 25 ki┼čilik Frans─▒z k├Âkenliler grubundan sadece ikisi Fransa da do─čmu┼čtu. (129)

Bu insanlar─▒n o ├╝lkeler ile tek ba─č─▒ vatanda┼čl─▒k ba─č─▒ndan ba┼čka bir ┼čey de─čildi..Her biri birka├ž ku┼čakt─▒r T├╝rkiye de ya┼č─▒yorlard─▒..Ancak ├žok talihsizdiler ├ž├╝nk├╝ o d├Ânemde Osmanl─▒ otoritesinin ba┼č─▒nda  bu ince fark─▒ anlayabilecek liderler yoktuÔÇŽ─░ttihat ve Terakki zihniyeti Alman uzaktan kumandas─▒ alt─▒nda ├žok rahat bir ┼čekilde ─░ngiltere ve FransaÔÇÖdan intikam alman─▒n yolunu kendi ├╝lkelerinde ya┼čayan insanlardan ├ž─▒karmakta bulabiliyorduÔÇŽ

 

 

 

Canl─▒ kalkan olarak d├╝┼č├╝n├╝len rehineler, ├çanakkale Kara ├ž─▒karmalar─▒ ba┼člad─▒ktan yakla┼č─▒k iki hafta sonra GeliboluÔÇÖya do─čru yola ├ž─▒km─▒┼člard─▒. Bu huzursuz ve tedirgin edici bir zamanlama idiÔÇŽ

 MorgenthauÔÇÖya g├Âre Gelibolu da, bizzat kendi g├Ât├╝rd├╝klerinin d─▒┼č─▒nda yatak ve yiyece─či bulunmayan iki ah┼čap eve yerle┼čtirilen (130) rehinelerin tek s─▒k─▒nt─▒s─▒ yemek, su veya ha┼čarat olmam─▒┼čt─▒r. Onlar GeliboluÔÇÖya g├Ât├╝r├╝ld├╝kten d├Ârt g├╝n sonra 10 May─▒s 1915 de ─░ngilizler balonlar yard─▒m─▒yla, Maydos (131) Kasabas─▒nda bulunan ve Hilal-i Ahmer bayra─č─▒ ├žekilmi┼č bir hastaneyi bombalam─▒┼člar ve baz─▒ yaral─▒ Osmanl─▒ askerlerinin ├Âl├╝m├╝ne sebep olmu┼člard─▒. Bu elim olay EnverÔÇÖe rapor edildi─činde, OÔÇÖnun akl─▒na gelen ilk ┼čeylerden biri bu rehineler vas─▒tas─▒ ile intikam almak olmu┼čtu;

 

 

ÔÇöOsmanl─▒ Hastane Gemilerinin veya Hilal-i Ahmer Bayra─č─▒ ├žekilmi┼č Hastanelerinin tekrar bombalanmas─▒ durumunda Osmanl─▒ Devleti elinde bulunan sivil veya asker ─░ngiliz esirleri kullanarak feci ┼čekilde kar┼č─▒l─▒k verecektir!ÔÇÖÔÇÖ (132)

 

 

 

Morgenthau, durumun vahametini iyice anlay─▒nca bu rehineler konusunda tekrar EnverÔÇÖin kap─▒s─▒n─▒ ├žalmaya devam etmi┼čtir bir defas─▒nda 9 May─▒s 1915 deki g├Âr├╝┼čmelerinde EnverÔÇÖe Britanya D─▒┼č ─░┼čleri Bakan─▒ Edward GreyÔÇÖin bir telgraf─▒n─▒ getirmi┼čti; Grey, ─░ngiliz tutsaklara bir zarar g├Ârmesi durumunda sorumlulu─čun Enver ve Bakanlar Kurulunda ki arkada┼člar─▒ oldu─čuna dikkat ├žekiyorduÔÇŽ (133)

 

Morgenthau,GreyÔÇÖden gelen telgraf─▒ bitirdi─činde EnverÔÇÖin y├╝z├╝ ├Âfkeden k─▒pk─▒rm─▒z─▒ olmu┼čtu; kontrol├╝n├╝ kaybeden Enver, canl─▒ kalkan olarak d├╝┼č├╝n├╝len sivilleri kastederek ba─č─▒rmaya ba┼člam─▒┼čt─▒;

ÔÇöOnlar, ─░stanbulÔÇÖa d├Ânmeyecekler! Onlar─▒ ├ž├╝r├╝y├╝nceye kadar Gelibolu da tutaca─č─▒m! Bana el s├╝rmek isteyen o ─░ngilizleri g├Ârmek isterdimÔÇŽ

Morganthau, EnverÔÇÖi sakinle┼čtirmek i├žin baya bir ├žaba sarf etmi┼čti, sakinle┼čmesine ra─čmen ara ara co┼čan Enver MorgenthauÔÇÖya d├Ânerek;

