Misyonerlere ├ľzenmek ( Ramazan Balc─▒ )

Tarih: 23/01/2009   /   Toplam Yorum 5   / Yazar Ad─▒:      /   Okunma 8479

ÔÇť M─▒s─▒r, Mehmed Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n isyan─▒ sonras─▒nda imtiyaz fermanlar─▒ ile (1840) M─▒s─▒r valili─čine verilen ├Âzerklik sayesinde yar─▒ ba─č─▒ms─▒z bir eyalet ┼čeklini alm─▒┼č, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ča olan ba─č─▒ y─▒ll─▒k maktu vergi ile s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒. 40 y─▒l i├žinde M─▒s─▒r valileri M─▒s─▒r bor├žlar─▒n─▒ ├Âdenemeyecek bir seviyeye getirmi┼č, k├Âyl├╝ler vergi bor├žlar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda topraklar─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kaybedip, kendi topraklar─▒nda kar─▒n toklu─čuna ├žal─▒┼čan amaleler haline gelmi┼č, g├╝nden g├╝ne artan yabanc─▒ n├╝fuzu hayat─▒ ├žekilmez hale getirmi┼čti. ├ľnemli memuriyetler ─░ngiliz memurlar─▒n ellerinde kalm─▒┼č, i┼čten ├ž─▒kar─▒lan askerler atlara verilen arpa ile kar─▒nlar─▒n─▒ doyurmak zorunda kalacak derecede fakir d├╝┼čm├╝┼člerdi. Me┼čhur s├Âylemi ile ÔÇťM─▒s─▒r M─▒s─▒rl─▒lar─▒nd─▒rÔÇŁ hareketi bu g├╝nlerde ba┼člad─▒. Cemaleddin Efgan├« ve Muhammed AbduhÔÇÖun fikir ├╝stadl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒─č─▒ hareket k─▒sa zamanda ordu i├žinde geli┼čmi┼č, Ahmed Arab├« (Urab├«) ├Ânderli─činde Hizb├╝ÔÇÖl-Vatan├«, (Vatan├«ler) hareketi iki y─▒l i├žinde kendini ─░ngiliz i┼čgali kar┼č─▒s─▒nda sava┼č─▒n i├žinde bulmu┼č, M─▒s─▒r halk─▒ b├╝y├╝k bir co┼čku ile cepheye ko┼čmu┼čtu. Ne var ki arka arkaya ihanetler ya┼čand─▒. TelkebirÔÇÖde hi├ž beklenilmedik bir yenilgi alan Arab├«, ─░ngilizlere teslim oldu. Arab├« ihanet mi etmi┼čti? Bu konuda tam bir kanaat elde edilemedi ancak bu sonucu haz─▒rlayan iki ajan misyoner vard─▒. ÔÇť
Ramazan Balc─▒ÔÇÖdan ilgin├ž bir yaz─▒ÔÇŽ

 

M─▒s─▒r 1882

 

M─▒s─▒r, Mehmed Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n isyan─▒ sonras─▒nda imtiyaz fermanlar─▒ ile (1840) M─▒s─▒r valili─čine verilen   ├Âzerklik sayesinde yar─▒ ba─č─▒ms─▒z bir eyalet ┼čeklini alm─▒┼č, imparatorlu─ča olan ba─č─▒ y─▒ll─▒k maktu vergi ile s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒.

 

40 y─▒l i├žinde M─▒s─▒r valileri M─▒s─▒r bor├žlar─▒n─▒ ├Âdenemeyecek bir seviyeye getirmi┼č, k├Âyl├╝ler vergi bor├žlar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda topraklar─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kaybedip, kendi topraklar─▒nda kar─▒n toklu─čuna ├žal─▒┼čan amaleler haline gelmi┼č, g├╝nden g├╝ne artan yabanc─▒ n├╝fuzu hayat─▒ ├žekilmez hale getirmi┼čti. ├ľnemli memuriyetler ─░ngiliz memurlar─▒n ellerinde kalm─▒┼č, i┼čden ├ž─▒kar─▒lan askerler atlara verilen arpa ile kar─▒nlar─▒n─▒ doyurmak zorunda kalacak derecede fakir d├╝┼čm├╝┼člerdi.

 

Me┼čhur s├Âylemi ile ÔÇťM─▒s─▒r M─▒s─▒rl─▒lar─▒nd─▒rÔÇŁ hareketi bu g├╝nlerde ba┼člad─▒. Cemaleddin Efgan├« ve Muhammed AbduhÔÇÖun fikir ├╝stadl─▒─č─▒n─▒ yapt─▒─č─▒ hareket k─▒sa zamanda ordu i├žinde geli┼čmi┼č, Ahmed Arab├« (Urab├«) ├Ânderli─činde Hizb├╝ÔÇÖl-Vatan├«, (Vatan├«ler) hareketi iki y─▒l i├žinde kendini ─░ngiliz i┼čgali kar┼č─▒s─▒nda sava┼č─▒n i├žinde bulmu┼čtu. Sava┼č iyi ba┼člad─▒ . M─▒s─▒r halk─▒ b├╝y├╝k bir co┼čku ile cepheye ko┼čmu┼čtu. Ne var ki arka arkaya ihanetler ya┼čand─▒. TelkebirÔÇÖde hi├ž beklenilmedik bir yenilgi alan Arab├«, yine hi├ž beklenilmedik bir ┼čekilde  ─░ngilizlere teslim oldu.

