Sultan Re┼čadÔÇÖ─▒n Cihat ├ça─čr─▒s─▒n─▒ Frans─▒zlarÔÇÖ─▒n Etkisiz K─▒lma Giri┼čimi ( Do├ž. Dr. Ahmet Kavas )

Tarih: 26/01/2009   /   Toplam Yorum 5   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 21018

Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n en ├Ânemli olaylar─▒ndan bir tanesi Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun ─░tilaf Devletlerine kar┼č─▒ cihad ilan etmesidir. ─░tilaf Devletleri ise s├Âm├╝rge alt─▒nda tuttuklar─▒ milyonlarca m├╝sl├╝man─▒n etkilenmemesi i├žin kar┼č─▒ propaganda ile cihad ├ža─čr─▒s─▒n─▒ etkisiz k─▒lmay─▒ ama├žlam─▒┼člard─▒. Do├ž. Dr. Ahmet Kavas, sunaca─č─▒m─▒z ├žal─▒┼čmas─▒nda FransaÔÇÖn─▒n Cihad ilan─▒n─▒n Afrikadaki Frans─▒z s├Âm├╝rgelerindeki etkisini bo┼ča ├ž─▒karma ├žabalar─▒n─▒ anlat─▒yor. Cihad ├ža─čr─▒s─▒ bir anda Frans─▒zlar─▒n en az 50 y─▒ll─▒k s├Âm├╝rgecilik kazan─▒mlar─▒n─▒ yok edebilir, hatta b├╝t├╝n hesaplar─▒n─▒ bozabilirdi. Ahmet Kavas, hi├ž zaman kaybetmeden ellerini ├žabuk tutan ParisÔÇÖteki s├Âm├╝rgeci siyaseti belirleyenlerin Kuzey ve Bat─▒ AfrikaÔÇÖda irtibata ge├žtikleri b├╝t├╝n tarikat ┼čeyhlerini, ulemay─▒, kendilerine itaat ettirdikleri Tunus BeyiÔÇÖni, Fas Sultan─▒ÔÇÖn─▒, m├╝ft├╝leri, mahalli emirleri bu ├ža─čr─▒ya kar┼č─▒ menfi cevaplar yazmaya zorlad─▒klar─▒n─▒n alt─▒n─▒ ├žiziyor . KavasÔÇÖa g├Âre, 1907 y─▒l─▒ndan itibaren ─░slam d├╝nyas─▒nda meydana gelen geli┼čmeleri anlatan Revue du Monde Musulman dergisi de bu ama├žla kullan─▒lm─▒┼čt─▒. Ahmet Kavas, yakla┼č─▒k bir milyon askerin sadece AfrikaÔÇÖdaki s├Âm├╝rgelerinden zorla toplanarak cephelere sevk edildi─čini vurguluyor. Kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar olursa hemen daha ya┼čad─▒klar─▒ yerde kur┼čuna diziliyor, en verimli arazileri ellerinden al─▒narak FransaÔÇÖdan getirilen fakir k├Âyl├╝lere veriliyordu.

 

1914 y─▒l─▒nda Sultan Re┼čadÔÇÖ─▒n b├╝t├╝n d├╝nya M├╝sl├╝manlar─▒ i├žin cihat ├ža─čr─▒s─▒ yapt─▒─č─▒ g├╝nlerde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ezel├« d├╝┼čmanlar─▒ bo┼č durmad─▒lar. Frans─▒zlar AfrikaÔÇÖn─▒n i┼čgal edebildikleri kuzey ve bat─▒ b├Âlgelerindeki M├╝sl├╝manlar─▒n bu ├ža─čr─▒y─▒ duymamalar─▒, duyanlar─▒n─▒n ise buna kulak vermemeleri i├žin b├╝y├╝k gayret g├Âsterdiler. Ula┼čabildikleri M├╝sl├╝man toplumlar─▒n b├╝t├╝n ├Ânderlerinden bu ├ža─čr─▒ya ni├žin icabet etmemeleri gerekti─čine, dahas─▒ isteseler de edemeyeceklerine dair mektuplar ald─▒lar. Bu mektuplar─▒n bir k─▒sm─▒ birka├ž sat─▒rdan ibaretken ├žo─čunlu─ču ├╝├ž-be┼č sayfay─▒ bulmaktayd─▒. Dikkat ettikleri en ├Ânemli husus ise bu mektuplar─▒n hi├žbirisinde tar├«hen apa├ž─▒k olarak bilindi─či ├╝zere Afrikal─▒ M├╝sl├╝manlar Osmanl─▒lar─▒ ve T├╝rkleri ├žok sevdikleri halde bu duygular─▒n─▒ dile getiren en ufak bir ├Âvg├╝ ifadesinin yer almamas─▒yd─▒. Dahas─▒, as─▒rlarca kendilerini savunan Osmanl─▒lara en a─č─▒r ifadelere yer verilmesiydi.

 

Frans─▒zlar─▒n s├Âm├╝rgecilik d├Ânemine ait ar┼čiv belgeleri incelendi─činde Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ÔÇÖn─▒n 1914ÔÇÖdeki cihat ├ža─čr─▒s─▒n─▒ etkisiz k─▒lmak i├žin yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmalar a├ž─▒k olarak ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. 1830-1848 y─▒llar─▒ aras─▒nda CezayirÔÇÖin kuzeyini, 1881ÔÇÖde TunusÔÇÖu, 1912ÔÇÖde FasÔÇÖ─▒ himaye ad─▒yla i┼čgal eden Fransa bu ├╝├ž ├Ânemli b├Âlgenin Osmanl─▒ Devleti ile b├╝t├╝n ba─člar─▒n─▒ koparma konusunda kesin kararl─▒yd─▒. Di─čer taraftan 1800ÔÇÖl├╝ y─▒llar─▒n ortalar─▒ndan itibaren Bat─▒ AfrikaÔÇÖdaki Senegal k─▒y─▒lar─▒ndan i├ž b├Âlgelere do─čru i┼čgallerini geni┼čletmek isteyen s├Âm├╝rge askeri birlikleri 1913 y─▒l─▒nda kuzeydeki Osmanl─▒ vilayetlerinin g├╝neyini ├ževreleyen i├ž b├Âlgeleri de birer birer istila giri┼čimlerini tamamlad─▒lar. Art─▒k bundan sonda M├╝sl├╝manlar─▒n k─▒p─▒rdayacak halleri pek kalmam─▒┼čt─▒. D─▒┼č d├╝nyayla ba─člant─▒lar─▒ tamamen kesilmi┼čti.