ÔÇöFakat bir daha beni tehdit etmeye kalk─▒┼čma ÔÇśÔÇÖdiyorduÔÇŽ

S├╝rg├╝n edilen topluluk t├╝m bu tart─▒┼čma ve pazarl─▒klar sonucunda bir hafta sonra 13 May─▒s 1915 Per┼čembe g├╝n├╝ hi├ž birinin burnu kanamadan ─░stanbulÔÇÖa d├Ânm├╝┼člerdi. Morgenthau bu durumu T├╝rklerin Gelibolu da ki askeri merkezlerini bo┼čalt─▒p ─░ngilizlerin GeliboluÔÇÖya bombard─▒man─▒ tamamen kesmeleri olarak a├ž─▒kl─▒yordu (134) ama Osmanl─▒ Devleti ileri tarihleri 18 A─čustos 1915 g├╝n├╝ GeliboluÔÇÖnun her t├╝rl├╝ bombard─▒mandan uzak tutulmas─▒ i├žin bilmem ka├ž─▒nc─▒ defa ba┼čvuruda bulunacak ve durumun uluslar aras─▒ camiada protesto edilmesini isteyecektiÔÇŽ (135)

 

 

 

Çanakkale de Türklerin elinde 40.000 Adet Gaz Maskesi Vardı!

 

Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n Gaz kullan─▒ld─▒─č─▒ ve sava┼č ihlali yap─▒ld─▒─č─▒ gerek├žesi ile b├Âyle bir projeye ba┼čvurmas─▒ ─░ngilizlere g├Âre ├žok ac─▒kl─▒ ve komik bir durumdu. ├ç├╝nk├╝ bizim kimyasal gaz kulland─▒klar─▒ndan dolay─▒ ┼čik├óyet├ži oldu─čumuz ─░ngilizler yukar─▒ da belirtti─čimiz gibi Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ s├╝recinde asla Almanlar─▒n kimyasal gaz ve silah ├╝retimini ge├žememi┼člerdir. S─▒rf bundan dolay─▒ ├çanakkale Cephesinde ─░ngilizlerin en ├Ânemli korkular─▒ndan biri T├╝rklerin Almanlar─▒n gaz─▒na gelerek gaz kullanma ihtimali olmu┼čtur.(136)

 

Bu ─░ngilizlerin bir ara ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n m├╝ttefiki olan Almanlar taraf─▒ndan ├çanakkaleÔÇÖde gaz kullan─▒laca─č─▒na dair ─░ntellinge Service kaynakl─▒ bir istihbarat almalar─▒ndan kaynaklan─▒yordu. (137) Asl─▒na bakarsan─▒z ne ─░ngilizler Osmanl─▒lardan ne de Osmanl─▒lar ─░ngilizlerden emindirler bu tamamen iki taraf─▒nda istihbarat eksikliklerinden kaynaklanan bir durumdu. Sava┼č─▒n ba┼člang─▒c─▒nda iki tarafta da da ├çanakkale de kullanabilecekleri kimyasal silahlar yoktu. ├ç├╝nk├╝ Yukar─▒da ayr─▒nt─▒lar─▒n─▒ tafsilatl─▒ bi├žimde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z gibi ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n Kara Harek├ót─▒ boyutu ba┼člad─▒─č─▒nda kimyasal silahlar Bat─▒ Cephesinde daha yeni deneniyordu.

 

Ancak senaryolar─▒n, sava┼č dedikodular─▒n─▒n ard─▒ arkas─▒ kesilmiyordu, her iki taraf─▒n kimyasal gaz kullanma ihtimali hatta kulland─▒─č─▒n─▒ anlatan olaylar Osmanl─▒ ve Avrupa Bas─▒n─▒n─▒n ├že┼čitli yay─▒nlar─▒nda yer all─▒yordu. ├ľzellikle ─░stanbul da yay─▒n yapan ve Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n resmi gazetesi gibi hareket eden Tanin Gazetesi s├╝rekli yay─▒nlar─▒nda ─░tilaf Devletlerinin hukuk d─▒┼č─▒ davran─▒┼člar─▒ndan s├Âz ediyordu. (138)

 

Baz─▒ Osmanl─▒ gazetelerinde de Avrupa Medeniyetinin insani y├Ân├╝ sorgulanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Bununla birlikte Hilal-i Ahmer Cemiyeti zehirli gazlar─▒n cephede kullan─▒lma olas─▒l─▒─č─▒n─▒ daha ├Ânceden d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝. Cephede zehirli gazlar─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ haberleri ├╝zerine cemiyet han─▒mlar─▒ ├Ânceden Avrupa gazetelerinden yapt─▒klar─▒ ara┼čt─▒rmalar ile askerin bu tip gazlardan korunmas─▒ i├žin a─č─▒zl─▒k ve burunluk (ilkel gaz maskesi) imal etmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Cemiyet b├╝t├╝n masraflar─▒n─▒ kendisi kar┼č─▒lamak ├╝zere bu gaz maskelerinden tam 40.000 adet ├╝retmi┼čti. Bu gaz maskeleri ├Ânce Deniz Kuvvetlerinde sonra da Kara Kuvvetlerinde g├Ârev yapan Osmanl─▒ askerlerine da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒r. (139)

 

 

─░ngilizler ├çanakkaleÔÇÖye 3600 adet Kimyasal Silah G├Ândermi┼člerdi, Ama Hi├ž Biri Kullan─▒lmad─▒!