 

Arab├« ihanet mi etmi┼čti? Bu konuda tam bir kanaat elde edilemedi ancak bu sonucu haz─▒rlayan iki ajan misyoner vard─▒.

 

Biz bu yaz─▒m─▒zda, bu ilgin├ž olay─▒n misyoner kahramanlar─▒ ├╝zerinde duraca─č─▒z. 

 

Edward Palmer (1840-1882)

 

─░ngiliz ordusu Kassain b├Âlgesinde iki defa M─▒s─▒r askerinden sopa yemi┼čti. Tek ├žare vard─▒. ArabiÔÇÖnin asker kayna─č─▒ olan Urban kabilelerini sat─▒n almak! ─░ngiliz deniz kuvvetleri komutanl─▒─č─▒ Cambridge ├ťniversitesi ┼×ark dilleri hocas─▒ Edvard PalmerÔÇÖden yard─▒m istedi. PalmerÔÇÖin ┼×ark sahras─▒n─▒ tan─▒mas─▒ ve yerel dilleri bilmesi i┼čini kolayla┼čt─▒rd─▒. ─░skenderiyeÔÇÖde Amiral Seymour ile g├Âr├╝┼čen Palmer, YafaÔÇÖya gidip burada Arap k─▒yafetine girdi. Kendisini ┼×eyh Abdullah ad─▒nda bir M├╝sl├╝man olarak tan─▒tm─▒┼č, deve sat─▒n almak isteyen bir t├╝ccar g├Âr├╝n├╝┼č├╝yle sahraya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. B├╝y├╝k r├╝┼čvetler kar┼č─▒l─▒─č─▒nda Tarabin ve Tayaha kabileleri ile anla┼čma sa─člad─▒.

 

A─čustos ay─▒nda tekrar b├Âlgeye gelen Palmer bedevilerin yard─▒m─▒yla, Arab├« Pa┼ča ile T├╝rkiye aras─▒nda haberle┼čmeyi sa─člayan telgraf hatt─▒n─▒ tahrip etti. B├Âlgede bulunan en b├╝y├╝k bedevi kabilesi ┼čeyhlerinden SalihiyeÔÇÖde ya┼čayan Suud Tahavi ve Tam├«lat vadisi ┼čeyhi Muhammed el-BakliÔÇÖnin Hidivin yan─▒nda yer almalar─▒n─▒ sa─člad─▒.[i] ─░┼čin sonunda Palmer ├╝├ž arkada┼č─▒yla birlikte ├ž├Âlde da─č─▒tt─▒─č─▒ alt─▒nlar─▒n kurban─▒ oldu. Bedeviler alt─▒n yumurtlayan tavu─ču kesmi┼člerdi.[ii] Bkz ek 1

 

Bedevi urban ┼čeyhlerini sat─▒n alma, d├Ânemi itibar─▒yle ─░ngilizlerin b├╝t├╝n orta do─čuda yayg─▒n olarak kulland─▒klar─▒ bir usuld├╝. ─░ngiliz ajanlar as─▒rlard─▒r ├ž├Âlde serbest ya┼čayan ve cahiliye toplumunun geleneklerini s├╝rd├╝ren urban reislerini kendi mekanlar─▒nda bulup onlar─▒ maa┼ča ba─člam─▒┼člard─▒. ─░skenderiye ├ž─▒karmas─▒n─▒n hemen ard─▒ndan b├Âlgeyi ├žok iyi bilen ajan misyonerler Arab├«ÔÇÖnin asker kayna─č─▒ olan urban kabilelerini dola┼čm─▒┼člar, y├╝ksek miktarda alt─▒n da─č─▒tarak kabilelerin sava┼čtan ├žekilmesini sa─člam─▒┼člard─▒.

 

Telkebir sava┼č─▒ndan iki g├╝n ├Ânce General Wolseley, b├╝t├╝n urban kabileleri sat─▒n al─▒nd─▒, diye LondraÔÇÖya telgraf ├žekmi┼čti.

 

 

Blunt ve Gregory

Sir Wilfrit Blunt aslen ─░rlandal─▒yd─▒. M├╝sl├╝manlar aras─▒nda uzun s├╝re ya┼čam─▒┼č, akidelerini ve geleneklerini iyice ├Â─črenmi┼čti. 1881-82 k─▒┼č─▒nda Arab├« hareketine b├╝t├╝n hisleri ve d├╝┼č├╝nceleri ile ├Ânderlik etmeye ├žal─▒┼čt─▒. Blunt, vatan├«ler hareketi ile ─░ngiliz el├ži Mallet aras─▒nda el├žilik yapm─▒┼č hareketin ilk merhalesinde b├╝y├╝k roller oynam─▒┼čt─▒. Blunt, milliyet├ži AvrupaÔÇÖn─▒n g├Âz├╝n├╝n M─▒s─▒r ├╝zerinde oldu─čunu ileri s├╝rerek liderlere ordular─▒n─▒ kuvvetlendirmeyi tavsiye etmekteydi. Di─čer m├╝ste┼čriklerden ayr─▒ olarak M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n ─░ngiltere taraf─▒ndan askeri i┼čgale tabi tutulmas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yor, h├╝rriyet hareketinin M─▒s─▒rÔÇÖda ─░ngiliz himayesinde ba─č─▒ms─▒z bir M─▒s─▒r devletine yol a├žmas─▒n─▒ savunuyordu. Bu y├╝zden Blunt Avrupal─▒lar─▒n g├Âzleri ├Ân├╝nde ÔÇť┼×ayet askerlerle ittihat yapamazsan─▒z Avrupa beldelerinize el koyacakt─▒r. Bu benim i├žin kesin bir kanaattirÔÇŁ diyebiliyordu.[iii]