 

─░┼čte b├Âylesine hassas bir d├Ânemde, yani 22 Kas─▒m 1914ÔÇÖde, yery├╝z├╝ndeki b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n halifesi olan Osmanl─▒ Padi┼čah─▒nca ilan edilen cihat ├ža─čr─▒s─▒ bir anda Frans─▒zlar─▒n en az 50 y─▒ll─▒k s├Âm├╝rgecilik kazan─▒mlar─▒n─▒ yok edebilir, hatta b├╝t├╝n hesaplar─▒n─▒ bozabilirdi. Hi├ž zaman kaybetmeden ellerini ├žabuk tutan ParisÔÇÖteki s├Âm├╝rgeci siyaseti belirleyenler ve AfrikaÔÇÖn─▒n M├╝sl├╝man b├Âlgelerinde onlardan ald─▒klar─▒ emirleri uygulayanlar Kuzey ve Bat─▒ AfrikaÔÇÖda irtibata ge├žtikleri b├╝t├╝n tarikat ┼čeyhlerini, ulemay─▒, mahalli reisleri, hatta cebren kendilerine itaat ettirdikleri Tunus BeyiÔÇÖni, Fas Sultan─▒ÔÇÖn─▒, m├╝ft├╝leri, mahalli emirleri bu ├ža─čr─▒ya kar┼č─▒ menfi cevaplar yazmaya zorlad─▒lar.[1]

 

Halifenin cihat ├ža─čr─▒s─▒na kar┼č─▒ yaz─▒lan cevaplar─▒n muhtevalar─▒ incelendi─činde Frans─▒z s├Âm├╝rge idarecileri taraf─▒ndan dikte ettirildikleri hemen anla┼č─▒lmaktad─▒r. En az ├╝├ž n├╝sha halinde kaleme al─▒nan bu yaz─▒lar─▒n bir n├╝shas─▒ o mahalde olu┼čturulan s├Âm├╝rge ar┼čivine, ikincisi mesela Bat─▒ Afrika s├Âm├╝rgeleri i├žin buradaki genel valinin oturdu─ču DakarÔÇÖa ve ├╝├ž├╝nc├╝ ise ParisÔÇÖteki S├Âm├╝rge Bakanl─▒─č─▒ ar┼čivine g├Ânderiliyordu. Frans─▒zlar toplad─▒klar─▒ bu belgeleri birer propaganda malzemesi olarak kullanmakta aceleci davrand─▒lar. Zira bu belgeler devletin ar┼čivlerinde muhafaza edilmesinin ├Âtesinde hemen g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kar─▒ld─▒lar.

 

1907 y─▒l─▒nda yay─▒n hayat─▒na ba┼člayan ve ─░slam d├╝nyas─▒nda meydana gelen en son geli┼čmeler dahil az─▒nl─▒k veya ├žo─čunluk durumunda bulunan b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n bu dine giri┼člerini, devam eden s├╝re├žlerini, tarih├« ve k├╝lt├╝rel miraslar─▒n─▒, bunlarla ilgili yay─▒nlanan en son kitaplar─▒, dergileri ve gazeteleri tan─▒tan Revue du Monde Musulman (M├╝sl├╝man D├╝nyas─▒ Dergisi) isimli bir dergi vard─▒. S├Âm├╝rge idarecileri hi├ž vakit kaybetmeden bu belgelerin hepsinin birer n├╝shas─▒n─▒ yay─▒nlatmak ├╝zere bu dergiye verdiler. Bu dergi y├Âneticileri ellerine ula┼čan mektuplardan 62ÔÇÖsini Bat─▒ Afrika, Cezayir, Tunus ve FasÔÇÖa ait olanlar diye geldikleri b├Âlgelere g├Âre tasnif ederek Arap├ža as─▒llar─▒ ve Frans─▒zca terc├╝meleriyle birlikte yay─▒mlad─▒lar. Hatta bu ├Âzel say─▒ya daha ├Ânceki 28 say─▒dan farkl─▒ olarak ba┼čka alanlarla ilgili herhangi bir makale de koymad─▒lar.[2] 

 

Revue du Monde MusulmanÔÇÖda Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n cihat ilan─▒n─▒ reddettirmek amac─▒yla yazd─▒r─▒l─▒p yay─▒nlanan cevaplar─▒n bulundu─ču say─▒n─▒n ilk 160 sayfas─▒ FransaÔÇÖn─▒n Bat─▒ AfrikaÔÇÖdaki s├Âm├╝rgeleri olan Moritanya, Senegal, Mali ve Gine isimli bug├╝nk├╝ ba─č─▒ms─▒z devletlerin farkl─▒ yerle┼čim mahallerinden gelenlere ayr─▒ld─▒. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n mahalli emirlerin veya m├╝stakil ┼čahsiyetlerin adlar─▒yla, ├žo─čunlu─čunun ise birka├ž ki┼čilik heyetlerden olu┼čan tarikat ┼čeyhleri taraf─▒ndan kaleme al─▒nd─▒─č─▒ anla┼č─▒l─▒yordu. Cezayir ile ilgili yaz─▒lar─▒n ilki buradaki Maliki ve Hanefi mezhebi m├╝ft├╝lerinin ortak kaleme ald─▒klar─▒ mektup olurken Tunus ile ilgili b├Âl├╝mde ilk cihat kar┼č─▒t─▒ mektup Tunus BeyiÔÇÖne, Fas ile ilgili olan ise Sultan Mevlay YusufÔÇÖa aitti. Ay─▒ca Senegal ve GineÔÇÖde ya┼čayanlar, M├╝sl├╝man olsunlar veya olmas─▒nlar, Suriye as─▒ll─▒lar ad─▒na da cihat kar┼č─▒t─▒ olduklar─▒n─▒ ifade etmek i├žin cevaplar yaz─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lmekteydi.