 

─░ngilizlerin Haziran 1915 de alm─▒┼č oldu─ču kararlar ├žer├ževesinde ─░ngiliz birliklerine ilk partide g├Ânderilen 50.000 gaz maskesi ├Ân hatlarda ├žarp─▒┼čan ─░tilaf Devletleri Ordusu askerlerine da─č─▒t─▒lm─▒┼čt─▒. Bu arada Osmanl─▒ kamuoyunda ─░ngilizlerin ├çanakkale de kimyasal gaz kullanma haz─▒rl─▒─č─▒nda olduklar─▒ haberlerinin yay─▒lmas─▒ ─░ngiliz kurmaylar taraf─▒ndan Osmanl─▒lar─▒n yapacaklar─▒ bir kimyasal gaz sald─▒r─▒s─▒na k─▒l─▒f bulma haz─▒rl─▒─č─▒ olarak yorumlanm─▒┼čt─▒ÔÇŽ Bu y├╝zden ├çanakkale Cephesine ├žok acil bir ┼čekilde 300.000 adet gaz maskesi daha g├Ânderilmi┼čti... (140)

 

Temmuz 1915ÔÇÖin son haftas─▒nda ─░ngilizlerin ├çanakkale Komitesi Yar─▒mada da ─░tilaf Devletleri Ordusunun durumunu iyile┼čtirecek yeni bir sald─▒r─▒ plan─▒n─▒ tart─▒┼č─▒rken Kraliyet laboratuar─▒nda Fransa i├žin ├╝retilen 1600 gaz t├╝p├╝n├╝n bir hafta i├žinde yerine ula┼čt─▒r─▒labilece─či s├Âylenmi┼čti. Ba┼č─▒ndan beri T├╝rklerin olas─▒ gaz sald─▒r─▒s─▒n─▒ beklemeden bir kimyasal gaz sald─▒r─▒s─▒ yaparak, ├Ânlerinin a├ž─▒lmas─▒n─▒ savunan Churchill devreye girerek bu t├╝plerin Fransa yerine GeliboluÔÇÖya g├Ânderilmesini ├Ânermi┼čti. ─░kna kabiliyetini kullanarak D─▒┼či┼čleri Bakan─▒ Edward Grey ve James BolfourÔÇÖa ra─čmen bu fikrini kabul ettirmi┼čti. Ancak ├že┼čitli protestolar sonucunda bu 1600 gaz t├╝p├╝n├╝n sadece 600 tanesinin GeliboluÔÇÖya g├Ânderilmesine karar verilmi┼čti. Bu t├╝plerin hangi ┼čartlarda kullan─▒l─▒p kullan─▒lmayaca─č─▒ hususu ise HamiltonÔÇÖ─▒n vicdan─▒na b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒ ancak General bu t├╝pleri GeliboluÔÇÖya getirmemi┼č ve Midilli Adas─▒ndan bo┼čaltt─▒rm─▒┼čt─▒. O hala bir kimyasal sava┼ča kar┼č─▒ idiÔÇŽ (141)

 

 

Ancak General g├Ârevi b─▒rakt─▒─č─▒nda giden geleni aratm─▒┼čt─▒. HamiltonÔÇÖun yerine g├Ârev alan Williams Birdwood ve Charles Monro, HamiltonÔÇÖun aksine genel ahlaki de─čerlere daha az ├Ânem veriyorlard─▒. Her ikisi de Aral─▒k 1915 de gerekti─činde kimyasal gaz kullanabilecek birka├ž y├╝z ki┼čilik bir Kimyasal Silahlar Birli─či kurma fikrine onay vermi┼člerdi. Gelibolu da ─░tilaf Devletleri ad─▒na son aya girilirken ─░ngiliz kurmaylar─▒n g├Âr├╝┼čleri keskin ┼čekilde de─či┼čmeye ba┼člam─▒┼čt─▒. Hatta General Birdwood parlak (!) bir fikir ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝;ÔÇśÔÇÖYar─▒madadan ├žekilmemiz durumunda e─čer r├╝zg├ór da uygun olursa savunma ama├žl─▒ gaz kullan─▒m─▒, ├Ârne─čin Sedd├╝lbahirÔÇÖden en son ├žekilen birliklerin korunmas─▒ i├žin ├žok b├╝y├╝k bir taktik avantaj sa─člayabilirÔÇÖÔÇÖ(142)

 