 

Wilfrid Blunt, uzun bir s├╝re M─▒s─▒r ├╝zerinde ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒. ─░ngiliz i┼čgalinden sonra da M─▒s─▒rÔÇÖda ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etti. Blunt, Osmanl─▒ M─▒s─▒r Y├╝ksek Komiseri Ahmed Muhtar Pa┼čaÔÇÖn─▒n da dikkatini ├žekmi┼čti:

 

   ÔÇťHakk─▒nda yap─▒lan tahkikat─▒n neticesini ├Âzetlemek gerekirse ─░ngilizler i├žinde Osmanl─▒ saltanat─▒na ba─čl─▒ m├╝lklerden olan umum Araplar─▒ birle┼čtirmek ve ─░ngiliz n├╝fuzu alt─▒nda Allah saklas─▒n bir Arap hilafeti te┼čkil etmek gibi zararl─▒ h├╝lyalara tabi bir f─▒rka mevcuttur. Blunt ta o f─▒rkan─▒n efrad─▒ndanm─▒┼č. Arab├« olay─▒ndan hayli seneler ├Ânce Blunt M─▒s─▒rÔÇÖa gelmi┼č Matariye k├Ây├╝nde arazi edinmi┼č M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n yerli halk─▒ndan ayr─▒ olarak bedevi Araplarla dostluk kurmu┼č Arab├« ile de tan─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Onun arac─▒l─▒─č─▒ ile meram─▒n─▒ ger├žekle┼čtirmeye ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r.

 

Arap k─▒yafeti ile hecin develer ├╝zerinde ├ž├Âlden ├ž├Âle gezerek urban ve bedevilerle dostluklar kurmu┼čtur. Ad─▒ ge├ženin bedeviler aras─▒nda aleyhisselat├╝ vesselam efendimizin Arap oldu─ču i├žin Arap kavminin reisli─če lay─▒k oldu─ču ve daha bunun gibi zararl─▒ sa├žmal─▒klarda bulundu─ču anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

 

Bunlar─▒n ─░ngiltere de bir cemiyet olduklar─▒ anla┼č─▒lmaktad─▒r. ArabistanÔÇÖ─▒n yaln─▒z M─▒s─▒r k─▒tas─▒nda de─čil b├╝t├╝n Arap topraklar─▒nda isim ve k─▒yafetlerini de─či┼čtirmi┼č, b├Âyle serserilerin dola┼čmakta olmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r.ÔÇŁ[iv]

 

─░┼čgalden ├Ânce sadece ─░skenderiyeÔÇÖde 50 bine yak─▒n yabanc─▒ ya┼č─▒yordu. Bunlar aras─▒nda se├žkin b├╝rokratlar, gazeteciler, i┼č adamlar─▒ ve toplum m├╝hendisli─či yapan ├žok say─▒da ajan siyaset memurlar─▒ vard─▒. ├ľnde gelen isimler duruma g├Âre Hidivin yada Arab├«ÔÇÖnin etraf─▒n─▒ sar─▒yor onlar─▒n birinci derecede yak─▒nl─▒─č─▒n─▒ kazanm─▒┼č kimseler oluyorlard─▒.

 

Eski Seylan valisi William Gregory e┼či Lady Augusta ile birlikte KahireÔÇÖdelerdi. Bu ikili daha sonra Arab├«ÔÇÖnin hayat─▒ ├╝zerinde etkili olacaklard─▒.

 

Lady Augusta, ─░ngiliz sefiri E. Mallet, Lord Houghton ve askeri ate┼če F. Goldsmid ile ak┼čam yeme─či yemi┼čler ve Arab├« i├žin tart─▒┼čm─▒┼člard─▒. Lady Augusta, kocas─▒ William ile birlikte ona g├╝veniyorlard─▒. William Arab├« ile yapt─▒─č─▒ r├Âportaj─▒nda ─░ngiliz i┼čgaline kar┼č─▒ oldu─čunu yazm─▒┼čt─▒.

 

 Wilfrid Blunt, da ayn─▒ ┼čekilde d├╝┼č├╝n├╝yordu. Bunlar i├žin Arap istiklali yada Arap hilafeti, ─░ngiliz i┼čgalinden daha ├Ânemliydi. Blunt, Arab├« ile teklifsiz g├Âr├╝┼čmekteydi. Lady AugustaÔÇÖya g├Âre o, ÔÇť─░ngiltereÔÇÖye kar┼č─▒ ho┼čnutluk i├žinde, daha l├╝tufkar ve k├Âleli─či ├Ânlemeye kararl─▒ÔÇŁ oldu─ču i├žin Arab├«ÔÇÖyi destekliyordu. Lady AugustaÔÇÖya bak─▒l─▒rsa Arab├«, BluntÔÇÖun MalletÔÇÖin ajan─▒ oldu─čunu, ancak kocas─▒ WilliamÔÇÖa g├╝vendi─čini s├Âylemi┼čti.