 

Ne var ki ismi ge├žen dergide ├žok s─▒n─▒rl─▒ say─▒da cevaba yer verilmi┼čti. Ger├ži ama├ž i├žlerinde en etkili ┼čahsiyetleri temsil eden cevaplar─▒n olmas─▒yd─▒. Yoksa Frans─▒z s├Âm├╝rgelerinin tamam─▒ndan toplanan mektuplar y├╝zlerce, hatta binlerle ifade edilecek kadar ├žoktu. ├ľyle ki bu mektuplardan s├Âm├╝rge d├Âneminde tutulan, ama Frans─▒zlar─▒n bu yerleri terkinden sonra yeni kurulan m├╝stakil devletlere b─▒rak─▒lanlar bunun en a├ž─▒k ispat─▒d─▒r. Mesel├ó Bat─▒ Afrika ├╝lkelerinden Mali CumhuriyetiÔÇÖnin ba┼čkenti BamakoÔÇÖdaki Milli Ar┼čivÔÇÖde bu cevaplar─▒n bir k─▒sm─▒ yer almaktad─▒r. Hatta i├žlerinde o d├Ânemde CenevreÔÇÖde okuyan Bosnal─▒ t─▒p ├Â─črencileri ad─▒na d├╝zenlenmi┼č ve Osmanl─▒ Padi┼čah─▒n─▒n Almanlarla i┼čbirli─či yapmas─▒na kar┼č─▒ yay─▒nlad─▒klar─▒ bildiri dahi Frans─▒zlar taraf─▒ndan propaganda ama├žl─▒ kullan─▒lmak ├╝zere ├žo─čalt─▒larak bir n├╝shas─▒ BamakoÔÇÖdaki s├Âm├╝rge valisine g├Ânderilmi┼čti.[3]

 

Sultan Re┼čadÔÇÖ─▒n cihat ├ža─čr─▒s─▒na kar┼č─▒ s├Âm├╝rgeci devletlerin, ├Âzellikle Frans─▒zlar─▒n elden ele dola┼čt─▒rd─▒klar─▒ ve yerlilerin a─čz─▒ndan kaleme al─▒nan bu cevaplarda ne gibi ifadeler vard─▒? 

 

├ľncelikle bu cevaplar─▒n inand─▒r─▒c─▒ olmas─▒ i├žin KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖden baz─▒ ayet-i kerimelere ve Hazret-i Muhammed (S.A.V.)ÔÇÖin hadislere yer veriliyordu. ─░sl├ómiyetin ilk d├Ânemindeki sava┼člar i├žin nazil olan ayetler Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ Frans─▒zlar taraf─▒ndan Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ y─▒llar─▒nda propaganda ama├žl─▒ kullan─▒l─▒yordu. Hatta CezayirÔÇÖdeki Maliki ve Hanefi m├╝ft├╝ler ad─▒na yaz─▒lan cevap Bakara S├╗resiÔÇÖnin 190ÔÇÖnc─▒ ayeti bir ├╝st yaz─▒ ┼čekline getirilerek verilmi┼čti: ÔÇťSizinle sava┼čanlara kar┼č─▒ Allah yolunda siz de sava┼č─▒n. Ancak a┼č─▒r─▒ gitmeyin. ├ç├╝nk├╝ Allah a┼č─▒r─▒ gidenleri sevmezÔÇŁ. Frans─▒zlar ezel├« d├╝┼čmanlar─▒ olan Almanlar─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni kendi saf─▒na al─▒p Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖna sokmas─▒n─▒ M├╝sl├╝manlar aras─▒nda b├╝y├╝k bir fitneye sebep olacak bir propaganda malzemesi yapmak istemi┼čti. Fransa, ─░ngiltere ve RusyaÔÇÖdan olu┼čan ─░tilaf Devletlerine kar┼č─▒ AlmanyaÔÇÖn─▒n saf─▒nda yer alan ve ├žo─ču zaman T├╝rkiye (Turquie) diye bahsedilen Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bu karar─▒ hem siyas├« hem de din├« bak─▒mdan ├žok a─č─▒r ┼čekilde ele┼čtiriliyor ve b├╝y├╝k bir hata i┼čledi─či ifade ediliyordu. ├çok say─▒da ├žocu─čun, ya┼čl─▒n─▒n ve kad─▒n─▒n ├Âlece─či bu sava┼ča giren Osmanl─▒ Devleti Afrikal─▒ M├╝sl├╝manlar─▒n ifadesiyle kendini ate┼če atm─▒┼čt─▒. Halifenin asli g├Ârevi M─▒s─▒rl─▒, Hindistanl─▒, Kafkasyal─▒, Cezayirli b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlar─▒n din├« ve d├╝nyev├« meseleleriyle ilgilenmek iken bunlar─▒ yapmak yerine Almanlar─▒n saf─▒n─▒ tercih etti─či i├žin o bir zorba ve vefas─▒zd─▒r. Haliyle Cezayirli M├╝sl├╝manlar kendilerine kar┼č─▒ adil davranan Frans─▒zlar─▒n yan─▒nda yer alamaya devam edeceklerdi.