T├╝rkler ├çanakkale de A─čustos 1915 de ├╝st ├╝ste zaferler elde etmi┼čti, bu durum gaz─▒n sald─▒r─▒ ama├žl─▒ kullan─▒lmas─▒ Londra da Ekim 1915 de yeniden tart─▒┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼čt─▒. Churchill politik kariyerine g├Âlge d├╝┼č├╝ren Gelibolu Harek├ót─▒nda ki k├Ât├╝ durumun d├╝zeltilmesi i├žin ne gerekiyorsa yap─▒lmas─▒ konusunda ─▒srarc─▒yd─▒. Churchill iyice k├Â┼čeye s─▒k─▒┼čm─▒┼čt─▒ duygusal dayanaklar kullanarak kabineyi Osmanl─▒lara kar┼č─▒ ├çanakkale de kimyasal gaz kullan─▒m─▒ konusunda ikna etmeye ├žal─▒┼č─▒yordu. Bir defas─▒nda ┼č├Âyle demi┼čti; (143)

 

ÔÇśÔÇÖÔÇŽEminim ki T├╝rklere kar┼č─▒ gaz kullan─▒m─▒na kar┼č─▒ var olan yersiz ├Ânyarg─▒lar art─▒k sona erecektir. T├╝rklerin Ermeni soyk─▒r─▒m─▒ ve binlerce askerimizin kay─▒p olmas─▒na ra─čmen; ger├žek anlamda hi├žbir askerin Gelibolu Yar─▒madas─▒nda esir d├╝┼čmemi┼č olmas─▒ ger├že─či bu konuda ki yanl─▒┼č duygular─▒ ortadan kald─▒rmal─▒d─▒r. Zira bu sadece kendi askerlerimizin hayat─▒na mal olmaktad─▒r.ÔÇÖÔÇÖ

 

Bu ├žok ilgin├žtiÔÇŽ ├ç├╝nk├╝ Gelibolu da g├Ârev yapan bir├žok ─░tilaf Devletleri askerinin ortak yarg─▒s─▒ T├╝rklerin mert, cesur ve ├ólicenap sava┼č├ž─▒lar oldu─ču y├Ân├╝ndeydi. (144)

 

 

─░ngilizleri Kimyasal Gaz kullanmaya ChurchillÔÇÖin bu s├Âzlerimi ikna etti?

 

Bunu net olarak bilmiyoruz ama Ekim 1915ÔÇÖin sonu ve Kas─▒m 1915ÔÇÖin ba┼č─▒nda ├ž─▒karman─▒n durumu hakk─▒nda duyulan kayg─▒lardan dolay─▒ Londra 85 ton clorine gaz─▒ ile doldurulmu┼č 3000 gaz t├╝p├╝n├╝ Bat─▒ cephesinden gelen bir grup kimyasal gaz uzman─▒ ile ├çanakkaleÔÇÖye g├Ândermeye karar vermi┼člerdi.

 

 

Kimyasal silahlarla dolu gemi Kas─▒m 1915ÔÇÖin son g├╝nleri i├žinde ─░ngiltereÔÇÖden yola ├ž─▒km─▒┼čt─▒ÔÇŽ

 

 

Yakla┼č─▒k bir ay sonra 26 Aral─▒k 1915 de Midilli Adas─▒na demir atm─▒┼čt─▒.Daha ├Ânceden g├Ânderilen kimyasal gaz t├╝pleri ile birlikte toplam g├Ânderilen gaz t├╝plerinin say─▒s─▒ 3600ÔÇÖ├╝ bulmu┼čtu.Ancak son gelen 3000 t├╝p hi├ž bo┼čalt─▒lmam─▒┼čt─▒,gemi MidilliÔÇÖye vard─▒─č─▒nda ├çanakkale Cephesinde Anzak Koyu ve Saros K├Ârfezi bo┼čalm─▒┼č Sedd├╝lbahir b├Âlgesi i├žinse .Buna binaen A─čustos ay─▒nda g├Ânderilen 600 t├╝pte gemiye konularak Ocak 1916 da M─▒s─▒rÔÇÖa do─čru yola ├ž─▒km─▒┼čt─▒.. (145)

 

 

 

2.B├ľL├ťME A─░T D─░PNOTLAR

 

    77-BOA, DH. KMS, 27/2Ord. Prof. Enver Ziya Karal, B├╝y├╝k Osmanl─▒ Tarihi, c:V,s;384ÔÇô385,TTK Yay─▒nlar─▒, General C.F.Aspinall-Oglander, Gelibolu Askeri Harek├ót─▒, c:1,s;32,Arma Yay─▒nlar─▒,2005,─░stanbul. Mustafa Arma─čan, K├╝ller Alt─▒nda Yak─▒n Tarih, Eyl├╝l 2007,Tima┼č Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, s;228

 

78- BOA, DH. EUM. KLU, 2/38,David Fromkin, Bar─▒┼ča Son Veren Bar─▒┼č: Modern Ortado─ču Nas─▒l Yarat─▒ld─▒?(1914ÔÇô1922) ├çev. Mehmet Harmanc─▒, Sabah Kitaplar─▒,1994 ─░stanbul, s;43 vd , Bayur, T├╝rk ─░nk─▒lab─▒ Tarihi, II, ksm. 4, s. 648ÔÇô649,Ankara TTK Yay.1952.