 

Arab├«, ─░ngiliz ve Frans─▒z m├ól├« m├╝fetti┼čler A. Colvin ve De Blignieres ile de g├Âr├╝┼čmekteydi. ─░ngiliz i┼čgaline kar┼č─▒ olan cephenin ortak noktas─▒ herhalde Lady AugustaÔÇÖn─▒n ┼ču sorusunda gizliydi:

ÔÇťArab├« M─▒s─▒r halifesi olacak m─▒?ÔÇŁ

ÔÇť─░n┼čallahÔÇŁ [v]

 

Vatan├«ler b├╝t├╝n mil├« tav─▒r ve s├Âylemlerine ra─čmen bat─▒ kar┼č─▒s─▒nda bir hayranl─▒k duygusuna kap─▒lm─▒┼č olmal─▒lar. Zira d├Ânemi i├žin ─░stanbul se├žkinleri de ├žok farkl─▒ de─čildi. H├╝rriyetlerin, medeniyetin ve maddi terakkinin be┼či─či say─▒lan Fransa ve ─░ngiltere, fikir ak─▒mlar─▒ i├žin kendileri ile sava┼č─▒lan bir d├╝┼čman de─čil aksine, b├╝t├╝n mutluluklar i├žin kollar─▒n─▒ a├žm─▒┼č bir s─▒─č─▒nma eviydi.

Yeni Osmanl─▒lar─▒n her birinin AvrupaÔÇÖya kanat a├žt─▒─č─▒ bir d├Ânemde Arab├«ÔÇÖnin ├ževresini ─░ngiliz ajanlar─▒n sarmas─▒ ┼ča┼č─▒lacak bir durum de─čildir. Ayr─▒ca bunlar ─░ngiliz Sefir gibi i┼čgalci de─čil, Arap istiklalini, ba─č─▒ms─▒z Arap idarelerini savunan h├╝rriyet perileridir!

 

Arab├«ÔÇÖnin Yarg─▒lanmas─▒

 

ArabiÔÇÖnin yarg─▒lama s├╝reci ba┼člad─▒─č─▒nda Arab├«ÔÇÖnin ─░ngiliz dostlar─▒ LondraÔÇÖda etkili bir propaganda ba┼člatt─▒lar. Bilhassa Lady AugustaÔÇÖn─▒n yazd─▒─č─▒ makaleler ├žok etkili oldu.

├ľte yandan ─░ngiliz Politikas─▒ g├╝n├╝ birlik de─čildi. M─▒s─▒rÔÇÖda er ge├ž Milliyet├žilerin g├╝├žlenece─čini biliyorlard─▒. Arab├«ÔÇÖnin kendileri taraf─▒ndan yarg─▒lan─▒p idam edilmesi, M─▒s─▒rl─▒lar─▒n ebedi d├╝┼čmanl─▒klar─▒na yol a├žabilirdi.

 

Bunun yerine Arab├«, Hidiv ad─▒na Osmanl─▒ya isyan etmi┼č bir asi olarak yarg─▒lanmal─▒ ve ─░ngilizler taraf─▒ndan kurtar─▒lmal─▒yd─▒. B├Âylece M─▒s─▒rÔÇÖda Araplar ile Hidiv ailesinin aras─▒ iyice a├ž─▒lm─▒┼č olur, iyice yaln─▒z kalan Hidiv, ─░ngilizlere kar┼č─▒ daha bir savunmas─▒z hale gelirdi.

 

Lady Gregory, ArabiÔÇÖnin ev hayat─▒ hakk─▒nda TimesÔÇÖta bir makale yazd─▒. Bu makale ayr─▒ bir kitap├ž─▒k olarak ta bas─▒ld─▒. Bayan Gregory, g├╝nl├╝─č├╝ne yapt─▒─č─▒ giri┼čleri geni┼čletmi┼č, b├Âyle iyi bir adam─▒n g├Âr├╝nd├╝─č├╝ gibi Anti-─░ngiliz biri olmas─▒n─▒n imkans─▒z olaca─č─▒n─▒ ileri s├╝rm├╝┼čt├╝. Annesinin ve e┼činin, b├╝y├╝k g├╝├žlerin kocas─▒na ve o─čluna neden zarar vermek isteyebileceklerine dair idrak yetersizli─čini tasvir ederek makaleyi sonland─▒rd─▒. Makale amac─▒na ula┼čt─▒ ve bundan sonra BritanyaÔÇÖda Arab├«ÔÇÖye y├Ânelik daha ├žok sempati s├Âz konusu oldu.

 

├ľte yandan William Gregory, SudanÔÇÖda ─░ngilizlere kar┼č─▒ sava┼čan Mehdi ile bar─▒┼č i├žin m├╝zakere yapabilecek en uygun ki┼činin Arab├« oldu─čunu ikna edici bi├žimde tart─▒┼čt─▒─č─▒ ÔÇťM─▒s─▒r-SudanÔÇŁ isimli bir makale yay─▒nlad─▒.