 

Fransa bir taraf─▒ndan bu propagandas─▒n─▒ aral─▒ks─▒z y├╝r├╝t├╝rken di─čer taraftan s├Âm├╝rgelerinden toplayabildi─či kadar eli silah tutan insan─▒ cephelere s├╝r├╝yordu. Toplam 42 milyon civar─▒nda askerin ─░tilaf ve ─░ttifak Devletleri saflar─▒na sava┼čt─▒─č─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒n─▒rsa ve bunun da yakla┼č─▒k sekiz bu├žuk milyonun Frans─▒z bayra─č─▒ alt─▒nda oldu─ču bilinirse bu kadar insan─▒n nereden topland─▒─č─▒ da ├Â─črenilmelidir. Yakla┼č─▒k bir milyon Frans─▒z askeri sadece AfrikaÔÇÖdaki s├Âm├╝rgelerinden zorla toplanarak cephelere sevk edilmi┼čti. Kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar olursa hemen daha ya┼čad─▒klar─▒ yerde kur┼čuna diziliyorlard─▒.[4] Di─čer taraftan en verimli arazileri ellerinden al─▒narak FransaÔÇÖdan getirilen fakir k├Âyl├╝lere veriliyordu. ├ľyle ki Kuzey AfrikaÔÇÖya yerle┼čtirilen Frans─▒zlar─▒n say─▒s─▒ iki milyona yakla┼čm─▒┼čt─▒. 1950ÔÇÖli y─▒llarda 8.700.000 n├╝fuslu CezayirÔÇÖde 1.100.000 (%12) Frans─▒z vatanda┼č─▒ ya┼čamaktayd─▒. 2.700.000 n├╝fuslu TunusÔÇÖta 270.000 (%10) ve 7.500.000 n├╝fuslu FasÔÇÖta 360.000 (%5) ├žo─ču Avrupa k├Âkenli ya┼čamakta olup bunlar─▒n da ├žo─ču Frans─▒z idi.[5]

 

Cezayirli m├╝ft├╝ler ad─▒na yaz─▒lan cevapta Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin art─▒k siyaseten, iktisadi bak─▒mdan da, hatta idari bak─▒mdan da ├ž├Âkt├╝─č├╝ ifade ediliyor ve kendilerine bir faydas─▒n─▒n dokunulamayaca─č─▒ belirtiliyordu. Bunlar asl─▒nda cihatla ilgili en ufak e─čilimi ba┼člamadan yok etmeye y├Ânelikti.[6] Asl─▒nda Fransa AfrikaÔÇÖdaki s├Âm├╝rgelerinin b├╝t├╝n zenginliklerini ele ge├žirmi┼č ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden g├Âremedikleri her k├Ât├╝l├╝─č├╝ kendilerine maruz g├Ârmekteydi. Ne var ki i├žinde bulunduklar─▒ bu durumdan cihat ├ža─čr─▒s─▒n─▒n kendilerini kurtarabilece─čine inanm─▒yorlard─▒.   

 

Tunus Beyi de Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni de do─čru yoldan ├ž─▒kmakla ve yanl─▒┼č, hatta kanl─▒ bir yola girmekle itham ederek Frans─▒zlar─▒n hakl─▒l─▒─č─▒n─▒ dile getiriyordu. Oysaki Frans─▒zlar kendileri i├žin her t├╝rl├╝ kolayl─▒─č─▒ sa─člam─▒┼člar, ┼čeriata uygun ya┼čamaktalar, vak─▒flar─▒ muhafaza edilmekte ve Ulu CamiÔÇÖde din├« derslerini vermekteydiler. Frans─▒zlar─▒n T├╝rk halk─▒yla bir meselelerinin olmad─▒─č─▒n─▒, hatta birka├ž J├Ân T├╝rkÔÇÖ├╝n entrikalar─▒ y├╝z├╝nden girilen Balkan Sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne be┼č milyon lira bor├ž para verdi─čini, ─░ngiltere ve Rusya ile birlikte Kutsal Mek├ónlar─▒n bulundu─ču HicazÔÇÖ─▒ M├╝sl├╝manlara sayg─▒lar─▒ndan dolay─▒ sava┼č ortam─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda tutmu┼člard─▒. B├╝t├╝n bunlar da Tunus BeyiÔÇÖnin cihat ├ža─čr─▒s─▒ndan uzak durdu─ču ┼čeklinde propaganda ediliyordu.[7]  

 

1912ÔÇÖde FransaÔÇÖn─▒n himayesine giren Fas Sultan─▒ Mevlay Yusuf ise cihat ├ža─čr─▒s─▒na kar┼č─▒ yay─▒nlad─▒─č─▒ cevab├« yaz─▒s─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne herhangi bir at─▒fta bulunmadan FransaÔÇÖn─▒n ├╝lkesine faydal─▒ i┼čler yapmas─▒n─▒ zikretmekle yetinmi┼čti.[8]

 

Frans─▒zlar─▒n Bat─▒ Afrikal─▒ M├╝sl├╝man toplumlardan ald─▒klar─▒ cevap yaz─▒lar─▒nda ise daha ziyade 1916ÔÇÖda MedineÔÇÖnin idaresini ele ge├žiren ┼×erif H├╝seyinÔÇÖin bu ┼čehrin idaresine daha lay─▒k oldu─ču konusuna ciddi vurgu yap─▒l─▒yordu. Osmanl─▒ halifesi Kurey┼čli olmad─▒─č─▒ i├žin elinde tuttu─ču hilafet makam─▒n─▒ daha fazla gasp etmemesi gerekti─či, ├Âzellikle Almanlar─▒n yery├╝z├╝ndeki en b├╝y├╝k ─░slam d├╝┼čman─▒ olduklar─▒, buna kar┼č─▒l─▒k FransaÔÇÖn─▒n ise b├╝t├╝n M├╝sl├╝manlara yard─▒m ettikleri gibi tamam─▒ propaganda kokan ifadeler Afrikal─▒ M├╝sl├╝man ├Ânderlerin yaz─▒lar─▒nda s─▒k├ža ge├žmekteydi.[9]  