 

 

79-Mustafa ├çolak, Enver Pa┼ča-Osmanl─▒-Alman ─░ttifak─▒, Yeditepe Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul 2008,s;18ÔÇô19,Mustafa Arma─čan, a.g.e.s;228-229,Oglander a.g.e.s;66

 

80-Alan Moorrehead, Gelibolu, ├žev. Ali Cevat Akkoyunlu, Do─čan Kitap├ž─▒l─▒k A.┼×.May─▒sÔÇô2003,─░stanbul, s;15

 

81- Alan Moorrehead, a.g.e. s;23,16

 

82-General C.F.Aspinall ÔÇôOglander, Gelibolu Askeri Harek├ót─▒, c;1,Arma Yay─▒nlar─▒,2005,─░stanbul, s;66ÔÇô67

 

83- Ord. Prof. Enver Ziya Karal, B├╝y├╝k Osmanl─▒ Tarihi, c;V, TTK Yay─▒nlar─▒, s;430ÔÇô432, Walter S.Zapotoczny,a.g.m

 

84-Yigal Sheffy,a.g.m.s;235,236

 

85--a.g.ms;236

 

86- a.g.ms;236

 

87- a.g.m.s;237

 

88- a.g.m.s;237

 

89-Aubrey Herbert,(─░ngiliz ─░stihbarat Subay─▒)An─▒lar─▒-Devler ├ťlkesinde Devler Sava┼č─▒; ├çanakkale, Ata├ž Yay─▒nlar─▒, Mart 2006,─░stanbul, s;90

 

90-BOA, HR. SYS,2110/8

 

91ÔÇô15 A─čustos 1915 Tanin Gazetesi

 

92-BOA, HR. MA 1134/7

 

93-BOA, HR. SYS,2411/3

 

94-BOA, HR, SYS,2411/25

 

95- Milli Ajans muhabiri Cemil Hakk─▒ Bey 22 Ocak 1916  ÔÇťSava┼č─▒n Ard─▒ndan ├çanakkaleÔÇÖden MektupÔÇÖÔÇÖ

 

96-Ellis Ashmead Bartlett' in Sava┼č Notlar─▒ i├žin bkz; Ellis Ashmead Bartlett, ├çanakkale Ger├že─či, Yeditepe Yay─▒nlar─▒, ┼×ubat -2006.

 

97- Ben Shephard,  Sinir Sava┼č─▒, Askerler ve Psikiyatrlar 1914-1994,  Literat├╝r Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, Nisan 2006, s.4

 

 

98- BOA, HR. SYS,2412/11, Henry Morgenthau (A.B.D.B├╝y├╝kel├žisi)Hat─▒ralar─▒-Devler ├ťlkesinde Devler Sava┼č─▒ ├çanakkale, Ata├ž Yay─▒nlar─▒, Mart 2006,s;159

 

99- BOA, HR, SYS 2412/41

 

100- Henry Morgenthau, a.g.e. s;159

 

101-a.g.e. s;160

 

102-BOA, HR. SYS,2179/3

 

103- Henry Morgenthau, a.g.e. s;160

 

104- BOA, HR. SYS,2409/21

 

105-BOA, HR. SYS,2409/53

 

106- Henry Morgenthau, a.g.e. s;161

 

107-BOA, HR, SYS,2098/10

 

108-BOA, HR, SYS,2098/2

 

109-BOA, HR, SYS,2099/5

 

110-BOA, HR, SYS,2103/1

 

111- Henry Morgenthau, a.g.e. s;160

 

112- BOA, BEO,326410

 

113- BOA, DH, EUM,3 sb.5/7

 

114- Henry Morgenthau, a.g.e. s;162

 

115- a.g.e. s;162

 

116- a.g.e. s;162ÔÇô163

 

117- a.g.e. s;163

 

118- a.g.e. s;164

 

119- a.g.e. s;164ÔÇô165

 

120-a.g.e s;165ÔÇô168

 

121- a.g.e s;169

 

122- a.g.e. s;170

 

123- a.g.e. s;170ÔÇô171

 

124- a.g.e. s;172

 

125-a.g.e. s;173

 

126- a.g.e. s;174

 

127- a.g.e. s;174ÔÇô175

 

128- a.g.e. s;176

 

129- a.g.e. s;176ÔÇô177

 

130- a.g.e. s;178

 

131- Bug├╝n ki Eceabat il├žesiÔÇŽ

 

132-BOA, HR. SYS,2409/21

 

133- Henry Morgenthau, a.g.e. s;178

 

134-a.g.e. s;179

 

135-BOA, HR. SYS,2412/41

 

136- Yigal Sheffy,ÔÇÖÔÇÖAsphyxiating Gas and The Gallipoli WarÔÇÖÔÇÖ- ÔÇśÔÇÖZehirli Gaz ve ├çanakkale Sava┼člar─▒-Kimyasal Sava┼č Y├Ântemlerinin Ortado─ču da Kullan─▒m─▒n─▒n Ba┼člang─▒c─▒ÔÇÖÔÇÖ├çanakkale 18 Mart ├ťniversitesi Atat├╝rk ve ├çanakkale Sava┼člar─▒ Ara┼čt─▒rma MerkeziÔÇô90.Y─▒l─▒nda ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒ D├╝┼č├╝n├╝rken Sempozyumu.2005,s;236