 

ÔÇť E─čer t├╝m d├╝nyay─▒ arasayd─▒k, MehdiÔÇÖden bu kadar g├╝ven ve onur alan ba┼čka bir adam daha bulamazd─▒k.... Bu adama dair her zaman sahip oldu─čum iyi d├╝┼č├╝nceye korkusuzca ba─čl─▒ kald─▒m. Kamu g├Ârevinde elleri her zaman temizdi, hi├ž bir adam bu kadar bozulmam─▒┼č de─čildi, hi├ž bir zaman Oryantal de─čildi daha kolay affediciydi, ├Âz├╝nde d├╝┼čmanlar─▒na kar┼č─▒ daha centilmendi... G├╝├žl├╝ dini fikirlerine ra─čmen, onu bak─▒┼č a├ž─▒s─▒nda her zaman ├Âl├ž├╝l├╝ ve liberal buldum. Reform i├žin talepleri hi├ž bir zaman haddini a┼čmad─▒ÔÇŁ diyordu. [vi]

 

├ľzetle Arab├«ÔÇÖnin ─░ngiliz dostlar─▒ i┼čgal sonras─▒, ─░ngiliz politikas─▒n─▒n tespitinde etkili oldu. Britanya h├╝k├╝meti, Arab├« tak─▒m─▒n─▒n BluntÔÇÖun maddi yard─▒m─▒ ile KahireÔÇÖye g├Ânderilecek ─░ngiliz avukatlar taraf─▒ndan savunulmalar─▒na izin verdi.

 

Blunt, avukat g├Ândermekle kalmam─▒┼č Arab├«ÔÇÖnin kurtar─▒lmas─▒ i├žin LondraÔÇÖda kamuoyu olu┼čturma ├žal─▒┼čmalar─▒na ba┼člam─▒┼čt─▒. Olay LondraÔÇÖdan ParisÔÇÖe intikal etmi┼č, Dr. Digo da Arab├«ÔÇÖye yard─▒m edilmesi i├žin kampanya ba┼člatm─▒┼čt─▒.

 

Arab├« ─░ngilizlerle yapt─▒─č─▒ sava┼člarla ilgili olarak su├žlanmad─▒. ─░ngilizler M─▒s─▒rÔÇÖda Milliyet├žileri kazanmak ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni yok saymak i├žin Arab├«ÔÇÖyi sadece HidivÔÇÖe kar┼č─▒ i┼čledi─či su├žlar i├žin yarg─▒lad─▒.

 

─░lk sorgu sonras─▒nda Mahkeme savc─▒s─▒ Sir ├çarles Wilson, Vatan├« liderler hakk─▒nda dava a├ž─▒lmas─▒na gerek olmad─▒─č─▒na h├╝kmetti. Ancak Naz─▒rlar HeyetiÔÇÖnin ┼čiddetli itirazlar─▒ ├╝zerine mahkemeye devam edildi.

 

Mahkeme s─▒ras─▒nda Arab├«ÔÇÖnin yapt─▒─č─▒ savunma ile onun sava┼čtan ├Ânceki konu┼čmalar─▒ aras─▒nda hi├ž bir benzerlik yoktu. Kendisi esasen ─░ngiliz medeniyetine a┼č─▒kt─▒, o hi├ž bir zaman ─░ngilizlerle sava┼čmam─▒┼č, hi├ž bir zaman da sava┼čmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝yordu. ├çok uzun olmayan m├╝dafaas─▒nda dikkat ├žekici para─čraflar vard─▒. Onun g├Âz├╝nde ÔÇť─░ngilizler isanl─▒k a┼č─▒─č─▒, medeniyetin be┼či─či, her t├╝rl├╝ haks─▒zl─▒─č─▒n ve adeletsizli─čin en ┼čiddetli d├╝┼čman─▒ olarakÔÇŁ g├Âr├╝l├╝yordu.[vii]

 

Arab├« ve arkada┼člar─▒ kendilerini ┼čerefli bir devlete emanet etmi┼člerdi. ÔÇťBiz nefsimizi d├╝┼čman─▒m─▒z─▒n hapishanesine de─čil, ─░ngiltere gibi emanet ve ┼čeref sahibi azametli bir devlete teslim ettik. Bu hep olmas─▒n─▒ bekledi─čimiz bir ┼čeydi. ─░nsaniyete yard─▒m─▒ bilinen bir devlete i┼člerimizi emanet ettik. ─░ngiltere bizim sava┼čt─▒─č─▒m─▒z bir devlet de─čildir.ÔÇŁ[viii]

 

Arab├« savunmas─▒n─▒ M─▒s─▒r halk─▒n─▒n sava┼ča verdi─či muazzam deste─či say─▒p d├Âkerek tamamlad─▒ ve bunca imkan kendisine sunulmu┼čken, y├╝z bin insan emrinde haz─▒rken sava┼č─▒ b─▒rak─▒p teslim olan bir insan─▒n asi say─▒lamayaca─č─▒n─▒ iddia etti. Ne var ki bu savunma onu tarih nazar─▒nda daha da su├žlu duruma d├╝┼č├╝rmekteydi.[ix]

 

Bu s├Âzde mahkeme k─▒sa s├╝rede tamamland─▒. Planland─▒─č─▒ gibi Arab├« Pa┼ča ├Ânce idama, sonra s├╝rg├╝ne mahkum edildi. Ahmed Arab├«, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ terk ettikten sonra istedi─či yerde ikamet edebilecekti. Lord Dufferin, Arab├«ÔÇÖyi b├╝t├╝n b├╝t├╝n elden ├ž─▒karmak niyetinde de─čildi. Onu hareketin di─čer ├Ânc├╝leri ile birlikte Seylan adas─▒nda ikamete mecbur etti.