 

 

 

Do├ž.Dr. Ahmet Kavas

─░stanbul ├ťni. ─░lahiyat Fak├╝ltesi

├ľ─čretim ├ťyesi

 

Not: Bu ├žal─▒┼čma daha ├Ânce K├╝lt├╝r Dergisi Mart 2008 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ├ľzel Say─▒s─▒'nda yay─▒mlanm─▒┼č olup yazar─▒n izniyle sitemize konulmu┼čtur.

[1] Ahmet KAVAS, ÔÇťFransaÔÇÖn─▒n Kuzey ve Bat─▒ AfrikaÔÇÖda Uygulad─▒─č─▒ ─░slam Siyaseti: Sultan Re┼čadÔÇÖ─▒n Yay─▒nlad─▒─č─▒ Cihad ├ça─čr─▒s─▒n─▒n Reddi MeselesiÔÇŁ, Dini Ara┼čt─▒rmalar, say─▒: 6, 23-50 (Nisan 2000).

[2] ÔÇťLes Musulmans fran├žais et la guerreÔÇŁ, Revue du Monde Musulman, Edition Ernest Leroux, 8e ann├ęe, XIX,  Paris, D├ęcembre 1914, 389 s.

[3] Archives Nationales de Bamako (R├ępublique du Mali), Ancienne S├ęrie, Haut S├ęn├ęgal Niger, 5E 19.

[4] FizanÔÇÖa telgraf memuru olarak g├Ânderilen ─░hsan Aksoley hat─▒ralar─▒nda TunusÔÇÖta cepheye asker g├Ândermeyi reddeden bir k├Âyde hayvanlara varana kadar b├╝t├╝n canl─▒lar─▒n bombalarla yok edili┼čini ger├žekle┼čtiren Frans─▒z komutandan dinledi─či ┼čekliyle aktarmaktayd─▒: ÔÇťAfrika Hat─▒ralar─▒ÔÇŁ Hayat Tarih Mecmuas─▒, ÔÇŁ, 1 Ekim 1970, y─▒l: 6, c.II, say─▒: 9, 36-41.    

[5] Bernard Lavergne, Afrique du Nord et Afrique Noire, Editions Larose, Paris 1956, s.8

[6] RMM, s. 173-179

[7] A.g.e., s. 267-272.

[8] A.g.e., s.304-307

[9] Archives Nationales de Bamako, Ancienne S├ęrie, 5 E 19.


  21018 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

13/04/2019 - 13:38 Who are your heroes of Gallipoli? An exclusive interview with John Gillam, The author of "Turkish Charlie Ryan" (with Yvonne Fletcher ) ( Tuncay Y─▒lmazer )

09/04/2019 - 13:38 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ve D├╝nya Sava┼č─▒ - Said Halim Pa┼ča (Fatih Y├╝cel)

23/03/2019 - 13:18 I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ├ťsk├╝dar Mekteb-i Sultan├«si (Nuri G├╝├žtekin)

17/03/2019 - 14:19 18 MART ├ľZEL - 18 Mart Bo─čaz Harbinde M├╝ttefik Filonun Sald─▒r─▒ Plan─▒ ile T├╝rk Savunma D├╝zeni ├ťzerine De─čerlendirmeler (M. Onur Yurdal)

13/03/2019 - 05:59 Orgeneral Cevat ├çobanl─▒ Pa┼čan─▒n Vefat─▒ Ve Cenaze Merasimi (Ahmet Yurttakal)

03/03/2019 - 05:37 Cephe Hatt─▒ Raporlar─▒na G├Âre Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda ┼×ehit T├╝rk Subaylar─▒ (Nuri G├╝├žtekin)

17/12/2018 - 13:03 Sar─▒kam─▒┼č Harek├ót─▒na Taktik Yakla┼č─▒mlar (Dr. B├╝lend ├ľzen)

09/12/2018 - 10:02 Elveda Zeytinda─č─▒ ÔÇô 100.Y─▒l D├Ân├╝m├╝ÔÇÖnde Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒n─▒ Yeniden De─čerlendirmek (Tuncay Y─▒lmazer)

05/11/2018 - 12:37 Kararg├óh Umumi Foto─čraf├ž─▒s─▒ Burhan Felek ve ├çanakkale (Mustafa Onur Yurdal)

17/10/2018 - 06:09 Troya M├╝zesinde Bir ├çanakkale ┼×ehidiÔÇÖnin Mezar Ta┼č─▒ (Ahmet Yurttakal)

15/09/2018 - 20:54 Mustafa Kemal Atat├╝rk ve Enver Pa┼ča (─░smail Pehlivan)

30/08/2018 - 10:16 ├çanakkale Sava┼č─▒ Sonras─▒nda Mezarl─▒klar ─░le ─░lgili Ortaya ├ç─▒kan Sorunlar Ve Yap─▒lan Tart─▒┼čmalar (Burhan Say─▒l─▒r)

03/07/2018 - 04:23 Ar┼čiv Belgelerinde L├ópseki (1915 - 1922) (H├╝seyin Arabac─▒)

24/05/2018 - 04:02 Yar─▒madaÔÇÖdaki Ate┼čkes: 24 May─▒s 1915 - The Armistice on the Gallipoli Peninsula - 24 May 1915 (Yusuf Ali ├ľzkan)