 

 

137- a.g.m.s;235-236

 

138- Yrd. Do├ž.Dr. ┼×aduman Hal─▒c─▒,ÔÇÖÔÇÖTanin Gazetesine G├Âre ├çanakkale Ge├žilmezÔÇÖÔÇÖAtat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Dergisi, say─▒;61 c;XXI Mart 2005

 

139- Dr.Lokman Erdemir, Sosyal Tarih A├ž─▒s─▒ndan Sebep ve Sonu├žlar─▒ ile ├çanakkale Sava┼člar─▒.(Yay─▒nlanmam─▒┼č Doktora Tezi)Marmara ├ťniversitesi.2008

 

140-Yigal Sheffy, a.g.m. s;238

 

141- a.g.m.s;239

 

142- a.g.m.s;239

 

143- a.g.m.s;239-240

 

144- Mete Tun├žoku,Anzaklar─▒n G├Âz├╝yle Mehmet├žik,s;110, Yigal Sheffy,a.g.m.s;239

 

145- Yigal Sheffy,a.g.m.s;240

 

 

 

KAYNAKCA

 

 

MAKALELER

 

 

1-Tuncoku, Mete, ÔÇť─░ngiliz Gizli Belgelerinde 18 Mart Zaferi ve ├çanakkale MuharebeleriÔÇŁ, ├çanakkale Muharebeleri 75. Y─▒l Arma─čan─▒, Ankara: Genelkurmay Asker├« Tarih ve Stratejik Et├╝t Ba┼čkanl─▒─č─▒, 1990,

 

   2-ÔÇťHilal-i AhmerÔÇÖin FaaliyetiÔÇŁ, Osmanl─▒ Hilal-i Ahmer Mecmuas─▒, say─▒, 4, 5.

  

3- Olcaytu, Turhan, ÔÇť├çanakkale ZaferiÔÇÖnin Tarihteki ve Ulusal Ya┼čant─▒m─▒zdaki YeriÔÇŁ, Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Dergisi, X, say─▒ 30, Kas─▒m 1994, s. 609-636.

  

   4- Yrd. Do├ž.Dr. ┼×aduman Hal─▒c─▒,ÔÇÖÔÇÖTanin Gazetesine G├Âre ├çanakkale Ge├žilmezÔÇÖÔÇÖAtat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi Dergisi, say─▒;61 c;XXI Mart 2005

 

   5- Yigal Sheffy,ÔÇÖÔÇÖAsphyxiating Gas and The Gallipoli WarÔÇÖÔÇÖ- ÔÇśÔÇÖZehirli Gaz ve ├çanakkale Sava┼člar─▒-Kimyasal Sava┼č Y├Ântemlerinin Ortado─ču da Kullan─▒m─▒n─▒n Ba┼člang─▒c─▒ÔÇÖÔÇÖ├çanakkale 18 Mart ├ťniversitesi Atat├╝rk ve ├çanakkale Sava┼člar─▒ Ara┼čt─▒rma MerkeziÔÇô90.Y─▒l─▒nda ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒ D├╝┼č├╝n├╝rken Sempozyumu.2005,s;236-240

 

   6- B├╝lent G├╝nal,ÔÇÖÔÇÖWeizmannÔÇÖ─▒n Halas─▒ T├╝rk Casusu ├ç─▒kt─▒ÔÇÖÔÇÖ www.sabahonline.com

 

   7- Yakup Almelek,ÔÇÖÔÇÖPesah Olgusu ve Balfour BildirisiÔÇÖÔÇÖ09.09.2003 ┼×alom Gazetesi

 

            8- Walter S.Zapotoczny,ÔÇÖÔÇÖThe Use Of Po─▒son Gas In WW I And The Effect On   SocietyÔÇÖÔÇÖ2007,www.wzaponline.com

 

    9- Yrd. Do├ž. Dr. Ahmet ├ľ─čreten,ÔÇÖÔÇÖOsmanl─▒ Rus Sava┼č─▒nda Kimyasal SilahÔÇÖÔÇÖA.T.E.S.E.Askeri Tarih Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi, Say─▒;12,A─čustos 2008,Y─▒l;6,

 

10- Do├ž. Dr.Burhanettin Kaya,ÔÇÖÔÇÖSava┼člar─▒n Yol A├žt─▒─č─▒ Ruhsal Y─▒k─▒mlarÔÇÖÔÇÖT├╝rkiye Psikiyatri Derne─či-

 

      11-Uzm.Hem.Y├╝ksek Dur,ÔÇÖÔÇÖKimyasal Sava┼čÔÇÖÔÇÖ Bilkent ├ťniversitesi,Sa─čl─▒k Merkezi

 

   12- Cumhur Elmas,ÔÇÖÔÇÖ─░lk Kimyasal Sald─▒r─▒ 2600 y─▒l ├Ânce yap─▒lm─▒┼čÔÇÖÔÇÖ,Ak┼čam Gazetesi,               11Ekim 2001.