 

Arab├«ÔÇÖnin mahkemesi s─▒ras─▒nda LondraÔÇÖda kampanya ba┼člat─▒p idam edilmesini ├Ânleyen Wilfrid Bulnt ve William Gregory, uzun s├╝re Vatan├«lerin pe┼čini b─▒rakmad─▒lar. Bu ikilinin savundu─ču fikir Arap topraklar─▒n─▒n do─črudan i┼čgali de─čildi. Ulusal Arap liderlerin ├Ânderli─činde, ─░ngiltere himayesinde y├╝r├╝yecek y├Ânetimleri savunuyorlard─▒.

 

William Gregory, daha ├Ânce valilik yapt─▒─č─▒ SeylanÔÇÖa gelmi┼č, burada Arab├« ile g├Âr├╝┼čm├╝┼čt├╝. William Gregory, ulusal M─▒s─▒r liderlerinin g├Ârevlerine iade edilmeleri, bunlar─▒n g├╝venlerini kazanarak idar├« yoldan ─░ngiltereÔÇÖye ba─članmalar─▒ gerekti─či tezini savunmaya devam etti. Arab├«ÔÇÖye bu imkan sa─član─▒rsa onun liderli─činde Sudan vb. ├╝lkeler de ─░ngiliz himayesine al─▒nabilirdi.[x]

 

─░ngilizler Vatan├« liderlerle SudanÔÇÖ─▒ etkisiz hale getirme konusunda umutluydular. Arab├« sava┼č─▒ s─▒ras─▒nda BombayÔÇÖda s├╝rg├╝nde bulunan Cemaleddin Efgan├«, Hintlileri ─░ngilizlere kar┼č─▒ isyana te┼čvik etti─či iddias─▒yla Kalk├╝taÔÇÖya getirilmi┼čti. Daha sonra LondraÔÇÖya ├ža─čr─▒ld─▒. Urvet├╝ÔÇÖl-V├╝skaÔÇÖya g├Âre burada Lord Salisbury ÔÇťkendisinin fikirlerinden istifade etmek istediklerini, isterse SudanÔÇÖa kral olarak g├Ânderebileceklerini, bunun i├žin Mehdi hareketinin ─░slamÔÇÖa ayk─▒r─▒ oldu─ču y├Ân├╝nde kendilerine bir fetva vermesinin yeterli olaca─č─▒n─▒ÔÇŁ s├Âyledi.

 

Efgan├«, ÔÇťSudan ─░ngiliz topra─č─▒ de─čildir ki oraya kral tayin edebilesiniz!ÔÇŁ diyerek teklifi geri ├ževirdi.[xi]

 

Ajan misyoner Wilfrid Blunt ta ayn─▒ ┼čekilde ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etti. Zabtiye NezaretiÔÇÖne yap─▒lan bir ihbara g├Âre Arab├« Pa┼ča arac─▒l─▒─č─▒ ile YemenÔÇÖde bir ihtilal ├ž─▒karmak i├žin ├žal─▒┼č─▒yordu. [xii]

 

M─▒s─▒r Fevkalade Komiseri Ahmed MuhtarÔÇÖ─▒n yapt─▒rd─▒─č─▒ tahkikata g├Âre Blunt, Arab├«ÔÇÖyi SeylanÔÇÖda ziyaret etmi┼č, GladistonÔÇÖun kendisini tekrar M─▒s─▒rÔÇÖa g├Ândermek istedi─čini s├Âylemi┼čti. Ancak Arab├« bu teklifi kabul etmedi. [xiii]

 

Gregory ve BluntÔÇÖun Arab├« ile hangi senaryoyu konu┼čtuklar─▒ bilinmemektedir. Ancak Arab├«ÔÇÖnin, sava┼č sonras─▒ndaki tek iyili─či bu oldu. Yeni bir ─░ngiliz oyununa alet olmad─▒.

 

Ahmed Arab├« ve arkada┼člar─▒ ─░ngilizlerin kendilerine yapt─▒klar─▒ teklifleri kabul etmeyince s├╝rg├╝nden kurtulamad─▒lar. Arab├« ve arkada┼člar─▒ 20 y─▒l sonra SeylanÔÇÖa gelen ─░ngiltere veliaht─▒ D├╝k DikaÔÇÖn─▒n arac─▒l─▒─č─▒ ile M─▒s─▒rÔÇÖa d├Ânebileceklerdi.[xiv]

 

M─▒s─▒rÔÇÖda kederle ge├žen iki ├╝├ž y─▒l─▒n ard─▒ndan vefat edip gitti. Ahmed Muhtar Pa┼ča, k─▒saca durumu ├Âzetlemi┼čti:

 

ÔÇťHidivin ┼čahsi aff─▒na mahzar olamad─▒─č─▒ gibi meclislere de kabul edilmemektedir. Bu y├╝zden pek kederli olup adeta evinden d─▒┼čar─▒ ├ž─▒kamad─▒─č─▒ arz edilir.ÔÇŁ[xv]

 

Misyonerlerin hayat─▒ ├Âteden beri T├╝rk toplumunun dikkatini ├žeker. Bu daha ├žok ac─▒nmak veya i┼čgalci politikalar kar┼č─▒s─▒nda bir nevi mazeret ├╝retmek i├žin kullan─▒lan bir arg├╝man olur! Oysa ben bu insanlar─▒n inan├žlar─▒ u─čruna katland─▒klar─▒ ├žileye ve fedakarl─▒─ča dikkat ├žekmek istiyorum ve ┼ču ├Âzlemimi payla┼čarak yaz─▒m─▒ tamaml─▒yorum: ├ľn├╝m├╝zdeki onlu y─▒llarda M├╝sl├╝man T├╝rk misyonerlerden birinin hayat─▒n─▒ yazmadan ├Âl├╝rsem g├Âzlerim a├ž─▒k gitsin!