20/05/2018 - 08:02 ├çanakkale Sava┼č─▒ Siperin Ard─▒ Vatan (G├╝rsel G├Ânc├╝ - ┼×ahin Aldo─čan)

16/05/2018 - 09:33 Payitahtta Nutuklar─▒m : Cemal Pa┼čaÔÇÖy─▒ Y├╝celtme Amac─▒yla Yaz─▒lm─▒┼č Bir Risale (Nevzat Artu├ž)

06/05/2018 - 20:14 Haf─▒z Hakk─▒ Pa┼ča Hayat─▒ Ve Eserleri (Mustafa Birol ├ťlker)

28/04/2018 - 06:41 Mahmut Sabri Bey Ve Sedd├╝lbahir Savunmas─▒n─▒n ─░lk ├ť├ž G├╝n├╝ (Burhan Say─▒l─▒r)

24/04/2018 - 07:03 25 Nisan 1915 Gelibolu Yar─▒madas─▒ ├ç─▒karmalar─▒ ├ťzerine Taktik Yakla┼č─▒mlar (B├╝lend ├ľzen)

18/04/2018 - 10:58 ├çanakkale Sava┼č─▒ Esnas─▒nda ├çekildi─či ─░ddia Edilen Bir Foto─čraf Hakk─▒nda (Erhan ├çif├ži)

13/04/2018 - 05:58 ÔÇťB├╝y├╝k StratejisizlikÔÇŁten Sahadaki Ger├žekliklere, Gazze,Bir├╝ssebi ve Kud├╝sÔÇÖ├╝n Kayb─▒ (B├╝lend ├ľzen)

07/04/2018 - 11:16 18 Mart G├╝n├╝ Dardanos ┼×ehidi Zabit Namzedi Halim Efendi (Ahmet Yurttakal)

04/04/2018 - 06:50 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda ─░stanbul a Yap─▒lan Hava Sald─▒r─▒lar─▒ (Emin Kurt - Mesut G├╝venba┼č)

31/03/2018 - 15:41 K─▒sa Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ Tarihi (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

29/03/2018 - 09:02 Bo─čazÔÇÖ─▒n Fedaileri "├çanakkale Bo─čaz─▒ Tahkimatlar─▒ ve ├çanakkale Bo─čaz MuharebeleriÔÇÖnde T├╝rk Top├žusu" adl─▒ kitaplar─▒n tan─▒t─▒m─▒ (Bayram Akg├╝n)

23/03/2018 - 13:22 Verdun Sava┼č─▒ (─░lkin Ba┼čar ├ľzal)

20/03/2018 - 17:57 LondraÔÇÖn─▒n Sava┼č Planlar─▒: 1906 Taba Krizi Ve ├çanakkale (Yusuf Ali ├ľzkan)

17/03/2018 - 04:39 18 Mart ├ľzel - ├çanakkale Bo─čaz─▒ Savunmas─▒nda Kullan─▒lan 240/35ÔÇÖlik Alman Krupp K─▒y─▒ Topunun Teknik ├ľzellikleri (Bayram Akg├╝n)

12/03/2018 - 11:23 Uydurmadan Ger├že─če- ├çanakkale Sava┼č─▒ÔÇÖnda Bulutlar ─░├žerisinde Kayboldu─ču ─░ddia Edilen Norfolk Taburu (Tuncay Y─▒lmazer)

25/02/2018 - 13:09 Yi─čitler Harman─▒ Yozgad Mekteb-i Sultanisi -Yozgat Lisesi- (Osman Karaca)

19/02/2018 - 09:19 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 2 (Bayram Akg├╝n)

11/02/2018 - 12:02 ├çanakkale Sava┼čÔÇÖ─▒ndan Yadigar Kalan Gazi Toplar Nerede?- B├Âl├╝m 1 (Bayram Akg├╝n)

05/02/2018 - 05:38 ─░ngilizlerin 1915 Y─▒l─▒ Strateji De─či┼čikli─či: ├çanakkale, ─░ngiliz Karar Vericiler ─░├žin Bir Se├ženek Haline Nas─▒l Geldi? (Yusuf Ali ├Âzkan)

30/01/2018 - 08:02 Medine M├╝dafaas─▒ ve Fahreddin Pa┼ča (S├╝leyman Beyo─člu)

20/01/2018 - 10:18 D├╝┼čman ├çanakkaleÔÇÖyi Ge├žecek Olursa (Do├ž.Dr. Mesut Uyar)

13/01/2018 - 11:19 Amiral CardenÔÇÖin ├çanakkale Bo─čaz─▒ Sald─▒r─▒ Plan─▒ ├ťzerine Bir De─čerlendirme ( Bayram Akg├╝n)

17/12/2017 - 12:41 Gelibolu Yar─▒madas─▒nda Kaybolan ┼×ehitlik ve An─▒tlar (Mustafa Onur Yurdal)

08/12/2017 - 19:02 Tarih dergilerinde Kud├╝s 100.Y─▒l Dosyalar─▒

04/12/2017 - 12:16 Topyekûn Harp Erich von Ludendorff, Erhan Çifci (ed.), Çev. Aynur Onur Çifci-Erhan Çifci (Zafer Efe)

22/11/2017 - 03:49 ├ť├ž Mermi ─░le Bir Defter - ├çanakkaleÔÇÖde Yedek Subay Bir M├╝hendisin Hikayesi (Mustafa Onur Yurdal)

07/11/2017 - 18:30 Pomaklar─▒n ├çanakkale A─č─▒d─▒ - Pesna (├ľmer Arslan)

30/10/2017 - 18:41 25 Nisan 1915, Ar─▒burnu Anzak ├ç─▒karmas─▒nda 57.AlayÔÇÖ─▒n Conkbay─▒r─▒ÔÇÖna ─░ntikali ÔÇô Yeniden De─čerlendirme ( M. ┼×ahin Aldo─čan )

17/10/2017 - 11:31 Prof. Dr. Christopher Bell'in yeni eseri Churchill and the Dardanelles ├╝zerinden bir inceleme: Churchill ├çanakkale Sava┼člar─▒n─▒n tek sorumlusu mudur?