 

            13- www.firstworldwar.com ÔÇśÔÇÖWeopons Of War ;Poison Gas ÔÇśÔÇÖ

 

 

   14- Bretislav Friedrich,ÔÇÖÔÇÖFritz Haber(1868-1934)ÔÇÖÔÇÖ,Fritz Haber Inst─▒tut Der Max-Planck Gesellschaft,Berlin,

 

   15- www.geltag.com,ÔÇÖÔÇÖT├╝rkler Neden Zehirli Gaz Kullanmad─▒lar

 

   16- Do├ž.Dr. Osman G├╝rel ÔÇśÔÇÖKimyasal Sava┼čÔÇÖÔÇÖ- www.ttb.org.

 

 

 

K─░TAPLAR

 

 

1-           Wallach, Jehuda L., Bir Askeri Yard─▒m─▒n Anatomisi: T├╝rkiyeÔÇÖde Prusya-Alman Askeri Heyetleri 1835-1919, ├žev. Fahri ├çeliker, Ankara: Genelkurmay Asker├« Tarih ve Stratejik Et├╝t Ba┼čkanl─▒─č─▒, 1985.

2-  Tuncoku, Mete, Anzaklar─▒n Kaleminden Mehmet├žik: ├çanakkale 1915, Ankara: Atat├╝rk Ara┼čt─▒rma Merkezi, 1997.

3-  Tuncoku, Mete, ├çanakkale 1915: Buzda─č─▒n─▒n Alt─▒, Ankara: T├╝rk Tarih Kurumu, 2002

 

4-  Steel, Nigel; Hart, Peter, Gelibolu: Yenilginin Destan─▒, ├žev. Mehmet Harmanc─▒, ─░stanbul: Sabah Kitap├ž─▒l─▒k Sanayi ve Ticaret, 1996.

5-  Ortayl─▒, ─░lber, ─░kinci Abd├╝lhamit D├Âneminde Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnda Alman N├╝fuzu, Ankara: Ankara ├ťniversitesi Siyasal Bilgiler Fak├╝ltesi, 1981.

 

6-  Oglander, C. F. Aspinall, B├╝y├╝k Harbin Tarihi ├çanakkale Gelibolu Askeri Harekat─▒: 1915 May─▒s─▒ndan Tahliyeye Kadar; II, haz. Metin Mart─▒, ─░stanbul: Arma Yay─▒nlar─▒, 2005.

 

7- Oglander, C. F. Aspinall, B├╝y├╝k Harbin Tarihi ├çanakkale Gelibolu Askeri Harekat─▒: Seferin Ba┼člang─▒c─▒ndan 1915 May─▒s─▒na Kadar; I, haz. Metin Mart─▒, ─░stanbul: Arma Yay─▒nlar─▒, 2005.

 

8- M├╝hlman, Carl, ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Alman Subay─▒n─▒n Notlar─▒, ├žev. Sedat Umran, ─░stanbul: Tima┼č Yay─▒nlar─▒, 1998.

 

 

9- M├╝nim Mustafa, Cepheden Cepheye: 1914-1918: ─░htiyat Zabiti Bulundu─čum S─▒rada Cihan HarbiÔÇÖnde Kanal ve ├çanakkale Cephelerine Ait Hat─▒ralar─▒m,

─░stanbul: Arma Yay─▒nlar─▒, 1998.

 

10- Moorehead, Alan, Gelibolu ├žev. Ali Cevat Akkoyunlu, ─░stanbul: Do─čan Kitap├ž─▒l─▒k, 2000.

 

11- Karatay, Baha Vefa, Mehmet├žik ve Anzaklar, ─░stanbul: T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ Yay─▒nlar─▒, 1987.

 

12- Kocaba┼č, S├╝leyman, Tarihte T├╝rkler ve Almanlar, Bayrak Yay─▒nlar─▒, 1988.

 

13- James, Robert Rhodes, Gelibolu Harekat─▒, ├žev. Haluk V. Salt─▒kgil, Belge Yay─▒nlar─▒, 1965.

 

14- Herbert, Aubery-Morgenthau Henry  Denizler ├ťlkesinde Devler Sava┼č─▒ ├çanakkale, ├žev. Seyfi Say, ─░stanbul: Ata┼č Yay─▒nlar─▒, 2005.

 

15- Esenkaya, Ahmet, T├╝rk Bas─▒n─▒nda ├çanakkale Muharebeleri ( 3 Kas─▒m 1914-┼×ubat 1916), (Doktora Tezi) Hacettepe ├ťniversitesi Atat├╝rk ─░lkeleri ve ─░nk─▒lap Tarihi Enstit├╝s├╝, Ankara, 2003.

 

16- Armao─člu, Fahir, 19. Y├╝zy─▒l Siyasi Tarihi (1783-1914), Ankara: T├╝rk Tarih Kurumu, 1997.