 

Ek 1

Alaf─▒ranga16 ┼×ubat 1882 tarihli Le Tan (?) gazetesinde g├Âr├╝len f─▒kran─▒n terc├╝mesidir.

Mukaddema Arab├« aleyhinde a├ž─▒lan harpde istimal olunmak ├╝zre badiye-ni┼čin kabailden ─░ngiltere devleti hesab─▒na deve i┼čtira i├žin g├Ânderilmi┼č olan muallim M├Âsy├ Palmer ile r├╝fekas─▒n─▒ katl ve idam eden canilerin heman baya─č─▒ kaffesi devlet-i m├╝┼čarun ileyhan─▒n ─▒srar─▒na mebni M─▒s─▒r polisi taraf─▒ndan bu kerre meydana ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č, bunlardan bir ka├ž─▒ cinayetin suret-i vukuuna  dair malumat ita eylemi┼člerdir. ─░fadat-─▒ vak─▒alar─▒na nazaran e─čer M├Âsy├ Palmer ile r├╝fekas─▒ kendilerinden talep olunan fidye-i necat─▒ tediyeye muktedir olsalar imi┼č hayatlar─▒n─▒n muhatarada bulunmayaca─č─▒ fakata ne ├žare ki M├Âsy├ PalmerÔÇÖin ─░ngiltere h├╝k├╝metinden biÔÇÖl-ahz bir ┼čeyhe tevdi eyledi─či bin liray─▒ ┼čeyh merkum al─▒p firar eyledi─činden, tahlis-i cana muktedir olamad─▒klar─▒  ve as─▒l be┼č neferden ibaret bulunan katiller muma ileyhimi kur┼čuna dizilmekle  m├╝rtefi bir yardan endaht edilmek ┼č─▒klar─▒ndan birini intihapta muhtar b─▒rakub, bu bi├žareler de ehven-i mevt olarak kur┼čuna dizilmekli─či ihtiyar eylediklerinden bu suretle idam olunmu┼č olduklar─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░┼čbu cinayet-i azimenin davas─▒ Tanta Ceza Mahkemesi huzurunda derdest-i r├╝ÔÇÖyettir.

 

Not: Yukar─▒daki foto─čraf Wilfrid Scawen Blunt'a aittir. 

 

Dr. Ramazan Balc─▒

Ramazanblc@yahoo.com



[i] Mahmud el Hafif, Ahmed Arab├«. Ez-Zaim├╝ M├╝ftera Aleyh, Hilal Kitapevi, 1971,  s. 171-176

 

[ii] Y. EE. 127/45

[iii] Cromer, Lord, Es-Sevret├╝l Arabiyye, (├çev. Abd├╝laziz Arab├« ) Mektebet├╝ÔÇÖl Usrati 1999, s. 146

[iv] Y. PR. MK. 3/37; 22 Mart 1887, BluntÔÇÖun e┼či Lady Anne BluntÔÇÖun da (1837-1917) ibret verici hayat ├Âyk├╝s├╝ vard─▒r. Entelekt├╝el ve g├Âz├╝ pek bir ─░ngiliz kad─▒n─▒ olan Lady Anne ├╝nl├╝ ozan Lord ByronÔÇÖun, k─▒z─▒ taraf─▒ndan torunudur. Gen├žli─činde resim ve m├╝zik dersleri alm─▒┼čt─▒r. Ola─čan├╝st├╝ ├žekicili─či olan Lady Anne, 12 y─▒l s├╝ren Avrupa gezileri sonras─▒nda ajan misyoner Sir Wilfrid Scawen Blunt ile evlendi. Almanca, Frans─▒zca, ─░talyanca, ─░spanyolcaÔÇÖy─▒ ├žok ak─▒c─▒ konu┼čan Lady Anne, evlilik sonras─▒ hayat─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒n─▒ Orta Do─čuda ge├žirdi. Bu d├Ânemde, Arap├žaÔÇÖy─▒ ─░ngilizceÔÇÖden daha ├žok kullan─▒rd─▒. ArabistanÔÇÖa giren ilk yabanc─▒ kad─▒n olan Anne, ÔÇť├ç├Âllerin LadyÔÇÖsiÔÇŁ olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒

[v] Blunt ve Arab├«nin ili┼čkileri i├žin bkz. Wilfrid Scawen Blunt (1840-1922) http://www. colinsmythe. co. uk/authors/ladygregory/gregory2; Lady Gregory, Arab├« and His Household (London: Kegan Paul, Trench, 1882)

[vi] Lady Gregory (ayn─▒ yer)

[vii] Ahmed Arab├«, Takrir, ... 1881 / 1882, El- Camiat├╝ÔÇÖl Amerikiye biÔÇÖl- Kahire 1982, s. 21

 

[viii] Arabî, Takrir, s.25

[ix] Arabî, Takrir, s. 37

[x] Lady Gregory (ayn─▒ yer)).

[xi] Urvet├╝ÔÇÖl- V├╝ska, Cemaleddin Efgan├«- Muhammed Abduh, Bir yay. 1987. s. 31

[xii] Y. PRK. ZB. 11/58

[xiii] Y. PR. MK. 3/37; 22 Mart 1887

[xiv] Y. MTV. 217 /39; 21 Haziran 1901

[xv] Y. PRK. MK. 11/33; 14 Nisan 1902


  8479 defa G├Âr├╝nt├╝lendi.