09/09/2017 - 05:40 Florence NightingaleÔÇÖin Eli AnadoluÔÇÖya da De─čmi┼čti-K─▒r─▒m Sava┼č─▒ndan Unutulan ─░lk Prefabrik Hastane: Erenk├Ây (Renkioi) (Mustafa Onur Yurdal)

22/08/2017 - 07:18 Ku┼čatma ve Esaretin Ad─▒ K├ŤTULAM├éRE Esir Bir ─░ngiliz Subay─▒n An─▒lar─▒ - Edward W.C. Sandes -(Muzaffer Albayrak)

09/08/2017 - 18:07 19. T├╝men Kurmay Ba┼čkan─▒ ─░zzettin ├çal─▒┼člarÔÇÖ─▒n ├çe┼čitli Konferans ve Yay─▒nlar─▒nda Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ Taarruzu (Melike Bayrak-Mustafa Onur Yurdal)

27/07/2017 - 13:33 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒ 2.B├Âl├╝m-2.Gazze Muharebesi(Tuncay Y─▒lmazer )

11/07/2017 - 10:07 ├çanakkaleÔÇÖnin FilistinÔÇÖdeki Yans─▒mas─▒-Gazze Muharebeleri(1.B├Âl├╝m)(Tuncay Y─▒lmazer)

22/05/2017 - 05:29 M├╝stahkem Mevkii nin Anafartalardaki Sesi-K├╝├ž├╝k Anafartalar Toplar─▒(Bayram Akg├╝n)

09/05/2017 - 08:12 K├╗tulam├óre Ku┼čatmas─▒ÔÇÖndan Esarete Y├╝zba┼č─▒ SandesÔÇÖin Hat─▒ralar─▒ - ├çev. Tuncay Y─▒lmazer

02/05/2017 - 11:45 ─░zmir-Bay─▒nd─▒r ─░l├žesinden ├çanakkale Harbine Kat─▒lanlar (Necat ├çetin)

28/04/2017 - 08:49 Kûtulamâre Zaferi 1916(Muzaffer Albayrak,Vahdettin Engin)

23/04/2017 - 21:24 T├╝rk OrdusuÔÇÖnda K├╝nye Uygulamas─▒na ─░li┼čkin ─░lk Giri┼čimler ve ─░lk K├╝nyelerle ─░lgili K─▒sa Bilgiler (The First Attempts On The Use Of Identity Tags In Turkish Army And Information About The Early Identity Tags) (Burhan SAYILIR)

13/04/2017 - 05:43 ├çanakkale Sava┼č─▒, Kara Savunmas─▒ ─░├žin M├╝stahkem Mevkii Top Deste─či (Bayram Akg├╝n)

07/04/2017 - 14:30 Çanakkale Muharebelerinde İdari ve Lojistik Faaliyetler (Ayhan Candan)

06/04/2017 - 19:17 Kabata┼č Erkek Lisesi 1.B├╝y├╝te├ž Tarih ├ľ─črenci Sempozyumu (8-9 Nisan 2017)

04/04/2017 - 21:12 Resmi Belgelere (N├╝fus ├ľl├╝m-Genelkurmay-Kay─▒ts─▒z ├ľl├╝m Defterleri) G├Âre ─░zmir - Beyda─č ┼×ehitleri (Necat ├çetin-A.Levent Ertekin)

31/03/2017 - 07:25 ├çanakkale nin ┼×ehit Kalemleri (─░smail Sabah)

27/03/2017 - 19:43 ├çanakkale M├╝stahkem MevkiiÔÇÖye Ba─čl─▒ Top Mermisi ├çe┼čitleri (Bayram Akg├╝n)

25/03/2017 - 20:58 GeliboluyuAnlamak ├ľzel- 100. Y─▒l─▒nda Gazze Muharebeleri Kahramanlar─▒n─▒ An─▒yoruz (Tuncay Y─▒lmazer)

17/03/2017 - 21:15 18 Mart ├ľzel Makalesi - Ya┼čayanlar─▒n A─čz─▒ndan 18 Mart Bo─čaz Muharebesi (Ahmet Yurttakal)

16/03/2017 - 08:51 18 Foto─črafla ├çanakkale Bo─čaz Muharebesi 18 Mart 1915 - 18 March 1915 Dardanelles Assault with 18 photographs (Ahmet Yurttakal)

13/03/2017 - 05:47 Çanakkale Muharebelerinde Bir Hile: Sahte Toplar (Bayram Akgün)

07/03/2017 - 04:27 ├çanakkale ZaferiÔÇÖnden Mescid-i NebeviÔÇÖye Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n 1916 Filistin-Hicaz ziyareti(Tuncay Y─▒lmazer)

23/02/2017 - 07:48 Gelibolu Savunmas─▒ Bir Kararg├óh ├çal─▒┼čmas─▒ - General G.S. Patton (Haluk Oral)

09/02/2017 - 06:24 ─░kinci Kirte Muharebesi (6-8 May─▒s 1915 Taarruzlar─▒) (Y├╝cel ├ľzkorucu)

31/01/2017 - 12:29 T├╝rk Bo─čazlar─▒ Meselesi (Ayhan Candan)

24/01/2017 - 05:39 Kanl─▒ Bir Mendil Hikayesi (├ľmer Arslan)