 

 

AR┼×─░V KAYNAKLARI

 

1-                       BOA HR SYS 2110/8

2-                       BOA HR SYS 2411/3

3-                       BOA HR MA 1134/7

4-                       BOA HR SYS 2411/25

5-                       BOA HR MA 1136/64

6-                       BOA HR MA 1142/67

7-                       BOA HR SYS 2179/3

8-                       BOA HR SYS 2099/5

9-                       BOA HR SYS 2412/41

10-                   BOA HR SYS 2103/1

11-                   BOA HR SYS 2409/21

12-                   BOA HR SYS 2409/53

13-                   BOA HR SYS 2098/10

14-                   BOA HR SYS 2098/2

15-                   BOA HR SYS 2110/8

16-                   BOA DH EUM VRK 25/33

17-                   BOA BEO 326410

18-                   BOA DH EUM 3.SB 5/47

19-                   BOA HR SYS 2412/11

 

 

ELEKTRON─░K KAYNAKLAR

 

1- www.salom.com.tr

2- www.worldwar1.com

3- www.wikipedia.com

4- www.bbc.co.uk./history/worldwars/BBC-history/

5- wwi.lib.byu.edu.

6- www.firstwar.com

7- www.historylearningsite.com.

8- www.zionism-israil.com

9- www.sucbilimi.org

 


  13155 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

637_M├ťN─░R KU┼×CU 09-02-2009, 23:35:27
Bu g├╝zel makale i├žin yazara te┼čekk├╝rler.
I.D├╝nya Harbinde Gali├žya ve Arabistandada ├žarp─▒┼čm─▒┼č─▒z.
Oralarda zehirli gaz kullan─▒lm─▒┼čm─▒?Bizi ayd─▒nlat─▒rm─▒s─▒n─▒z?
Sayg─▒lar
 
638_OZAN BODUR 10-02-2009, 16:54:15
Sn M├╝nir Bey, ├Âncelikle ilginiz i├žin te┼čekk├╝r ederimÔÇŽ

K─▒saca sorunuza de─činecek olursam; Makalede de okudu─čunuz gibi Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Avrupal─▒ Ordular─▒n birbirine kar┼č─▒ kimyasal maddeleri bir silah olarak sistemli bir ┼čekilde kulland─▒klar─▒ tek cephe Bat─▒ Cephesi olmu┼čtur. Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ i├žinde kimyasal maddeleri silah olarak en fazla kullanan devletin Almanlar oldu─čunu belirtmi┼čtim ancak Ortado─ču co─črafyas─▒nda kimyasal maddelerin modern (!) bi├žimde silah olarak kullan─▒m─▒n─▒ ba┼člatanlar ise ─░ngilizler olmu┼člard─▒r.

─░ngiliz birlikleri Birinci D├╝nya Sava┼č─▒nda Do─ču Akdeniz de bulunan d├Ârt ayr─▒ cephede Yani; Gelibolu, Irak, Filistin ve SelanikÔÇÖte kullanabilecekleri kimyasal silahlara sahiptiler ancak bu silahlar─▒ sadece Filistin (Gazze) ve SelanikÔÇÖte kullanm─▒┼člard─▒r.

Bu ├Âl├╝mc├╝l silahlar Gazze de Osmanl─▒ g├╝├žlerine kar┼č─▒ kullan─▒lm─▒┼čken SelanikÔÇÖte Osmanl─▒ ve Bulgar birliklerine kar┼č─▒ kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. ┼×unu da ├Ânemle belirtmek gerekir ki Sayd─▒─č─▒m bu d├Ârt ayr─▒ cepheden sadece SelanikÔÇÖte ─░tilaf Birlikleri Alman ve Bulgar birliklerinin kimyasal silah taarruzlar─▒na hedef olmu┼člard─▒r.(*)

Sayg─▒lar─▒mla - ozanbodur@mynet.com
-------------------------------------------------------

(*) Yukar─▒ da ki tarihi bilgiler Tel-Aviv ├ťniversitesinde ├Â─čretim g├Ârevlisi olarak ├žal─▒┼čan ─░srailli ara┼čt─▒rmac─▒ Dr.Yigal SheffyÔÇÖnin 2005 Y─▒l─▒nda ├çanakkale de ger├žekle┼čtirdi─či Kimyasal Sava┼č ve ├çanakkale ba┼čl─▒kl─▒ sempozyum konu┼čmas─▒ndan al─▒nm─▒┼čt─▒r.
 
639_Melike BAYRAK 13-02-2009, 20:46:05
Ozan Bodur'u bu g├╝zel ├žal─▒┼čmas─▒ndan dolay─▒ tebrik ediyorum. ├çok derin incelenmi┼č ve kaynak├žalarla ├žok iyi desteklenmi┼č bir ├žal─▒┼čma. Bu konuda ara┼čt─▒rma yapmak isteyenlere kaynak olabileck bir eser ayr─▒ca. Uzun bir zaman ve b├╝y├╝k bir emek verdi─či belli. ├çal─▒┼čmalar─▒n─▒n devam─▒n─▒ diliyorum.
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)