**********************

T├╝m yaz─▒, yorum ve i├žerikten imza sahiplerinin kendileri sorumludur. Yay─▒mlanm─▒┼č olmalar─▒, bu g├Âr├╝┼čleri Tuncay Y─▒lmazer'in benimsedi─či anlam─▒na gelmez. Yorum b├Âl├╝m├╝ ├Âzg├╝r bir tart─▒┼čma ortam─▒ yaratmak i├žin vard─▒r. Ancak sald─▒rgan ve d├╝zeysiz yorumlar yay─▒nlanmayacakt─▒r. E─čer bu siteye ilk kez yorum yaz─▒yorsan─▒z, yorum kurallar─▒na g├Âzatman─▒z─▒ istirham ederiz.

**********************

Makaleye Yorum Ekle

 

YORUMLAR

631_hilmi ├želik 25-01-2009, 02:36:36
ramazan balc─▒ karde┼čim ara┼čt─▒rman─▒ okudum ve bilgilendim. te┼čekk├╝r ediyorum.
 

KATEGOR─░DEK─░ D─░─×ER BA┼×LIKLAR

06/03/2019 - 06:49 Tarih-i Cevdet - Ahmed Cevdet Pa┼ča (Sad─▒k Emre Karaku┼č, Murat Babu├žo─člu)

12/11/2018 - 19:16 Kaptan-─▒ Derya Halil Pa┼ča ve Damat ├ľk├╝z Mehmet Pa┼ča ├çe┼čmeleri ├ťzerine Baz─▒ Tespit ve De─čerlendirmeler (─░smail Sabah)

19/10/2012 - 10:14 TrablusgarpÔÇÖ─▒ Nas─▒l Ald─▒k?-Giovanni Giolitti (Tahsin Y─▒ld─▒r─▒m)

25/05/2012 - 08:32 Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda Anadolu Sahillerine Yap─▒lan ─░lk ├ç─▒karma-HMS DorisÔÇÖin ─░skenderun Maceras─▒ (Muzaffer Albayrak)

22/05/2012 - 12:10 Hat─▒r├ót (1912-1922) Cemal Pa┼ča ( Yay. Haz. A. Zeki ─░zg├Âer)

30/01/2012 - 06:09 Avrupa Tarihi (├ľnder Kaya)

06/01/2012 - 16:02 Sel├ónik ve ─░stanbulÔÇÖda Yahudi Bankerler ÔÇô Nurdan ─░pek ( Albert Kazado )

03/10/2011 - 04:50 II. Me┼črutiyetten Cumhuriyete Elli Y─▒ll─▒k Hat─▒ralar─▒m (S├╝leyman Tevfik )

27/08/2011 - 19:34 93 Harbi Facias─▒ (Manast─▒rl─▒ Mehmet R─▒fat Bey)

05/06/2011 - 07:05 Osmanl─▒dan G├╝n├╝m├╝ze Temizlik Tarihi- Tanzifat-─▒ ─░stanbul-Mehmet Mazak-Fatih G├╝ldal

31/12/2009 - 16:26 Fatih in M├╝jdelenen ┼×ehri -├ľnder Kaya

06/12/2009 - 22:44 Plevne Kahraman─▒ Gazi Osman Pa┼ča (Melike Bayrak)

23/01/2009 - 02:05 Misyonerlere ├ľzenmek ( Ramazan Balc─▒ )

25/06/2008 - 21:16 555. Y─▒l D├Ân├╝m├╝nde K├╝lt├╝r DergisiÔÇÖnden Fetih ├ľzel Say─▒s─▒ ( Fatih G├╝ldal )

08/05/2008 - 21:38 ─░lk ├çanakkale M├╝dafaam─▒z ( U─čur Demir )

28/03/2008 - 20:54 Cellad─▒n ├çe┼čmesi Kanl─▒, Mezar─▒ Ayr─▒ Olurdu ( ├ľnder Kaya )

22/02/2008 - 22:35 ─░mparatorlu─čun En Uzun Y├╝zy─▒l─▒ ÔÇô ─░lber Ortayl─▒ ( Tar─▒k Suat Demren )

03/02/2008 - 10:12 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ťzerindeki Rusya Ku┼čatmas─▒ -2 ( Ramazan Balc─▒ )

28/01/2008 - 11:21 Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ťzerindeki Rusya Ku┼čatmas─▒ -1 ( Ramazan Balc─▒ )

19/01/2008 - 00:12 Fetihname- K─▒vami, Yay.Haz. C. Vedat Uygur ( Ha┼čim ┼×ahin )

29/12/2007 - 23:47 Osmanl─▒ Tarihinde Maskeler ve Y├╝zler- Mustafa Arma─čan ( Tar─▒k Suat Demren )

29/06/2007 ─░lber Ortayl─▒ ile "Osmanl─▒'y─▒ Yeniden Ke┼čfetmek" ( T. Suat Demren )

27/02/2007 K─▒r─▒m Harbinden G├╝n├╝m├╝ze Haydarpa┼ča Mezarl─▒─č─▒ 2. B├Âl├╝m ( ─░slam ├ľzdemir)

14/01/2007 K─▒r─▒m Harbinden G├╝n├╝m├╝ze Haydarpa┼ča Mezarl─▒─č─▒ - 1 ( ─░slam ├ľzdemir )