19/01/2017 - 10:32 Irak Cephesinde G├Ân├╝ll├╝ Kahramanlar Osmanc─▒k Taburu (Muzaffer Albayrak)

23/12/2016 - 20:32 Atlas Tarih Dergisi Aral─▒k-Ocak Say─▒s─▒nda 1916 Sina Filistin Hicaz Cephesi (Tuncay Y─▒lmazer)

13/12/2016 - 07:23 Birle┼čik Harekat Tecr├╝besi Olarak Cihan Harbinde T├╝rk-Alman Askeri ─░ttifak─▒ (G├╝ltekin Y─▒ld─▒z)

02/12/2016 - 20:23 ├çanakkale Kara Muharebelerinde A─č─▒l Dere (┼×aban Murat Armutak)

15/11/2016 - 11:48 Çanakkale de Bir Melek Hanım (Muzaffer Albayrak)

01/11/2016 - 05:41 ├çanakkale Kara Muharebelerinde Asma Dere (┼×aban Murat Armutak)

24/10/2016 - 06:55 42. Alay / Gelibolu 1915 - Ahmet Diriker (O─čuz ├çetino─člu)

03/07/2016 - 14:42 ├çanakkaleÔÇÖden 100. Y─▒l─▒nda SommeÔÇÖa:Bir Sava┼č, ─░ki Muharebe (Mustafa Onur Yurdal)

11/06/2016 - 14:37 I.D├╝nya Sava┼č─▒ nda ┼×ii Ulemas─▒n─▒n Cihat Fetvalar─▒ ├çer├ževesinde Irak Cephesi (Ziya Abbas)

01/06/2016 - 06:23 Kut├╝lamare- Yarbay Mehmed Re┼čid Bey in G├╝nl├╝─č├╝ (─░. Bahtiyar ─░stekli)

23/05/2016 - 12:01 Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├çanakkale Muharebelerinde Sa─čl─▒k Alan─▒ndaki Faaliyetleri (Ayhan Candan)

16/05/2016 - 07:38 Bir Osmanl─▒ Kurmay Subay─▒- Irakl─▒ K├╝rt Devlet Adam─▒, Mehmet Emin Zeki Bey in Ya┼čam ├ľyk├╝s├╝ (Tuncay Y─▒lmazer)

10/05/2016 - 13:00 Mezopotamya da Bir Sava┼č 1915-1916 Kut├╝lAmare ÔÇô Nikolas Gardner ( Tuncay Y─▒lmazer )

07/05/2016 - 07:31 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒n─▒n ─░slam D├╝nyas─▒na Etkileri (Y├╝ksel Nizamo─člu)

30/04/2016 - 19:20 ├çanakkale Sava┼č─▒: Bir Siyasi M├╝cadele Alan─▒ (├ľzg├╝r ├ľzt├╝rk)

23/04/2016 - 19:13 25 Nisan 1915 Anzak ├ç─▒karmas─▒ ─░lk Saatleri ÔÇô Daha Erken M├╝dahale Edilebilir miydi? ( Ahmet Yurttakal )

17/04/2016 - 21:26 Maskirovka Harekat─▒ - K├╗tulAmare bir zafer midir? ( Tuncay Y─▒lmazer )

28/03/2016 - 11:20 Çanakkale Muharebelerinde Osmanlı Ordusunun Asker Kaybı (Ayhan Candan)

26/03/2016 - 09:55 E─čitimli Neslin Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ ile ─░mtihan─▒ ( Dr. Nuri G├╝├žtekin )

24/03/2016 - 10:00 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ nda Yozgat Lisesi (Dr. Nuri G├╝├žtekin)

21/03/2016 - 06:35 ├çanakkale Seferberli─či: Sava┼č, E─čitim, Cephe Gerisi (Mustafa Sel├žuk)

17/03/2016 - 08:15 18 MART ├ľZEL - ├çanakkale Zaferi ve Cevat Pa┼ča (Ahmet Yurttakal)

22/02/2016 - 12:27 Gertrude Bell Irak Sınırını Çizen Kadın (Veysel Sekmen)

14/01/2016 - 08:43 ├çanakkale ┼×ehidi Feyzi ├çavu┼čÔÇÖun Zevcesi Zehra Han─▒m─▒n Padi┼čaha Mektubu (Osman Ko├ž)

23/12/2015 - 16:47 ├çanakkale Sava┼člar─▒nda Binba┼č─▒ Halis BeyÔÇÖe Ait Bir Ganimetin ├ľyk├╝s├╝ (Serdar Halis Ataksor)

10/12/2015 - 18:03 Mesudiye Z─▒rhl─▒s─▒n─▒n Dram─▒ (Cemalettin Y─▒ld─▒z)

06/12/2015 - 20:29 KutÔÇÖ├╝lamarenin T├╝rklere Tesliminden Sonra Irak ─░ngiliz Ordusunun Faaliyetlerine Dair Rapor (Haz. Serdar Halis Ataksor)

01/12/2015 - 10:11 10 A─čustos 1915 Conkbay─▒r─▒ S├╝ng├╝ H├╝cumu (Muzaffer Albayrak)

17/11/2015 - 21:09 Çanakkale Deniz Muharebelerinde Verilen Zayiatlar (Ahmet Yurttakal)

10/11/2015 - 05:19 Reis-i Cumhur Mustafa Kemal in Çanakkaleyi ziyaretleri (M. Onur Yurdal )

08/11/2015 - 22:04 Mustafa Kemal Pa┼čan─▒n Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1. D├╝nya Sava┼č─▒na giri┼čiyle ilgili g├Âr├╝┼člerine dair bir belge

Osmanl─▒ Devleti Umumi Harpte Tarafs─▒z Kalabilir miydi? - Yusuf Ak├žura (De─čerlendirme: Muzaffer Albayrak)